Πότε, τα τελευταία χρόνια, πέρασε χειμώνας χωρίς μία έστω σημαντική ερμηνεία σε γυναικείο μονόλογο; Για πολλούς λόγους, προφανείς πιστεύω στους περισσότερους, το θέατρό μας ευτύχησε στα γυναικεία πορτρέτα του. Γεγονός που έχει στρέψει τους περισσότερους των συγγραφέων μας στην κατά καιρούς μεταφορά κάθε λογής γυναικείας μορφής, σε κάθε πιθανή κατάσταση, πάνω στη σκηνή.

Για να είμαστε ειλικρινείς, το προφίλ της γυναίκας αποτέλεσε πάντα ένα από τα φετίχ του αστικού θεάτρου, είτε γιατί το κρίσιμο για την επιτυχία του κοινό συντίθεται από γυναίκες, είτε γιατί η γυναίκα υπήρξε η κιβωτός των μυστικών, προσδοκιών, απωθημένων και αποκαλύψεων της αστικής τάξης. Η ευαισθησία απέναντι στις γυναίκες απέκτησε στην Ελλάδα ακόμα μια εσωτερική πτυχή: ήταν η ανάδειξη της γυναίκας με όλα τα κατηγορούμενα και τις περιφράσεις της, σαν ριζικού θεμέλιου της νεοελληνικής ταυτότητας, πυλώνα της ιθαγένειας, αλλά και μάρτυρα της σιωπηρής και σκληρής επιβίωσης της φυλής, σε δύσκολους καιρούς.

Τέλος πάντων, αυτό που θέλω να πω είναι πως από κάθε άποψη ο γυναικείος μονόλογος στο ελληνικό θέατρο είναι θέμα από καιρό κορεσμένο, έστω κι αν με μυστηριώδη τρόπο, συνεχίζει, -κάθε, μα κάθε χρονιά-, να ανατροφοδοτείται με νέες προτάσεις. Εδώ, όμως, στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, έχουμε κάτι διαφορετικό. Εχουμε την περίπτωση ενός γυναικείου μονόλογου, που αγγίζει τα πράγματα από μια αναπάντεχη σκοπιά και που ξεδιπλώνει τον βίο μιας τυπικής σε όλα της γυναίκας, σαν ανεπάντεχη όμως εξαίρεση στον κανόνα.

Πράγματι, δεν βρίσκεται εύκολα άλλη περίπτωση γυναικείας μορφής στο θέατρό μας σαν αυτήν της κυρίας Σταματίας. Κόρη καλής οικογενείας –στην ουσία της τυπικά μικροαστικής, με το γνώριμο κουσούρι του μικροαστισμού να θέλει να δείχνει κάτι περισσότερο από ό,τι αληθινά είναι-, και κυρίως συσταζούμενη: με σωστή διαπαιδαγώγηση, κραταιά φρονήματα κι αταλάντευτες αρχές, σε χρόνους και καιρούς μάλιστα πολύ ελαστικούς ως προς τα ανωτέρω. Κόρη τμηματάρχη, λοιπόν, και γόνος του η Σταματία, με γλώσσα μεικτή, κωμική στους τύπους κι ωστόσο χυμώδης κι αποκαλυπτική, όταν στρέφεται σε όσα αφορούν το ήθος και τις παρεκτροπές των υπολοίπων. Ατυχη όμως πολύ, καθώς στην αρχή κιόλας της νεότητάς της έτυχε να χάσει τον αρραβωνιαστικό από νάρκη, κατάλοιπο του Εμφυλίου και ώς ένα βαθμό συνέπεια του εθνικού πεπρωμένου. Και από τότε, η Σταματία, σταθερή στις αρχές που χάραξαν οι εθνικές διδαχές και που έχουν διαποτίσει το είναι της, πιστή στην αγαμία και την ηθική αυστηρότητα, διασχίζει τους χρόνους του κοινού μας βίου μέχρι τη σημερινή διάλυση, την αποδόμηση, τον κυνισμό και τη γενικευμένη απορία.

Το πιο σημαντικό όμως, κι αν θέλετε, το αληθινά πολύτιμο για το θέατρό μας, είναι πως η Σταματία, το γένος Αργυροπούλου, όπως θα το έχετε κιόλας καταλάβει, είναι αυτό που λέμε «δεξιά». Δεξιά οριζοντίως και καθέτως, χωρίς ερωτηματικά, αποσιωπητικά ή ρωγμές. Από την κορυφή ώς τα νύχια. Και είναι ακριβώς αυτό το ευτύχημα του θεάτρου μας, που αφορά την κατάθεση του Κώστα Σωτηρίου. Με αυτό τον μονόλογο το θέατρό μας μπόρεσε να συμπεριλάβει στις τάξεις του μια ακόμα πτυχή της ιθαγένειας, ένα «κοντινό» μας πρόσωπο, την εκπρόσωπο μιας κοινωνικής μερίδας που αποτέλεσε τον βασικό διαμορφωτή της μεταπολεμικής κατάστασης, αλλά και τον κύριο υπόλογό της. Το ότι ο Σωτηρίου μπόρεσε να φιλτράρει όλη τη μεταπολεμική εξέλιξη μέσα από τα μάτια αυτής της τάξης (και κυρίως μέσα από το ήθος της), και να αναδείξει μέσω αυτού την απέναντι μεριά, αποτελεί κατά τη γνώμη μου επίτευγμα εφάμιλλο ενός Αλεξάνδρου κι ενός Κοτζιά. Γιατί με παράδοξο τρόπο, καθώς αναγνωρίζουμε τη Σταματία, αναγνωρίζουμε διαμέσου αυτής και την άλλη πλευρά. Ενα βαθιά προκατειλημμένο πρόσωπο μας οδηγεί σε μια απροκατάληπτη αλήθεια.

