Πόσα πράγματα χωράνε σε μια βαλιτσούλα τόση δα; Ποια πολύτιμα κι ασήμαντα θα έπαιρνε καθένας μας φεύγοντας από το σπίτι του; Και ποια είναι τα απολύτως απαραίτητα όταν αποχαιρετάς τον τόπο σου;

Τουλάχιστον πέντε φορές τα τελευταία χρόνια ο Αλκίνοος Ιωαννίδης ετοίμασε βαλίτσες για να μεταναστεύσει με την οικογένειά του στο εξωτερικό. Κι άλλες τόσες το μετάνιωσε κι έμεινε. Κι αφού στη βαλίτσα του δεν έβαλε υπάρχοντα, τη γέμισε τραγούδια και μας κάλεσε να τα ακούσουμε.

Με φανερή την αμηχανία που δημιουργούν οι παρουσιάσεις δίσκων (ειδικά για τον Αλκίνοο που δεν μας είχε συνηθίσει σε τόση εξωστρέφεια), με κοντά τα μαλλιά του και αρκετό τρακ, αλλά πάντοτε ειλικρινής, άμεσος κι εύστοχος, ο τραγουδοποιός μίλησε για τον καινούργιο του δίσκο «Μικρή βαλίτσα». «Τα τελευταία χρόνια κοντέψαμε με την οικογένειά μου να μεταναστεύσουμε 4-5 φορές. Καμία τελικά δεν το τολμήσαμε, αλλά πάντοτε σκεφτόμουν πως αν το έκανα θα έπρεπε να πάρω μαζί μια αποσκευή με χειρολαβή, που δεν θα πλήγωνε το χέρι, αλλά δεν θα έσπαγε κι εύκολα. Στη «Μικρή βαλίτσα», λοιπόν, στρίμωξα το σημερινό πρόσωπο της χώρας, τις μνήμες, αλλά και την προσωπική μου, θολή κι ουτοπική εικόνα για τη μέρα που νομίζω πως θα έρθει. Γι' αυτά μιλά ο δίσκος. Ολα μαζί ανάκατα, μπερδεμένα, στριμωγμένα κι ακριβά».

Ο δίσκος δεν πρόκειται να κυκλοφορήσει με κάποια εφημερίδα (όπως ακούστηκε) αλλά θα ακολουθήσει την παραδοσιακή οδό των δισκοπωλείων. «Η κυκλοφορία δίσκων μέσω εφημερίδων κάνει μεγάλη ζημιά και στη μουσική και στον Τύπο. Τελικά κάποια στιγμή υπέκυψα, έδωσα την άδεια να βγουν παλαιότερες δουλειές μου με εφημερίδες προκειμένου να μπορέσουμε η εταιρεία κι εγώ να φτιάξουμε νέους δίσκους. Η «Μικρή βαλίτσα» παρ' όλα αυτά δεν θα μπει συνοδευτική σε εφημερίδα».

Ανοίγοντας τη «βαλίτσα» θα βρει κανείς 13 τραγούδια. Σε κάποια από αυτά θα αναγνωρίσει τον γνώριμο ήχο του Αλκίνοου (αν και πουθενά δεν χρησιμοποιήθηκαν κρουστά και ηλεκτρικά όργανα). Τα τρία πρώτα κομμάτια ακούγονται σαν κατάθεση ψυχής ή διαμαρτυρία (ανάλογα πώς θέλεις να τα εκλάβεις). Το «Πάντα θα ξημερώνει» είναι γραμμένο αμέσως μετά τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα και λέει «Τ' είναι ζωή; τι μη ζωή; και τι τ' ανάμεσό τους; Ενα φωσάκι αγέννητο μες στην καρδιά του σκότους, πάντα θα ξημερώνει». Στο «Χορτάτο» δανείζεται στίχους από τους «Αγριους Ντετεκτιβ» του Ρ. Μπολάνιο, ενώ η «Πολιτική τοποθέτηση» («Ρεύομαι σούσι κι ονειρεύομαι επανάσταση, είμαι επιτάφιος, με προσπέρασε η ανάσταση» γράφτηκε στη Νέα Υόρκη («στην εκεί πλατεία αγανακτισμένων», όπως είπε).

Δεν μπορεί, άραγε, να ξεφύγει κανείς σήμερα από τις πολιτικές αναφορές; «Δεν μου αρέσει η στρατευμένη τέχνη, δεν με ενδιαφέρει το πολιτικό τραγούδι, διότι πάντοτε πίστευα πως από τέτοιες απόπειρες δεν βγήκε κερδισμένη ούτε η πολιτική, ούτε και η τέχνη. Αλλά οι καταστάσεις που ζούμε δεν μπορούν παρά να αντανακλούν σε ό,τι κι αν κάνουμε στη ζωή μας», παραδέχεται.

Την ίδια στιγμή, βεβαίως, ξεδιπλώνεται στη «Μικρή βαλίτσα» μια σπουδαία πλευρά του που κοντεύαμε να ξεχάσουμε. Υπέροχο λαϊκό τραγούδι με αναφορές στη δεκαετία του ’60 το «Πού πεθαίνουν τόσα πουλιά», αλλά και το «Μια χούφτα γη» που παραπέμπει στη σχολή της Θεσσαλονίκης μιας κι είναι αφιερωμένο στον Νίκο Παπάζογλου. Στον «Χωρισμό» περιγράφει προσωπικά αδιέξοδα, ενώ το «Η μάνα μου το Πάσχα», με στίχους του πατέρα του Αντη Ιωαννίδη, είναι το πρώτο κομμάτι που μελοποίησε φτάνοντας στην Αθήνα για να σπουδάσει το 1989.