Μια στενάχωρη αλήθεια. Γιατί κι αν μπορούμε να πούμε πολλά για τα επιμέρους, αυτό που λάμπει στο μέσον της πλαγίας αφήγησης της Σταματίας είναι ο κόσμος των δύο αντίθετων ιδεολογικών στρατοπέδων, με αταλάντευτες αρχές, ήθος και πεποίθηση. Μια γενιά κατεστραμμένη κι ερειπωμένη, λειψή κι ανολοκλήρωτη ίσως. Αλλά όρθια. Πώς, αλήθεια, φαίνεται με φόντο αυτήν τη διαπίστωση η παρουσία μιας νέας, επόμενης γενιάς, διαλυμένης από τη μια στην αμφισβήτηση και την απόσυρση, κι από την άλλη –ακόμα χειρότερα!- στον νεοφασισμό;

Θέλω να σταθώ σε αυτό. Η Σταματία βγάζει ασφαλώς άφθονο γέλιο στην κωμική της ανελαστικότητα, στη νόθα γλώσσα της, στις εκρήξεις της υστερίας της. Γελοία πάντως δεν είναι. Είναι μια κοντινή μας φιγούρα, μια οικεία και ζεστή στον παραλογισμό της γειτόνισσα. Εχει μια νότα αγάπης και συγκατάβασης. Κερδίζει τον σεβασμό μας γιατί μένει σταθερή στις αξίες της. Και επειδή υπάρχει ως αληθινός άνθρωπος, επειδή νιώθεται και αγγίζεται, παραμένει ώς το τέλος αξιολάτρευτη. Μια περίπτωση για την ιστορία ίσως αμετανόητη, για την ιατρική προβληματική. Αλλά για εμάς, για το θέατρο, αθώα.

Αυτή η γυναίκα είναι μια μεγάλη στιγμή στην καριέρα της Ελένης Ουζουνίδου. Η Σταματία της, άλλοτε υστερική κι άλλοτε επιθετική, άλλοτε μειλίχια και ζεστή, διαβαίνει με σταθερό βήμα την ανθρωπιά και την κατανόηση. Οποιος φύγει από το θέατρο κοροϊδεύοντας την, δεν έχει καταλάβει νομίζω ούτε την ηθοποιό ούτε τον αγώνα της. Δεν έχει εννοήσει το δέσιμο του κειμένου με τα υπαινικτικά σχόλια του σκηνοθέτη Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου (ένα κάγκελο που δείχνει στην εσωτερική φυλακή, κάποιο φύσημα αέρα, κι ασφαλώς οι απεγνωσμένες εκδηλώσεις του αδικημένου σώματος). Τα σεμεδάκια της Μαγδαληνής Αυγερινού, που από σκηνικό μετουσιώνονται σε νυφικό και σε στολή καλόγριας είναι, νομίζω, το πυκνότερο σε σημασίες αντικείμενο τον τελευταίο καιρό στο θέατρό μας.

Με αυτήν τη γραφή, με τη μορφή αυτή και με αυτή την ερμηνεία, το θέατρό μας μπορεί να νιώθει πληρέστερο κι ευτυχέστερο.

Δύο ηθοποιοί, δύο κούκλες σε ανθρώπινο μέγεθος, ένα βαγόνι τρένου και το ταξίδι ξεκινά σε μια διαδρομή μπρος-πίσω. Από τη δεκαετία του ‘30 στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου, στα Δεκεμβριανά και την επταετία μέχρι τις μέρες μας, με δεσπόζουσα την οικονομική κρίση και ό,τι μας έφερε. Ανεργία, φτώχεια, μετανάστευση των νέων. Οι νεανικές τρέλες, τα όνειρα, οι δυσκολίες αλλά και οι ελπίδες της κάθε εποχής συνομιλούν μέσα από τις αναμνήσεις των δύο γυναικών, που βρέθηκαν κάποτε να ταξιδεύουν με το ίδιο τρένο.

Η παράσταση «Εβίβα!» στο Τρένο στο Ρουφ αναφέρεται στην αισιοδοξία, τη δύναμη και το κέφι για ζωή. Στις «ράγες» της συναντιούνται η Βέμπο με την Αρλέτα και την Γκλόρια Γκέινορ καθώς και το παλιό λικέρ τσέρι με το μοντέρνο μοχίτο. Μια νεανική παράσταση γεμάτη δροσιά και νοσταλγία και συγχρόνως ένα κοινωνικό σχόλιο για την εποχή μας σε σκηνοθεσία της Μελίνας Σκούφου, ιδρύτριας της «Συμμορίας του Ηλιου».

Η παράσταση πρωτοπαρουσιάστηκε στο 4ο Φεστιβάλ Νέων Καλλιτεχνών «Τα 12 κουπέ», στον ιδιαίτερο χώρο ενός κουπέ τρένου, και ξεχώρισε για την πρωτότυπη θεματολογία και την ευρηματικότητά της. «Συμφωνήσαμε με την Τατιάνα Λύγαρη μετά τη διαδρομή της παράστασης στο Φεστιβάλ να μεταφερθούμε στην Κεντρική Σκηνή του θεάτρου “Τρένο στο Ρουφ” κάθε Τρίτη και Τετάρτη», λέει η Μελίνα Σκούφου. «Η ιδέα για το κείμενο γεννήθηκε από ένα πραγματικό λεύκωμα μιας γυναίκας του ‘40, της Νανούλας, της γιαγιάς μου. Μου δόθηκε η ευκαιρία να τη γνωρίσω στα νεανικά της χρόνια. Στο λεύκωμα γράφουν οι φίλες της τα χρόνια πριν από τον πόλεμο, αλλά και κατά τη διάρκεια του πολέμου. Διαβάζοντάς το με τη συνεργάτιδά μου Γεωργία Μπούρδα, η οποία και πρώτη είχε την ιδέα να αξιοποιηθεί ως υλικό για παράσταση, συμπληρώναμε ενθουσιασμένες η μία τη σκέψη της άλλης. Προχωρώντας βλέπαμε ότι, ανεξάρτητα από τις διαφορές των δύο εποχών, σε κρίσιμες κοινωνικές στιγμές τα συναισθήματα είναι ίδια: φόβος, αγανάκτηση, θυμός, απελπισία, οργή, θλίψη. Αλλά δεν θέλαμε να σταθούμε μόνο εκεί. Νιώσαμε την ανάγκη να τονίσουμε την ελπίδα, την αισιοδοξία και τη χαρά του γλεντιού ακόμα και στις πιο δύσκολες, σκοτεινές εποχές».