Στις ευχάριστες εκπλήξεις συμπεριλαμβάνουμε το κομμάτι «Χατζιδακιάς» (στίχοι Νίκου Γκάτσου γραμμένοι για τον Μάνο Χατζιδάκι) το οποίο μοιράζεται με τη Μαρία Φαραντούρη. «Τον παρακολουθώ στενά από το 2002 και σχεδόν ήμουν ερωτευμένη μαζί του. Τόσο που ζήλευε ο Τηλέμαχος», παραδέχτηκε η Μ.Φαραντούρη. «Μετά τον γνώρισα στον Τσαρλς Λόιντ και τον ερωτεύτηκε κι αυτός. Δεν είναι ένας απλός συνθέτης ο Αλκίνοος. Είναι ένα πολυτάλαντο πλάσμα, που σε αγγίζει με μια ιδιαιτερότητα και σπάνια ωριμότητα. Παρ' όλο που αναφέρεται στην κρίση και τα πολιτικά αδιέξοδα δεν βιάζεται να δώσει απαντήσεις στις δυσκολίες. Δεν δείχνει πουθενά καμία ευκολία».

Η συγκίνησή του ήταν φανερή
ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Το γέλιο του είναι χαρακτηριστικό, δεν το ξεχνάς, όπως και ο τρόπος που εκφέρει τις λέξεις. Μετρημένες μία μία, με σιγουριά και χιούμορ. Εξυπνο χιούμορ, όπως ταιριάζει στους ιδιαίτερους ανθρώπους. Ο Αγγελος Δεληβορριάς έχει ταυτίσει το όνομά του με το Μουσείο Μπενάκη και την έννοια «Ελληνισμός». «Είμαι ελληνομανής», δηλώνει.

Είναι ο άνθρωπος που ολοκλήρωσε το όραμα του Αντώνη Μπενάκη και αργότερα του δασκάλου του, Μαρίνου Καλλιγά. Σαράντα ένα χρόνια διευθυντής του Μπενάκη, ήρθε η στιγμή να αποχωρήσει από τη θέση του, χωρίς όμως να αναχωρήσει. Να απομακρυνθεί, χωρίς να φύγει. Θα παραμείνει ως μέλος της διοικητικής επιτροπής και αργότερα αναμένεται να λάβει και τη θέση του προέδρου της. «Θα έχω το μάτι μου παντού. Αυτό βέβαια σημαίνει πως με λύπη θα βλέπω και τις υποχωρήσεις που θα πρέπει να γίνουν από τον διάδοχό μου, λόγω της κρίσης!», μας λέει. Ο νέος διευθυντής θα βρεθεί μέσω διεθνούς διαγωνισμού.

Είναι ενδιαφέρον να ακούγεται η λέξη «διάδοχος» για ένα Μουσείο και έναν άνθρωπο (τον Αγγελο Δεληβορριά), που κατόρθωσε με τεράστια επιμονή να κάνει το Μπενάκη ένα ίδρυμα με σοβαρό επιστημονικό έργο και ταυτόχρονα με λαϊκό προφίλ, οικείο σε κάθε Ελληνα. Οχι τώρα, χρόνια τώρα. Κατάφερε, με απίστευτη επιστημοσύνη, να προσεγγίσει κάθε θεατή, προκαλώντας του το ενδιαφέρον και για την πιο «δύσκολη» έκθεση. Το πώς το κατάφερε είναι απλό (για τον ίδιο τουλάχιστον): «Είμαι γεμάτος εθνική υπερηφάνεια για τη χώρα μου και το εννοώ! Παρότι στο Πανεπιστήμιο σπούδασα και δίδαξα τον αρχαίο μας πολιτισμό, αυτό που ήθελα ήταν να δημιουργήσουμε μέσω του Μουσείου μία ενότητα. Να αναγνωριστεί το Μπενάκη για τον εθνικό του ρόλο, να ανοίξει τις πόρτες του σε όλους ανεξαιρέτως, να διευκολύνει τη μετάδοση των πανανθρώπινων ιδεών της ελληνοσύνης. Δεν είμαστε μόνο ο Περικλής ή μόνο ο Ιουστινιανός. Είμαστε και η σύγχρονη Ελλάδα και όλα αυτά μαζί!».

Το όραμά του ανακατεύτηκε με τα επιτεύγματα (καλλιτεχνικά, επιστημονικά) και η συγκίνηση με την αγωνία. Δάκρυσε ο Αγγελος Δεληβορριάς και σχεδόν όλοι μας την Παρασκευή στο αμφιθέατρο του κεντρικού κτιρίου του Μπενάκη. Για τον μελλοντικό διευθυντή, ένα πράγμα ευχήθηκε: «Να έχει αυτό που λέμε ρωμαίικο πείσμα! Χρειάζεται μεγάλη επιμονή και αγωνιστική διάθεση. Να σας θυμίσω πως προσωπικά μού πήρε 25 χρόνια συνεχούς αγώνα, μέχρι το 2000, να εγκαινιαστεί το κτίριο του Μπενάκη της Πειραιώς».