Ακόμα μια φιλόδοξη νεανική θεατρική ομάδα είναι η «Συμμορία του Ηλιου», που μέσα στη θεατρική πολυφωνία παλεύει να ακουστεί η φωνή της. Χωρίς οικονομική υποστήριξη και με κάποιες ελάχιστες χορηγίες, καλύπτουν μόνοι τα έξοδα της παράστασης.

«Αντιμετωπίσαμε κάποιες δυσκολίες για να φτάσουμε στην πρεμιέρα, αλλά αυτές ακριβώς οι δυσκολίες του δικού μας “ταξιδιού” ήταν που μας ένωσαν στις πρόβες και βοήθησαν να ξεπεράσουμε τα προβλήματα. Κι αυτό το βρίσκω πολύ συγκινητικό. Και όπως προδίδει ο τίτλος της παράστασης, “Εβίβα”, η παρέα, οι αγαπημένοι φίλοι είναι πάντα το αντίδοτο στην απελπισία. Εβίβα και όλα μπορούν να αλλάξουν όσο είμαστε μαζί…».

INFO: Αμαξοστοιχία-Θέατρο «Το Τρένο στο Ρουφ» (Λ. Κωνσταντινουπόλεως Ρουφ. Τηλ. 210-5298922 / 6937 604988210). Ιδέα – σύλληψη: Γεωργία Μπούρδα – Μελίνα Σκούφου. Δραματουργία – σκηνοθεσία: Μελίνα Σκούφου. Σκηνογραφικά αντικείμενα – κοστούμια – κούκλες: Γεωργία Μπούρδα. Μουσική: Αντρέας Σκούφος. Σχεδιασμός φωτισμών: Χριστίνα Καμμά. Ερμηνεύουν: Χριστίνα Λυκοτσέτα, Βασιλική Σαραντοπούλου. Κάθε Τρίτη και Τετάρτη στις 21.00 μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου.

e.marinou@efsyn.gr

Κι αν φαίνονται σε πολλούς απόμακρα μεταξύ τους τα δύο συνεχόμενα ανεβάσματα του Νίκου Καραθάνου, είναι γιατί έχουμε συνηθίσει να εξετάζουμε έργα κι όχι παραστάσεις. Η «Γκόλφω» του Περεσιάδη δεν έχει πράγματι τίποτα να μοιραστεί με το «Δεκαήμερο» του Βοκάκιου, εκτός ίσως από μια μακρινή πνευματική συγγένεια, μια καταγωγή εκλεκτική και λησμονημένη. Οι δύο συνεχόμενες προτάσεις του σκηνοθέτη, όμως, μοιράζονται πολλά, κοινά και ομοούσια.

Είναι πρώτα ζήτημα στόχου: πάλι ο ίδιος καταγωγικός χαρακτήρας ενός θεάτρου που δεν θέλει να μιμηθεί αλλά να αφηγηθεί, να φέρει στη σκηνή, πέρα από τον «μύθο», τη χρήση και τη λειτουργία του. Και είναι μετά παρόμοια υφολογικά στοιχεία: Εδώ τα περίφημα πουφ της «Γκόλφως» σμικρύνονται για τις ανάγκες της Νέας Σκηνής σε στρώματα. Κάποιο τραπέζι χρησιμεύει για αναβατήρας, σανίδα ή κρεβάτι: γίνεται με άλλα λόγια μηχανισμός θεάτρου. Και όλα τα άλλα βυθίζονται στη ίδια μινιμαλιστική απλότητα, γυμνώνονται από τα εξωτερικά στοιχεία, αποκτούν παρόμοια με την «Γκόλφω» σκοτεινή, εργαστηριακή ύλη. Αναρωτιέμαι αν πρόκειται και εδώ για το ίδιο αρνητικό, ένα είδος μαύρου θεάτρου, που με το κοντράστ φωτίζει τα πράγματα και τα εξαγνίζει.

Και βέβαια είναι πάντα η ίδια μουσική εργασία του Αγγελου Τριανταφύλλου: συνοδευτικό της παράστασης και βάση, πάνω στην οποία χτίζονται αισθητικά οι σκηνές. Δεν μιλούμε για μουσική εδώ, αλλά για μια ανομολόγητη όπερα που εναλλάσσεται με την παντομίμα, τη φάρσα, το κίνημα. Η παρουσία της ζωντανής μουσικής επί σκηνής κάνει ό,τι και το γυμνό σώμα επ’ αυτής: χαράζει τα όρια ενός θεάτρου που θέλει –και σε πείθει– πως δεν έχει σκοπό σήμερα να πει άλλα ψέματα.

Αυτό για το οποίο κατά βάθος θέλει σήμερα να μιλήσει είναι για το σώμα. Για το σώμα του ανθρώπου. Γυμνό, αφοπλισμένο και αφοπλιστικό, στην πλήρη του αθωότητα, στην πρωταρχική του σημασία. Οργανο ερωτικό, βέβαια, αλλά και μέλος μιας πλατιάς οντότητας, πλατύτερης από την κοινωνία και την πολιτική, κοντά και μέσα στη φύση. Ενα σώμα που γεννιέται πλάι στο αναγεννησιακό πνεύμα και στον βαθύ ουμανισμό του Βοκάκιου.