Βέβαια, από τότε μέχρι σήμερα, οι εποχές έχουν αλλάξει: «Ηθελα από το 2005 να φύγω, μόλις συνταξιοδοτήθηκα από το Πανεπιστήμιο. Αλλά ήρθε η κρίση, πώς να άφηνα το Μουσείο;» μας εξομολογήθηκε ο Αγγ. Δεληβορριάς. «Πόσο ακόμα ν' άντεχα αυτή την κατάσταση; Να εκτελώ χρέη διευθυντή και παράλληλα να συγκεντρώνω χορηγίες, κυρίως από το εξωτερικό, να ασχολούμαι με το επιστημονικό κομμάτι και να κρατώ και πολιτικές ισορροπίες. Αλλά αυτά ήταν το λιγότερο… Με σχεδόν ανύπαρκτη κρατική χρηματοδότηση, ξέρεις τι είναι να πρέπει προσωπικά εσύ ο ίδιος να απολύεις υπαλλήλους, με τους οποίους ήσουν δίπλα δίπλα είκοσι χρόνια πριν και διαδήλωνες για να αυξηθεί ο μισθός τους;»

Τέλος εποχής ή αλλαγή σελίδας; Δύσκολο να δεχθείς το πρώτο και το δεύτερο «μας γεμίζει αγωνία», όπως δήλωσε η πρόεδρος της Διοικητικής Επιτροπής του Μουσείου, κ. Αιμιλία Γερουλάνου, στην αποχαιρετιστήρια ομιλία της προς τον Αγγελο Δεληβορριά. «Το 1973 ο Μαρίνος Καλλιγάς έπεισε την τότε πολύ συντηρητική διοικητική επιτροπή του Μουσείου να εμπιστευτεί έναν 36χρονο νεαρό. Ο Αγγελος παρέλαβε ένα Μουσείο με χαρακτηριστικά μιας ιδιωτικής συλλογής και με βαθιά γνώση και ανεξάντλητη φαντασία και τόλμη το μετέτρεψε σε ένα από τα πιο δραστήρια πολιτιστικά ιδρύματα της χώρας, εντός και εκτός συνόρων! Θέλουμε ο νέος διευθυντής να είναι δυναμικός και χαρισματικός, που με το δικό του όραμα και τη βοήθεια όλων, να γράψει τη μελλοντική ιστορία του Μπενάκη. Από τη στιγμή που θα τον διαλέξουμε, θα τον στηρίξουμε!», ανέφερε με σαφήνεια.

«Εδώ ήμασταν τόσα χρόνια, εδώ θα ξαναβρισκόμαστε… Μια ζωή αγώνας και ακόμα να ξεμάθουμε. Τώρα που την πολιτιστική μας κληρονομιά τη λέμε “απόθεμα” θα αλλάξουμε;» μας εμπιστεύτηκε φανερά συγκινημένος, αλλά και ανακουφισμένος, ο Αγγελος Δεληβορριάς.

n.ralli@efsyn.gr

Ο Δημήτρης Εϊπίδης, διευθυντής του Φεστιβάλ, κατά την έναρξη του
ΒΕΡΒΕΡΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

Το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης ξεκίνησε την Παρασκευή, συγκροτημένα και λιτά: λίγο από συγκυρία, λίγο από οικονομία, λίγο από πολιτική κακοκεφιά, οι επώνυμοι καλεσμένοι είναι περιορισμένοι κι έρχονται σιγά σιγά. Με αποτέλεσμα το Φεστιβάλ να παραθέτει στο κοινό του αυτό που είναι κι η καρδιά της ύπαρξής του: τις ταινίες του. Κι ανάμεσά τους, ειδικά φέτος, το τμήμα που μοιάζει να συγκεντρώνει το μεγαλύτερο ομαδικό ενδιαφέρον δεν είναι άλλο από τις «Ματιές στα Βαλκάνια». Η ενότητα που επιμελείται ο Δημήτρης Κερκινός είναι προορισμένη φέτος να κάνει θόρυβο.

Μέσα στις 11 ταινίες της ανακαλύπτουμε τίτλους, που προκάλεσαν ήδη την παγκόσμια κινηματογραφική κοινότητα και τιμήθηκαν πληθωρικά, κι άλλους που θα συζητηθούν έντονα τις επόμενες μέρες. Εδώ βρίσκεται η «Χειμερία Νάρκη» του Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν, που βραβεύτηκε με τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάνες, το θαυμάσιο «Σίβας» του Κάαν Μουζντετζί, που έκανε τη δυναμική πρεμιέρα του στο Φεστιβάλ Βενετίας, τον «Αμνό» του Κουτλούγ Αταμάν, που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Πανόραμα του Φεστιβάλ Βερολίνου και βραβεύτηκε ως Καλύτερη Ταινία στο Φεστιβάλ της Αττάλειας, τρεις ταινίες που αποδεικνύουν το εύρος και το βάθος που έχει αποκτήσει το σύγχρονο τουρκικό σινεμά.

«Βάρβαροι» του Ιβάν Ικιτς

Γύρω τους, δύο ταινίες από το σημερινό Κόσοβο, οι «Βάρβαροι» και το «Τρία Παράθυρα κι Ενας Απαγχονισμός», σχολιάζουν με ολοζώντανη κινηματογραφική γλώσσα την κατάχρηση της εξουσίας και τα κοινωνικά ταμπού διαρκείας.

Η κροατική ταινία του Ογκνιεν Σβίλιτσιτς «Αυτοί Είναι οι Κανόνες» σχολιάζει τον εφιάλτη της γραφειοκρατίας με εικόνες εξαιρετικά… ελληνικές, ο συμπατριώτης του Ζβόνιμιρ Γιούριτς, με τον «Θεριστή», παίζει με τις συμβάσεις του θρίλερ και εξετάζει τη στασιμότητα και την αδυναμία της τοπικής κοινωνίας να ξεπεράσει τα τραύματα του πολέμου.

Στην «Ιαση», η Αντρέα Στάκα στήνει ένα δράμα ενηλικίωσης στο Ντουμπρόβνικ, στη «Βικτόρια», η Μάγια Βίτκοβα από τη Βουλγαρία ανατρέχει, μέσα από μια δυσλειτουργική οικογένεια, στις δραματικές αλλαγές που συντελέστηκαν στη χώρα τα τελευταία 35 χρόνια.