Σε αυτά, πιστεύω, βρίσκεται η ρίζα της κοινής αίσθησης που άφησαν «Γκόλφω» και «Δεκαήμερο»: μιλούν και οι δύο για τη φύση μέσα στον άνθρωπο. Αλλά και για τον άνθρωπο έξω από τη φύση. Εχω την εντύπωση ότι το «Δεκαήμερο», με όλες του τις ιδιοτροπίες, είναι το απόκρυφο παράρτημα της «Γκόλφως», γιατί με αυτό συμπληρώνεται, ολοκληρώνεται μια ιδεολογική άποψη που ενυπάρχει στις σκηνοθεσίες του Καραθάνου. Εχει να κάνει με τη διάσταση μιας βαθιάς πηγής, απ’ όπου ξεκινάει η ζωή και βρίσκει το αληθινό της νόημα. Είναι ο έρωτας, η επιθυμία, η σεξουαλικότητα, η ελευθερία. Είναι το χιούμορ, το παιχνίδι, η τσαχπινιά κι η αποκάλυψη. Και είναι, από την άλλη, η αίσθηση της αμαρτίας, η κοινωνική σύμβαση, η φορεμένη στενή «ηθική».

Δεν είναι όμως μόνον αυτό. Αν τελικά η «Γκόλφω» μίλησε σε πολλούς, ήταν γιατί στην ποίησή της υπήρχε και μια θρηνητική απώλεια του κέντρου της ζωής, του έρωτα και της αγάπης, υπήρχε ο λυρισμός γύρω από μια χαμένη πατρίδα παιδικής μνήμης και καταγωγής. Το «Δεκαήμερο» μιλά με τον ίδιο τρόπο, με περισσότερο έστω χιούμορ, παραπάνω γυμνό, διάθεση παιχνιδιού κι ελαφράδα. Σε αυτό θέλω λοιπόν να φτάσω. Ο Καραθάνος έχει συνθέσει έναν θεατρικό κώδικα που φαίνεται πως μπορεί να παράγει θερμότητα κι από τα πιο ψυχρά δραματουργικά σώματα: μας ξάφνιασε πέρυσι γεννώντας συγκίνηση (και μάλιστα αληθινή) από το ψυγείο του «βουκολικού ειδυλλίου». Τώρα κάνει το ίδιο με τις ιστορίες του Βοκάκιου. Μαζί με τη Λένα Κιτσοπούλου (έχει την ευθύνη της δραματουργικής επιμέλειας) μεταφέρουν στη σκηνή όχι τόσο το κείμενο όσο την αύρα του «Δεκαήμερου». Υπάρχουν ζητήματα στην παράσταση που αφορούν τον ρυθμό (εμφανίζει προβλήματα προς το τέλος) και την επιλογή των σκηνών (δεν είναι όλες το ίδιο επιτυχημένες), η λογική όμως του θεατρικού σκετς φαίνεται πως λειτουργεί δομικά και είναι σκηνικά απόλυτα πειστική.

Θέλω να σταθώ όμως στο πιο σημαντικό μέρος του «Δεκαήμερου» του Εθνικού. Στον σκανδαλιστικό χαρακτήρα, στο στοιχείο πρόκλησης, που αποτελεί για πολλούς θεατές την κύρια θετική ή αρνητική μόχλευση του ενδιαφέροντος. Ομολογώ ότι παραξενεύτηκα όταν άκουσα ότι το κρατικό μας θέατρο διάλεξε να περικλείσει το «Δεκαήμερο» στη μικρή σκηνή του. Οφείλω, ομοίως, να ομολογήσω τώρα πως καλά έκανε. Πρόκειται για παράσταση που ζητά ακριβώς αυτή την εκ του σύνεγγυς προσέγγιση, το αίσθημα της κοντινής επαφής. Και από την άλλη, μόνον εκεί μπορεί να μιλήσει στο κοινό της για τον ανατρεπτικό χαρακτήρα μιας τέχνης που κλείνει μέσα της τη μυστική επιθυμία, τα πονηρά όνειρα, τον ερωτισμό, καθώς τρέχει να συναντήσει άλλοτε την ουτοπία κι άλλοτε την πορνογραφία.

Θέλω να αναφέρω τιμητικά όλους τους ηθοποιούς για έναν και μόνο λόγο: κάνουν κάτι αληθινά δύσκολο. Πρέπει να μας πείσουν να μην κοιτάμε, αλλά να βλέπουμε καλλιτέχνες και επαγγελματίες. Ολοι μας έχουμε την υποχρέωση με αυτούς να διαβούμε τον ίδιο δρόμο απόφασης, ωριμότητας και ιδεαλισμού, για να κατακτήσουμε στο τέλος ένα ανεπιτήδευτο, γυμνό και κοινό σώμα.

Το ότι φεύγουμε όλοι από το θέατρο με τη γεύση της αθωότητας, μια αίσθηση καθαρότητας και ελευθερίας στη μνήμη είναι, νομίζω, ο καλύτερος έπαινος που τους ταιριάζει: Αλίκη Αλεξανδράκη, Μαρία Διακοπαναγιώτου, Αναστασία Διαμαντοπούλου, Νίκος Καραθάνος, Γιάννης Κότσιφας, Χρήστος Λούλης, Γιώργος Μπινιάρης, Αγγελος Παπαδημητρίου, Εύη Σαουλίδου, Μιχάλης Σαράντης, Αγγελος Τριανταφύλλου, Μαρίσσα Τριανταφυλλίδου, Λυδία Φωτοπούλου και Γαλήνη Χατζηπασχάλη.

Κάπως ανορθόδοξα πήρε τον λόγο η Μιμή Ντενίση στη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στο «Θέατρον – Κέντρο Πολιτισμού Ελληνικός Κόσμος» για τη νέα της παράσταση «Σμύρνη μου αγαπημένη»: «Δεν αξίζει πλέον να δίνονται χρήματα στο θέατρο για μεγάλα θεάματα χωρίς ουσία, για σαπουνόφουσκες. Εχω κάνει κι εγώ εύπεπτα και ευχάριστα έργα στο παρελθόν, αλλά τώρα είναι μια άλλη εποχή. Οι άνθρωποι της Σμύρνης βίωσαν τη δόξα και την κατάρρευση, επέζησαν απ΄ την καταστροφή και μεγαλούργησαν ως πρόσφυγες. Αυτό είναι ένα μεγάλο μάθημα στους δύσκολους καιρούς που ζούμε».

Η ηθοποιός και συγγραφέας, αποτυπωμένη στη συνείδηση του φιλοθεάμονος κοινού με τρόπο συγκεκριμένο, επιχειρεί φέτος ένα φιλόδοξο τόλμημα. Γράφει και σκηνοθετεί για ένα θέμα με ιστορικές διαστάσεις περίπλοκες, το Μικρασιατικό. Γι΄ αυτό άλλωστε και η έρευνα που έκανε διήρκεσε σχεδόν τρία χρόνια. «Η έρευνα για τη Σμύρνη είναι σαν τον τάφο της Αμφίπολης», λέει χαριτολογώντας. «Ξεκινάς νομίζοντας ότι κάτι ξέρεις και καταλήγεις να μην ξέρεις τίποτα. Εχω τελειώσει τη Φιλοσοφική, αλλά διαπίστωσα ότι δεν είχα ιδέα».

«Η Σμύρνη δεν είναι οι στάχτες, αλλά το φως», παραδέχεται. Η ιστορία που έγραψε είναι, βέβαια, μυθοπλασία. Μια αρχόντισσα της Σμύρνης, η Φιλιώ, θυμάται και νοσταλγεί τη ζωή της εκεί. Ο νους της φεύγει απ΄ την προσφυγική γειτονιά όπου ζει πια και ξαναζεί τη χρυσή εποχή της κοσμοπολίτισσας Σμύρνης, όταν ήταν το μαργαριτάρι της Ανατολής. Παρά ταύτα, οι αληθινές ιστορίες των ανθρώπων της Σμύρνης, που προέκυψαν από την έρευνα και φωτίζονται στο έργο, οι αναφορές σε υπαρκτές οικογένειες, τοπωνύμια και δρόμους δίνουν χαρακτήρα ντοκιμαντέρ στο έργο.

Καλύπτοντας την ιστορική περίοδο απ΄ το 1917 μέχρι την προσφυγιά και την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923, το ζητούμενο είναι ένα: θα έχει το έργο μια αντικειμενική ματιά πάνω στο ζήτημα της Σμύρνης ή στο φινάλε του ο Ελληνας θεατής θα νιώθει πιο «Ελληνας» από ποτέ; Η Μιμή Ντενίση ξεκαθαρίζει: «Στην αρχή θεώρησα ότι θα βρω άλλα δέκα τουλάχιστον έργα που να μιλούν για το θέμα. Δεν βρήκα κανένα. Μέχρι το ΄36 δεν υπήρχε τίποτα. Ενα βράδυ η Κοτοπούλη επιχείρησε να ανεβάσει ένα έργο του Μπαστιά κι έγινε της τρελής απ΄ τις αντιδράσεις. Θέλω να πω ότι το θέμα «καίει» και απαιτεί ειδικό χειρισμό. Είναι πολλά και τα λάθη της Ελλάδας, άλλωστε. Ο θεατρικός συγγραφέας έχει μια πολυτέλεια παραπάνω απ΄ τον ιστορικό. Μπορεί να παραθέσει όλες τις απόψεις μέσα από διαφορετικούς χαρακτήρες. Αυτό προσπάθησα να κάνω κι εγώ. Στο έργο μιλούν και Ελληνες και Τούρκοι, Αρμένιοι και Λεβαντίνοι, βενιζελικοί και βασιλικοί. Ο καθένας από τη σκοπιά του».

Η καλαίσθητη και λειτουργική σκηνή του «Θέατρον» πριμοδοτεί την παράσταση. Ο Γιάννης Βολιώτης έχει αναλάβει να δώσει 3D διάσταση στη σκηνή, ενώ ο συνθέτης Ανδρέας Κατσιγιάννης, που έχει μελετήσει και αναβιώσει τη μουσική παράδοση της Μικρασίας, συνθέτει πρωτότυπη μουσική, που εκτελεί η σπουδαία ορχήστρα «Εστουδιαντίνα». Στο επιτελείο των ηθοποιών συναντάμε τους: Κώστα Βουτσά, Τάσο Χαλκιά, Μιχάλη Μητρούση, Τάσο Νούσια, Δημήτρη Μακαλιά, Χριστίνα Αλεξανιάν, Κρατερό Κατσούλη, Κατερίνα Γερονικολού κ.ά. Τα σκηνικά-κοστούμια υπογράφει ο Γιώργος Πάτσας, τις χορογραφίες η Μάρω Μαρμαρινού και τους φωτισμούς ο Αλέκος Αναστασίου. Πρώτη παράσταση στις 30 Οκτωβρίου.

Γιώργος Χειμωνάς

«Ο βασιλιάς της Ασίας» εγκαθίσταται από σήμερα μέχρι και τις 25 Νοεμβρίου στο Ιδρυμα Κακογιάννη, μια παράσταση για τον Γιώργο Χειμωνά με ερμηνεύτρια τη Λυδία Κονιόρδου, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Χατζή. Είναι η δεύτερη φορά που συνεργάζονται. Προηγήθηκε το «Ουρανός κατακόκκινος» της Λούλας Αναγνωστάκη και τώρα μια παράσταση για τον σύντροφό της Γιώργο Χειμωνά.