Με εικαστική δεξιοτεχνία και στοιχεία σουρεαλισμού, ο Ρουμάνος Αντρέι Γκρουσνίτσκι στο «Οπερ Εδει Δείξαι» ανασύρει το σκοτάδι του καθεστώτος Τσαουσέσκου, ενώ ο Κορνέλιου Πορομπόιου, από τη δυναμική νεότερη γενιά Ρουμάνων σκηνοθετών, καταπιάνεται επίσης με την πολιτική διαφθορά, αλλά αυτήν τη φορά στα γήπεδα του ποδοσφαίρου, στο «Δεύτερο Παιχνίδι».

Και γύρω από αυτήν, την πρόσφατη παραγωγή, το αφιέρωμα στον Ζέλιμιρ Ζίλνικ, ηγέτη του γιουγκοσλαβικού «Μαύρου Κύματος» της κινηματογραφικής γενιάς του ’60, στερεώνει την κλωστή της εξέλιξης του βαλκανικού σινεμά. Μιας οικογένειας του σινεμά που ενώνεται με τους δεσμούς, παραπάνω από τους γεωγραφικούς, της κοινής μνήμης: της βίας, της διαφθοράς, της αβεβαιότητας, του πολέμου και του ανατολικού μπλοκ.

Δημήτρης Κερκινός

Ο Δημήτρης Κερκινός, υπεύθυνος προγράμματος του τμήματος «Ματιές στα Βαλκάνια», θεωρεί πως το γεγονός ότι φέτος, ειδικά, οι βαλκανικές ταινίες βρίσκονται στο ζενίθ του διεθνούς ενδιαφέροντος δεν είναι στοιχείο συγκυριακό: «Η θυελλώδης ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα της χερσονήσου, καθώς και η συνεχιζόμενη μεταβατική κατάσταση των κοινωνιών της μετά την πτώση του κομμουνισμού προσφέρουν στους Βαλκάνιους δημιουργούς πληθώρα ιστοριών και αφηγήσεων. Το στοιχείο αυτό, σε συνδυασμό με το ταλέντο, την ανάπτυξη της μεταξύ τους συνεργασίας αλλά και των συμπαραγωγών με άλλες, μη βαλκανικές χώρες, συνιστούν εγγύηση για το μέλλον του βαλκανικού κινηματογράφου».

Μέσα στα 21 χρόνια ύπαρξης του τμήματος «Ματιές στα Βαλκάνια», που ξεκίνησε το 1994, η εξέλιξη των ίδιων των ταινιών, πέρα από τη θεματολογία τους, είναι σημαντική κατά τον Κερκινό: «Κατ’ αρχάς έχει αυξηθεί αισθητά ο αριθμός των ταινιών, που παράγονται και έχει βελτιωθεί η ποιότητά τους, όχι μόνο καλλιτεχνικά, αλλά και ως παραγωγές. Η ενασχόληση των σκηνοθετών από την πρώην Γιουγκοσλαβία με τον εμφύλιο έχει καταλαγιάσει κι έχει αλλάξει επίπεδο. Αυτό που τους ενδιαφέρει περισσότερο είναι να διαχειριστούν τα τραύματα και τις συνέπειές του ενώ σε πολλές περιπτώσεις προσεγγίζουν τον πόλεμο με φιλοσοφική διάθεση, ως μια ανθρώπινη διαστροφή. Οι Ρουμάνοι έχουν πλέον αρχίσει να παρουσιάζουν μια μεγαλύτερη πολυμορφία στο κινηματογραφικό τους ύφος. Οι Τούρκοι έχουν διευρύνει τη θεματολογία τους, έχουν γίνει πιο τολμηροί θίγοντας πολιτικά και κοινωνικά ταμπού, ενώ έχουν πλέον να επιδείξουν σημαντικούς δημιουργούς με διακριτό προσωπικό ύφος και προβληματική».

Εξαιρώντας το καθοριστικό, βέβαια, κομμουνιστικό καθεστώς, που βρίσκεται εντυπωμένο στον οργανισμό των βαλκανικών χωρών και των ταινιών τους, το ελληνικό σινεμά αποτελεί κι αυτό μέρος του, με μια πορεία παράλληλη, πολλές φορές και ταυτόσημη.

«Οι Ελληνες σκηνοθέτες, όπως και οι Βαλκάνιοι συνάδελφοί τους, απευθύνονται πλέον σ’ ένα διεθνές κοινό και εκμεταλλεύονται τις νέες τεχνολογίες αλλά και τις δυνατότητες και την εμπειρία που τους προσφέρει το διεθνές δίκτυο των φεστιβάλ (ως προς την ανάπτυξη, χρηματοδότηση, προβολή, διανομή των ταινιών)», εξηγεί ο Δημήτρης Κερκινός. «Οι ταινίες τους είναι αιχμηρές, προκλητικές, ανήσυχες, δεν χαϊδεύουν τον θεατή. Και βέβαια, εμφανίζονται σε μια περίοδο πολιτικής, οικονομικής, ηθικής και κοινωνικής κατάρρευσης, στοιχεία που χαρακτηρίζουν εδώ και χρόνια και τις κοινωνίες των γειτονικών μας χωρών. Οι ταινίες τους λειτουργούν ως καθρέφτης της κοινωνίας, εξωτερικεύουν τα πολιτισμικά πρότυπα και μας βοηθούν να βλέπουμε και να στοχαζόμαστε πάνω στους εαυτούς μας. Αν θέλουμε να κάνουμε μια σύγκριση με το νέο ρουμάνικο κύμα, το οποίο είναι αποτέλεσμα μιας καλλιτεχνικής και πολιτικής αντίδρασης των νέων σκηνοθετών στον κινηματογράφο της προηγούμενης γενιάς, βλέπουμε πως και το νέο ελληνικό κύμα έχει έρθει σε πλήρη ρήξη με τον επονομαζόμενο ΝΕΚ, τον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο της γενιάς της Μεταπολίτευσης, διαμορφώνοντας μια νέα αισθητική και ξεφεύγοντας από τα κατάλοιπα και τις αναφορές του παρελθόντος».