Το κείμενο, που έχει τη μορφή ενιαίου έργου με αρχή, μέση, τέλος, προέκυψε από τη σύνθεση φράσεων μέσα από το σύνολο του πεζογραφικού και μεταφραστικού έργου του ποιητή, εργασία με την οποία ο σκηνοθέτης καταπιάνεται τα τελευταία τέσσερα χρόνια αλλάζοντας, διορθώνοντας, κόβοντας, εμπλουτίζοντας. Στην παράσταση ξεχωρίζουν αποσπάσματα από έργα του Χειμωνά (από τον «Πεισίστρατο» μέχρι τους «Κτίστες» και τον «Γιατρό Ινεότη») και μεταφράσεις του (δύο σκηνές από τον «Αμλετ» και τον «Μάκβεθ, τα χορικά από την «Ηλέκτρα», όλα μελοποιημένα από τον Νίκο Ξυδάκη).

Πριν από την παράσταση, σε έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο, θα προβάλλεται video art της Κατερίνας Αθανασίου. H Ζυράννα Ζατέλη ακούγεται να διαβάζει από τους «Κτίστες» του Χειμωνά (1979). «Ο κόσμος να γίνει εικόνα. Αυτή θα είναι η τελευταία ζωή των ανθρώπων. Να τους σκεπάσει μια εικόνα».

Βαγγέλης Παπαδάκης, Λυδία Κονιόρδου

Στη συνέχεια δύο ηθοποιοί και δύο μουσικοί συναντιούνται πάνω στη σκηνή. Η Λυδία Κονιόρδου ντυμένη μ' ένα απλό μαύρο φόρεμα μεταμορφώνεται σε δεκάδες αντρικούς και γυναικείους ρόλους που γεννάει γι' αυτήν επιτόπου ο Ποιητής (Βαγγέλης Παπαδάκης). Οι δυο τους είναι ακροβολισμένοι σ' ένα διάδρομο 30 μέτρων, ο ένας απέναντι στον άλλον. Τα πόδια εκείνου είναι βυθισμένα στο χώμα κι εκείνης μέσα στο νερό.

Η έναρξη γίνεται με την πυρετώδη επιστολή του Γιώργου Χειμωνά προς τη Λούλα Αναγνωστάκη όταν εκείνος ήταν στο Παρίσι. Τότε που είχε συλλάβει το θέμα του στο εσχατολογικό «Γιατρός Ινεότης» (1971). Της γράφει: «Είμαι άυπνος, κρυωμένος φριχτά, χωρίς θέρμανση αλλά επιτέλους έχω συλλάβει εντελώς το βιβλίο μου. Βρήκα και τον τίτλο του αλλά δεν θα σου τον πω ακόμα. Είναι καταπληκτικός, ο ωραιότερος τίτλος που έγινε ποτέ. Τα λέει όλα! Είμαι ποιητής και γράφω το τελευταίο βιβλίο του κόσμου».

Η παράσταση αναδεικνύει την άμεση, αέναη σχέση του δημιουργού με το δημιούργημά του όταν αυτό αυτονομείται, ζει ερήμην του δημιουργού ή ακόμα κι όταν στρέφεται εναντίον του. Η Λυδία Κονιόρδου «διαλέγεται» και «μάχεται» -άλλοτε ως λογοτεχνική ύπαρξη και άλλοτε ως υπαρκτό πρόσωπο- με τον Ποιητή.

«Δεν αγαπάω την τέχνη» λέει η Γυναίκα, δηλαδή το δημιούργημα. «Είναι επικίνδυνη για τη ζωή. Τίποτε δεν συγκρίνεται με τη ζωή. Ομως εγώ σεβάστηκα τη σχέση του με την τέχνη. Δεν είχε άλλη ζωή από την τέχνη, κανέναν άλλο τρόπο να ζει. Πόσες φορές τον λυπήθηκα γι’ αυτό… αγαπάω σημαίνει κάνω ένδοξο έναν άνθρωπο».

«Η εμμονή μου για τον Χειμωνά ξεκινά από τότε που ήμουν 14 χρονών και διάβασα τους “Κτίστες”» λέει ο σκηνοθέτης της παράστασης Κωνσταντίνος Χατζής. «Ηταν σαν να με χτύπησε ηλεκτρικό ρεύμα. Δεν καταλάβαινα τίποτα, αλλά συγχρόνως ήμουν εντυπωσιασμένος, συγκλονισμένος δίχως να ξέρω γιατί. Αρχισα να τον μελετώ συστηματικά, μανιωδώς. Οι λέξεις, η προφορικότητα, τα νοήματα που δεν καταλάβαινα και στα οποία προσπαθούσα να εμβαθύνω με συντρόφευαν επί χρόνια. Ενιωθα ένα δέος με τα κείμενά του, μια παράξενη συγγένεια μαζί του».

Τι αντικρίζει κανείς εισβάλλοντας στο μυαλό του ποιητή; «Αναγνωρίζεις την τρομακτική του αγωνία να καταλάβει τις ανθρώπινες συμπεριφορές και πράξεις σε ακραίες καταστάσεις, ενώ την ίδια στιγμή είναι σαν ψάχνει έξω από τον άνθρωπο. Ενώ αναφέρεται συνεχώς στον θάνατο, το τέλος για εκείνον συνιστά πάντα μια αναγέννηση. Η ποιητική διαστροφή είναι παρούσα στην παράσταση. Σε μια σκηνή από τον “Πεισίστρατο”, ο νέος δημιουργεί ένα θεό και μάλιστα μονόχειρα. Ο Χειμωνάς έλεγε ότι η ψυχιατρική δεν τον βοήθησε σχεδόν καθόλου, αλλά η ιατρική, με τη συναλλαγή με τους ανθρώπους τού γνώρισε τον πόνο, την αγωνία, τον θάνατο. Φλέρταρε πολύ με τα άκρα. Αλλοτε γράφει ότι οι άνθρωποι είναι “βάρκα και ταξιδεύουν” και άλλοτε “κρεμασμένα κομμάτια που περιφέρονται”».