Κι εκεί βρίσκεται και το πιο ενδιαφέρον κομμάτι μεταβολής, καλλιτεχνικής και ταυτόχρονα πολιτικής, στο τμήμα «Ματιές στα Βαλκάνια»: οι ελληνικές κινηματογραφικές παραγωγές, που πριν από μια δεκαετία θα εξανίσταντο αν συμπεριλαμβάνονταν σε μια τέτοια ενότητα, σήμερα θα το δέχονταν, μάλλον, με τιμή.

l.galanou@efsyn.gr

Στον τρίτο και τελευταίο θάλαμο τελειώνει η ανασκαφή στο μνημείο της Αμφίπολης. Ωστόσο, οι προοπτικές που δημιούργησε έχουν βάθος χρόνου. Τουλάχιστον για τους εραστές της αρχαιολογίας. Οχι για όσους ονειρεύτηκαν να οικοδομήσουν επάνω στο μνημείο ένα «success story».

Η «έκπληξη», αγαπημένη λέξη των εκπροσώπων του υπουργείου Πολιτισμού που ενημέρωναν για το μνημείο όλο το προηγούμενο διάστημα και τη χρησιμοποίησαν πλειστάκις, φαίνεται απολύτως ταιριαστή στην παρούσα φάση. Μόνο που είναι δυσάρεστη. Η ανασκαφή πλησιάζει στην ολοκλήρωσή της, χωρίς ωστόσο να έχουμε ευρήματα που να απαντούν στα βασικά ερωτήματα.

• Για ποιον κατασκευάστηκε το μνημείο;

• Η χρονολόγηση, 325 με 300 π.Χ., τελευταία, δηλαδή, περίοδος του 4ου αιώνα είναι ακριβής;

• Πώς εξηγείται ότι το κεφάλι και κομμάτια από τα φτερά των Σφιγγών βρέθηκαν πεταμένα πολλά μέτρα μακριά από τα αγάλματα;

• Οι σφραγιστικοί τοίχοι είναι μεταγενέστεροι της κατασκευής;

• Πρόκειται για ένα μνημείο που μπορεί για κάποια χρόνια να ήταν ανοιχτό και επισκέψιμο στο κοινό;

• Τελικά ο Λέοντας ταυτίζεται μαζί του;

• Μήπως ο τεράστιος περίβολός του (με περίμετρο 498 μέτρα, διάμετρο 158,40 σε συνολική έκταση 19,7 στρεμμάτων) κρύβει στο εσωτερικό του περισσότερους τάφους;

Μπορεί οι υψηλές προσδοκίες εθνικιστικού ταμπεραμέντου να έφαγαν ηχηρό χαστούκι, ωστόσο οι αρχαιολόγοι γνωρίζουν ότι μια συστηματική ανασκαφή κρατάει χρόνια, ακόμα και δεκαετίες. Απαιτεί κόπο, ακατάπαυστη μελέτη και, κυρίως, υπομονή για την αποκάλυψη των μυστικών, που κλείστηκαν για χιλιάδες χρόνια κάτω από τη γη.

Αύριο, ίσως υπάρξει ενημέρωση του Τύπου από τους εκπροσώπους του υπουργείου και την υπεύθυνη της ανασκαφής Κατερίνα Περιστέρη. Τις τελευταίες ημέρες οι ανασκαφείς «περνούν από κόσκινο» τον τρίτο θάλαμο, αφού αποδείχτηκε ο τελευταίος. Κομβικής σημασίας είναι ο νεκρικός, εκεί όπου προσδοκούσαν να βρουν τη λάρνακα με τα οστά του νεκρού, τη νεκρική κλίνη, τα σκεύη από τις ιερές σπονδές, ακόμα και τα όπλα του νεκρού. Τίποτα τέτοιο δεν ανασύρθηκε, ούτε κάποια επιγραφή ή άλλο στοιχείο που θα έδινε απαντήσεις. Μαζί με τη λαθεμένη, τελικά, εκτίμηση του γεωλόγου της ανασκαφής ότι υπάρχει θύρωμα (0,96 εκ.) που οδηγεί σε επόμενο χώρο (επρόκειτο για πεσμένο ορθοστάτη), η απογοήτευση δεν άργησε να έρθει εντός κι εκτός ανασκαφής.

Τι ψάχνουν επομένως οι αρχαιολόγοι; Επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους κάτω από τους πωρόλιθους του δαπέδου αναζητώντας μια πιθανή κρύπτη. Κι αυτό βάσει της γεωλογικής τομής. Ο τρίτος θάλαμος είναι 7,53 μ., δηλαδή βαθύτερος κατά 1,50 μ. από τους προηγούμενους. Εκεί εναποθέτουν τις τελευταίες ελπίδες τους για την ύπαρξη υπόγειου χώρου. Το βάθος ενδέχεται να είναι ακόμα μεγαλύτερο και συνυπολογίζοντας το ευτελές υλικό του δαπέδου, εξετάζεται τώρα το ενδεχόμενο να λειτουργεί ως οριζόντιος τοίχος σφράγισης.

Ακόμα όμως κι αν δεν υπάρχει υπόγεια κρύπτη, το ταφικό μνημείο είναι μοναδικό. Η κατασκευή του απαίτησε τεράστιο κόστος στην εποχή του και οι μνημειακές διαστάσεις του το τοποθετούν ανάμεσα στα μεγαλύτερα του κόσμου. Μπορεί η ανασκαφή στην παρούσα φάση να μην ικανοποίησε τις προσδοκίες της κυβέρνησης Σαμαρά, ωστόσο έφερε στο φως ένα σπουδαίο εύρημα, με μοναδικά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και διακοσμητικά στοιχεία: Σφίγγες, Καρυάτιδες, ψηφιδωτό. Κι ας έγιναν λάθη στην αποκάλυψή τους και στις εκτιμήσεις, αφού μιλάμε για την πιο γρήγορη ανασκαφή που διεξήχθη στη χώρα.

Το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και των ειδικών στην Ελλάδα και το εξωτερικό παραμένει σε υψηλό επίπεδο. Αύριο (ή τις επόμενες ημέρες) η εφημερίδα «The Independent» θα φιλοξενήσει μεγάλο αφιέρωμα στην Αμφίπολη και συνέντευξη του υπουργού Πολιτισμού Κώστα Τασούλα. Και όπως σχολίαζαν στελέχη του υπουργείου, οι απεσταλμένοι της δήλωναν «ξετρελαμένοι με αυτό που βρήκατε στη χώρα σας κι ας μην ξέρουμε ακόμα ποιος είναι θαμμένος εκεί».

v.tzevelekou@efsyn.gr

Από τις 12 Αυγούστου, όταν ο πρωθυπουργός με φόντο τον τύμβο Καστά της Αμφίπολης ανακοίνωνε ότι σε λίγες ημέρες θα αποκαλυφθεί κάτι πολύ σπουδαίο, πέρασαν δυόμισι μήνες. Οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν πλείστα ερωτήματα γύρω από το μνημείο, δικαιώνοντας όσους υποστηρίζουν ότι η ανασκαφική διαδικασία έχει τον δικό της χρόνο. Που δεν συμμερίζεται τον τηλεοπτικό, εκεί όπου διεξάγεται η «μάχη» των εντυπώσεων, όπως και σε όλα τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Βασιλικά σόγια, Τημενίδες, αγάλματα της Νίκης, πιθανά κι απίθανα σενάρια έχουν ειπωθεί και γραφτεί.

Με την επίσκεψη του πρωθυπουργού, συνοδευόμενου από τον υπουργό Πολιτισμού Κώστα Τασούλα, κλιμάκιο του υπουργείου και την υπεύθυνη της ανασκαφής, την αρχαιολόγο, προϊσταμένη της ΚΗ' Εφορείας ΠΚΑ, Κατερίνα Περιστέρη, δόθηκαν στη δημοσιότητα οι πρώτες φωτογραφίες από την είσοδο του μνημείου.

9 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Στις 9 Αυγούστου, μετά την αφαίρεση λίθων από τον τοίχο σφράγισης, είχαν αποκαλυφθεί οι δύο Σφίγγες. Κατασκευασμένες από μάρμαρο Θάσου, χωρίς τις ένθετες κεφαλές και τα φτερά στους κορμούς τους, ύψους 1,45 μέτρων, βρέθηκαν στο πάνω μέρος του μαρμάρινου θυρώματος. Ηταν τόσο αναπάντεχο εύρημα, ώστε έφεραν στο κατώφλι τους κοτζάμ πρωθυπουργό.

25 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Ακολούθησε (25 Αυγούστου) η αποκάλυψη της εντυπωσιακής πρόσοψης και από εκεί η είσοδος στους θαλάμους. Ο πρώτος (6 μ. μήκος και 4,5 μ. πλάτος), μετά την αφαίρεση των χωμάτων, αποκάλυψε, μεταξύ άλλων, δάπεδο με αρχαίο μωσαϊκό τύπο.
 

6 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

Ωστόσο, πίσω από τον διαφραγματικό τοίχο ξεπρόβαλαν στις 6 Σεπτεμβρίου τα κεφάλια από τις δύο εντυπωσιακές Καρυάτιδες. Από μάρμαρο Θάσου κι επάνω σε βάθρα, με βοστρύχους, σκουλαρίκια και χειριδωτό χιτώνα προκάλεσαν διεθνές ενδιαφέρον και πλήθος συζητήσεων.

 2 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Στις 2 Οκτωβρίου, με την αφαίρεση των χωμάτων, αποκαλύφθηκαν τμήματα από μαρμάρινη θύρα στον τρίτο διαφραγματικό τοίχο, επιβεβαιώνοντας την άποψη ότι το μνημείο έχει μορφή μακεδονικού τάφου. Κατασκευασμένη από θασίτικο μάρμαρο, έχει εφηλίδες που μιμούνται την κεφαλή καρφιών και «μεντεσέ».

12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Κι ενώ παράλληλα με την ανασκαφή γίνονται τεχνικά έργα υποδομής και στήριξης του μνημείου, στις 12 Οκτωβρίου εντυπωσιάζει το βοτσαλωτό ψηφιδωτό που αποκαλύπτεται τμηματικά στον χώρο, πίσω από τις Καρυάτιδες. Φαίνεται αρχικά μόνον ο Ερμής, να προπορεύεται ως ψυχοπομπός άρματος πάνω στο οποίο βρίσκεται γενειοφόρος και δαφνοστεφανομένος άνδρας. «Μήπως είναι ο νεκρός;» αναρωτιούνται ορισμένοι. Οταν αφαιρούνται τα χώματα, αποκαλύπτεται η φιγούρα της Περσεφόνης. Ετσι έχουμε πλήρη την αναπαράσταση της αρπαγής της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, παρουσία του ψυχοπομπού Ερμή, σε μέγεθος 4,5×3 μ. Γνωστό ταφικό θέμα της αρχαιότητας.