Κάποια βιογραφικά στοιχεία ξεπροβάλλουν εδώ κι εκεί. Ερωτες, φίλοι,οικογένεια, αναμνήσεις, παιδικά χρόνια. Η επιθυμία του Γιώργου Χειμωνά ήταν να γίνει ζωγράφος. Δεν τα κατάφερε, έγινε γιατρός. Φοιτητής άκουσε για πρώτη φορά την καρδιά με το στηθοσκόπιο. Και ο γιατρός τού είπε: «Αυτός είναι ο φυσιολογικός χτύπος. Μεγάλη δουλειά να ξεχωρίζεις την καλή από τη βλαμμένη καρδιά”».

*INFO: Ιδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη (Πειραιώς 206-Ταύρος-τηλ.: 210-3418550 «Ο βασιλιάς της Ασίας» του Γιώργου Χειμωνά. Διασκευή-σκηνοθεσία-φωτισμοί: Κωνσταντίνος Χατζής. Σκηνικά-κοστούμια: Κατερίνα Αθανασίου. Πρωτότυπη μουσική: Νίκος Ξυδάκης. Ερμηνεύουν: Λυδία Κονιόρδου-Βαγγέλης Παπαδάκης, Ζυράννα Ζατέλη. Συμμετέχουν ζωντανά επί σκηνής οι μουσικοί: Δημήτρης Χουντής (σαξόφωνο), Γιώργος Πούλιος (sound design/live electronics). Για 12 παραστάσεις κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.30.

e.marinou@efsyn.gr

Λέτε να διεκδικεί το ελληνικό έργο τη ρελάνς; Η επιτυχία με την οποία ξεκίνησε η Στέγη το φετινό της πρόγραμμα, η παράταση που δόθηκε στα «Αίματα» του Ευθύμη Φίλιππου λόγω της αθρόας προσέλευσης στη Μικρή Σκηνή, προς εκεί τουλάχιστον δείχνει. Ειδικά όταν, όπως τώρα, η επιτυχία αυτή προέρχεται από μια ομάδα, τους Vasistas, που είχε στηρίξει το στίγμα της στη λεγόμενη «μεταδραματική» σκηνοθεσία, στο συλλογικό έργο, στη συνολική δημιουργία και μάλιστα στη χορικότητα, στον αντίποδα δηλαδή ενός θεάτρου προσωπικότητας και συγγραφέα.

Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες παρατηρήσεις που θα συγκρατήσουν τον ενθουσιασμό όσων ετοιμάζονται να χειροκροτήσουν την επιστροφή του συγγραφέα στο θέατρό μας. Κατ’ αρχάς ο Φιλίππου δεν είναι νέος συγγραφέας. Αποτελεί ήδη ένα από τα σοβαρότερα στοιχήματα της ελληνικής γραφής, ειδικά μετά τον ντόρο που έφερε η κινηματογραφική μας άνοιξη εν μέσω κρίσης. Με δυο λόγια, η φήμη προηγείται του ονόματός του, και κατά κάποιον τρόπο προλογίζει το ανέβασμα του πρώτου θεατρικού του έργου. Πολύ περισσότερο όταν ως σεναριογράφος έχει κατορθώσει να συνδεθεί με μια «νέα γλώσσα», με έναν κώδικα που αναμφισβήτητα προχωρά την ελληνική εσωτερικότητα παραπέρα.

Δεν είναι όμως αυτό το στοιχείο που προέχει κατά τη γνώμη μου στην παράσταση. Είναι που αμέσως μετά το Φεστιβάλ και τα δίδυμα Μαυριτσάκη-Παπακωνσταντίνου και Μπασδέκη-Σκουρλέτη (δεν εξαιρώ το έργο του Καλαβριανού όπου συγγραφέας και σκηνοθέτης είναι το ίδιο πρόσωπο), μόλις ένα χρόνο μετά τον «Κυκλισμό του τετραγώνου» των Δημητριάδη-Καραντζά στον ίδιο χώρο της Στέγης, υπάρχει ακόμη μια ελληνική πρόταση σε σύντομο χρονικό διάστημα, όπου οι ρόλοι συγγραφέα και σκηνοθέτη, έργου και παράστασης μοιάζουν τόσο δεμένοι μεταξύ τους, ώστε να συμφύονται. Η παράσταση των Vasistas δεν είναι ακριβώς ανέβασμα, με την τυπική σημασία του όρου. Η δράση τους έρχεται και κολλάει πάνω στο έργο σαν αυτοκόλλητο, μπαίνει μέσα του και το κατοικεί. Τι θα σήμαινε για εμάς το έργο του Φιλίππου χωρίς το ανέβασμα των Vasistas, χωρίς το ιδιαίτερο επιχείρημα της Αργυρώς Χιώτη; Θα έμενε, πιστεύω, ένα αξιοπερίεργο, μια δραματουργική άσκηση για λίγους, και κάπως μπλαζέ θεατές. Τώρα είναι κάτι πολύ περισσότερο: ένα παραστασιακό κείμενο, λόγος θεάτρου.