21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Στις 21 Οκτωβρίου, η κεφαλή της Σφίγγας βρίσκεται πάνω από δώδεκα μέτρα μακριά από το γλυπτό της εισόδου. Ανασύρεται κάτω από τα χώματα στο κατώφλι του τρίτου θαλάμου. Ανήκει στη Σφίγγα ή σε άλλο γλυπτό; Από την επιστημονική ομάδα αποδίδεται στον κορμό της ανατολικής Σφίγγας, όπου ήταν ένθετο, και όχι σε άγαλμα Νίκης, όπως ειπώθηκε… Από το ίδιο σημείο ανασύρθηκαν δύο τμήματα από το δυτικό θυρόφυλλο.
 

28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

28 Οκτωβρίου. Κρίσιμη ημερομηνία. Η ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού κάνει σαφές ότι ο τρίτος είναι και ο τελευταίος θάλαμος. Δεν υπάρχει θύρωμα για τέταρτο χώρο, όπως είχε ειπωθεί σε προηγούμενη φάση της ανασκαφής. Πολλοί παγώνουν, καθώς δεν έχει βρεθεί κανέναν εύρημα που να φωτίζει τα ζητούμενα της ιστορίας. Ωστόσο, ένα μικρό παράθυρο ελπίδας ανοίγει στο δάπεδο του τελευταίου χώρου. Μήπως είναι οριζόντιος σφραγιστικός; Ετσι αρχίζει μια άλλη ανασκαφή, κάτω από το δάπεδο. Τα τμήματα των φτερών των Σφιγγών, μαζί με τμήμα του λαιμού της δεύτερης Σφίγγας, που ανασύρθηκαν, επιτρέπουν τη μελλοντική τους αποκατάσταση, σύμφωνα με τους ειδικούς. Την ίδια ημέρα, το υπουργείο Πολιτισμού (για πολλούς και διαφορετικούς λόγους και καθόλου τυχαία) έδωσε στη δημοσιότητα αμοντάριστο βίντεο 2 λεπτών και 10 δευτερολέπτων, με σημεία της ανασκαφής και φάσεις της αποκάλυψης του ψηφιδωτού της αρπαγής της Περσεφόνης. Γιατί όχι και τις Καρυάτιδες;

 31 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Και μόλις χθες, νέα ευρήματα ανακοινώθηκαν. Μήπως δημιουργούνται νέα δεδομένα στην ανασκαφή; Ενώ συνεχίζεται η αποχωμάτωση στον τρίτο θάλαμο, ανακαλύφθηκε υπόγειο τεχνητό όρυγμα, που ακόμα δεν γνωρίζουν πού οδηγεί. Η επιφάνειά του είναι 4×2,10μ. και είναι επιχωμένο με ιλυώδη άμμο (όπως άλλωστε και το υπόλοιπο μνημείο). Επίσης, μέσα στους όγκους των χωμάτων, στο όρυγμα εντοπίστηκε σε καλή κατάσταση το δεύτερο τμήμα του μαρμάρινου θυρόφυλλου, διαστάσεων 2×0,90×0,15 μ. και βάρους περίπου έναμιση τόνου! Και έπεται, λοιπόν, συνέχεια, ενώ παράλληλα συνεχίζονται τα έργα υποστύλωσης και φυσικά η αφαίρεση των χωμάτων.

- Και μόλις χθες, νέα ευρήματα ανακοινώθηκαν. Μήπως δημιουργούνται νέα δεδομένα στην ανασκαφή; Ενώ συνεχίζεται η αποχωμάτωση στον τρίτο θάλαμο, ανακαλύφθηκε υπόγειο τεχνητό όρυγμα, που ακόμα δεν γνωρίζουν πού οδηγεί. Η επιφάνειά του είναι 4×2,10μ. και είναι επιχωμένο με ιλυώδη άμμο (όπως άλλωστε και το υπόλοιπο μνημείο). Επίσης, μέσα στους όγκους των χωμάτων, στο όρυγμα εντοπίστηκε σε καλή κατάσταση το δεύτερο τμήμα του μαρμάρινου θυρόφυλλου, διαστάσεων 2×0,90×0,15 μ. και βάρους περίπου ενάμιση τόνου! Και έπεται, λοιπόν, συνέχεια, ενώ παράλληλα συνεχίζονται τα έργα υποστύλωσης και φυσικά η αφαίρεση των χωμάτων.

Μακεδόνας στην καταγωγή, με πολυετή πείρα στις ανοιχτές ανασκαφές, αρχαιολόγος με πάθος και καθηγητής της κλασικής αρχαιολογίας, έχει μιλήσει αρκετές φορές το προηγούμενο διάστημα για τις ανασκαφές και τα ευρήματα στο μνημείο του τύμβου Καστά, στην Αμφίπολη.

Μία από τις υποθέσεις εργασίας αφορά το περιεχόμενο του τύμβου: τι άλλο, δηλαδή, μπορεί να υπάρχει στο εσωτερικό του. Ηδη από τον Αύγουστο ο Πέτρος Θέμελης με δηλώσεις του στην «Εφ.Συν.» είχε υποστηρίξει: «Με κομμένη ανάσα περιμένουμε τα μυστικά της Τούμπας (είναι τεράστια, ένα βουνό ολόκληρο), γιατί εκεί δεν βρίσκεται μόνο ένας τάφος. Συναντάμε την είσοδο με τις δύο Σφίγγες προς τη νότια περιφέρεια του περιβόλου και όχι στο κέντρο. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να περιμένουμε κι άλλους τάφους».

Τι απαντάει για το ίδιο θέμα σήμερα; «Ο τάφος που αποκαλύφθηκε είναι μικρός, ελάχιστος σε σχέση με τον τύμβο. Πρέπει να ερευνηθεί και το υπόλοιπο μέρος. Πιστεύω ότι η Κατερίνα Περιστέρη το έχει στον νου της και θα προχωρήσει στην ανασκαφή στον χώρο του περιβόλου, παράλληλα με τη συντήρηση του μνημείου. Είναι αναγκαίο να γίνει».

Σε ερώτηση για τον τρίτο θάλαμο και τα «ταπεινά» υλικά κατασκευής του, όπως το δάπεδο από πωρόλιθο, την έλλειψη διακοσμητικών στοιχείων και την απουσία ευρημάτων, ο κ. Θέμελης απαντάει. «Ενας ακόμα, τέταρτος θάλαμος θα ήταν υπερβολή. Το μνημείο κατά αυτόν τον τρόπο έχει μια λογική συνέχεια. Διαθέτει πρόπυλο, προθάλαμο, θάλαμο και τον κυρίως. Σ' αυτόν τον τελευταίο χώρο περιμέναμε, ίσως, κάτι πιο εντυπωσιακό. Κι από άλλα, όμως, παραδείγματα τάφων γνωρίζουμε νεκρικούς θαλάμους που δεν ήταν πολυτελείς. Αν τα κτερίσματα είχαν τοποθετηθεί σε φθαρτά έπιπλα από ξύλο, δεν έμεινε σχεδόν τίποτα έως εμάς, γιατί εκλάπησαν από τους τυμβωρύχους και τα έπιπλα διαλύθηκαν στο πέρασμα των αιώνων».

Αποκλείει την ύπαρξη υπόγειου θαλάμου; «Δεν είμαστε σε ανατολίτικη περιοχή. Δεν υπάρχουν παραδείγματα μακεδονικών τάφων με υπόγειο θάλαμο ή καταπακτή». Γιατί όμως παρατηρείται τόση ακαταστασία στο δάπεδο του θαλάμου; «Παραβιάστηκε από τους τυμβωρύχους στη μανία τους να βρουν χρυσό και πολύτιμα αντικείμενα. Και σε άλλους τάφους έχουμε σπασμένες πλάκες. Οι τυμβωρύχοι δεν είχαν όρια. Πολλές φορές, απογοητευμένοι, προκαλούσαν καταστροφές. Ωστόσο, ακόμα και υπόγειος θάλαμος να υπάρχει, το πιθανότερο είναι να έχει βρεθεί και συληθεί από τους τυμβωρύχους».

Ποια στοιχεία καθιστούν μοναδικό το μνημείο; «Ολα τα στοιχεία του είναι μοναδικά. Το μέγεθος του τύμβου, ότι ο τάφος είναι στις παρυφές του και οδηγείσαι σ’ αυτόν με δρόμο και σκάλα, που κατεβαίνει στις Σφίγγες. Ο δεύτερος θάλαμος με τις Καρυάτιδες, το μωσαϊκό δάπεδο με την Αρπαγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, που παραπέμπει στη γνωστή τοιχογραφία. Αν ο τρίτος θάλαμος ήταν γεμάτος κτερίσματα, θα βρίσκαμε πλούσια ευρήματα που θα μας εξέπλητταν. Δυστυχώς, πρέπει να έχει συληθεί γιατί ήταν γνωστό ότι έκρυβε θησαυρούς».

Το ζήτημα της χρονολόγησης έχει λυθεί; «Σε γενικές γραμμές, ναι. Δεν πρέπει, όμως, να είμαστε απόλυτοι, ούτε να καταδικάζουμε απόψεις άλλων μελετητών. Κατά τη δική μου αντίληψη η χρονολόγηση του μνημείου φτάνει έως τον 3ο αιώνα – σύμφωνα πάντα με τα στοιχεία που έχουμε. Θα γίνει μεγάλη συζήτηση όταν δημοσιευτούν τα επιστημονικά αποτελέσματα, όχι μόνο για το θέμα της χρονολόγησης, αλλά για όλα τα στοιχεία που προκαλούν ερωτηματικά. Και θα πρέπει να βγουν το συντομότερο δυνατό, ώστε το μνημείο να γίνει κτήμα της διεθνούς κοινότητας. Θα περάσουν πολλά χρόνια, ακόμα και δέκα, για να γίνει απόλυτα κατανοητό».

Τι περιμένει από την επόμενη ημέρα; «Να συντηρηθεί σωστά το μνημείο. Ν’ αποκατασταθούν οι ζημιές λόγω χρόνου και τυμβωρύχων. Να γίνει άμεσα προσιτό κι επισκέψιμο στο κοινό. Ετσι κι αλλιώς λόγω χώρου θα έχει ελεγχόμενη είσοδο. Και φυσικά, να συνεχιστούν οι ανασκαφές στον χώρο του περιβόλου».

Και, βέβαια, ως τελευταία ερώτηση κρατήσαμε αυτήν που κυρίως απασχόλησε όλο το προηγούμενο διάστημα. Για ποιον επιφανή νεκρό κατασκευάστηκε; «Αφού δεν υπάρχουν επιγραφές και άλλα ευρήματα, μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε. Θα πω εκείνο που υποστήριξα εξ αρχής. Θα πρέπει να ενταφιάστηκε κάποιος αξιωματικός της γενιάς του Μεγάλου Αλεξάνδρου ή λίγο μετά. Κάποιος από τους Εταίρους, τους στρατηγούς, τους ναυάρχους του, που είχε ιδιαίτερη σχέση με την Αμφίπολη. Δεν αποκλείεται οι ανασκαφές στα πέριξ του μνημείου κι εντός του τύμβου να δώσουν στοιχεία που θα βοηθήσουν στην ταυτότητα του νεκρού».