Μόνο για λόγους τυπικούς λοιπόν τηρώ την παράδοση, διακρίνω τα αδιαίρετα και ξεκινώ να μιλώ «από το έργο». Δεν χρειάζονται πολλά: Το εύρημα μιας πληγής που αιμορραγεί ακατάσχετα και δίνει λαβή για μια σποραδική αλληλογραφία δύο αντρών στο μεσοδιάστημα των ετών 1990-1993, πρέπει κάποτε να απασχολήσει την κριτική θεώρηση σαν τελευταία απόληξη της πάλαι ποτέ ελληνικής εκδοχής του παραλόγου. Θα ήταν εξάλλου εύκολο να διακρίνει σ’ αυτήν κανείς δάνεια από ιονεσκικές εμπνεύσεις, όπως και από τον μακάβριο χαρακτήρα και το υπερρεαλιστικό βάθος που απέκτησε κάποτε το παράλογο όταν προσάραξε στις όχθες του νέου Κόσμου (από τον Κόπιτ μέχρι τον Σίλβερ).

Το ωραίο όμως στο έργο του Φιλίππου είναι πως τα πάντα σ’ αυτό μοιάζουν με όνειρο… Πως διαθέτει μια επιφανειακή ελαφρότητα, που το καθιστά αδιάβροχο στις σοβαροφανείς αναλύσεις μας… Δείτε ας πούμε το εξής: Η πληγή ανοίγει και τρέχει ακατάπαυστα, αλλά το όλο θέμα αντιμετωπίζεται με σουρεαλιστική ελαφρότητα, σαν κοινό κρυολόγημα που δεν λέει να φύγει. Η περίοδος είναι στις αρχές του ’90 -εποχή ανίας για τα περιρρέοντα μικροαστικά ήθη-, πιστεύει ωστόσο κανείς ότι το ίδιο καλά θα μπορούσε να συμβαίνει οποτεδήποτε στα μεταπολιτευτικά χρόνια (με μόνη -φαντάζομαι- σύμβαση να συντηρείται ακόμα η τέχνη της αλληλογραφίας). Πόσα άραγε γράμματα να ανταλλάσσονται μεταξύ των φίλων και των οικογενειών τους; Δέκα, τριάντα; Και γιατί όχι εκατό;… Οι δύο φίλοι βυθίζουν τη ζωή τους σε μυστικά και ψέματα, στο τρυφηλό, ασήμαντο και επουσιώδες. Αλλά μήπως και αυτό πια δεν είναι σήμερα κάτι το επουσιώδες; Και τελικά ποιος αφηγείται; Αφού τα πάντα μοιάζουν με όνειρο… μήπως τελικά είναι το όνειρο που βλέπει κάποιος;…

Υπάρχει κάπου κρυμμένο σε εμάς το μυστικό αυτών των έργων (και όχι μόνο των «Αιμάτων»), μια δύναμη που συγκροτεί κάτι γενικότερο και χτίζει ένα ύφος, ένα κλίμα, και με όλα αυτά το ίχνος μιας νέας γενιάς συγγραφέων. Εχω πει και παλιότερα ότι είμαι έτοιμος να σκεφτώ ένα θέατρο που στηρίζεται στο γελοίον του θέματος, που αναδίδει τη νεοελληνική σαχλαμάρα, την πλάκα και τον χαβαλέ, που στηρίζει την ιθαγένειά του στο σποραδικό, στο ευτελές και επιπόλαιο. Αν υπάρχει μια τέτοια διάθεση θα μιλούμε πια για ένα ελληνικό επιθετικό θέατρο της γελοιότητας, μια κυνική κατάληξη του παραλόγου που στρέφεται στα θεμέλια της ιδιοσυγκρασίας μας. Με στόχο, τι άλλο; να διαλύσει τη σοβαροφάνεια τόσων χρόνων, την υποκρισία ενός λαού, που μετατρέπεται σε παχύδερμο.

Αυτά τα «Αίματα» κάνουν το εξής: ξεκινούν από μια χαίνουσα πληγή ή, αν θέλετε, από μια πλαστή μεταπολίτευση, για να καταλήξουν μέσω της ελαφρότητας σε κάτι ιδιαίτερα σοβαρό. Οχι σε αυτό που προτείνουν, γιατί στην πραγματικότητα ούτε προτείνουν ούτε αντιπροτείνουν τίποτα, μια μαύρη ονειρική κωμωδία είναι. Αλλά σε ό,τι προσδιορίζουν: μια χώρα που συνηθίζει να ζει με τις πληγές της, να μιλάει γι’ αυτές, να αστειεύεται, στο τέλος πια να τις καταναλώνει. Τα «Αίματα» είναι πλασμένα με τον δικό μας αβδηριτισμό και τη δική μας υπνοβασία.

Για τον ρόλο της παράστασης απέναντι στο έργο έχω εκφράσει τη γνώμη μου παραπάνω. Τίποτα στο έργο του Φιλίππου δεν θα γινόταν κατανοητό και θεατρικό χωρίς την προεργασία των Vasistas σε ένα μεταδραματικό θέατρο κοινής θέας και ευελιξίας στις τέχνες, τις γλώσσες, τις σύγχρονες εκφραστικές. Η επιτυχία λοιπόν είναι μια συλλογική υπόθεση, που περιλαμβάνει τη γεμάτη ένταση σκηνοθεσία της Χιώτη, την εκτονωτική μουσική του Jan van de Engel, τους φωτισμούς του Τάσου Παλαιορούτα, τα κοστούμια του Παύλου Θανόπουλου και τη σκηνογραφία της Εύας Μανιδάκη. Εχει όμως στη βάση της πάντα τις ερμηνείες των ηθοποιών της ομάδας: Ευδοξία Ανδρουλιδάκη, Αντώνης Αντωνόπουλος, Ελένη Βεργέτη, Γιώργος Γάλλος, Ευθύμης Θέου, Εύη Σαουλίδου και Τζωρτζίνα Χρυσκιώτη. Αυτοί συγκροτούν έναν κόσμο που τίποτα –ούτε καν ένας τέτοιος εφιάλτης– δεν μπορεί να τον ξυπνήσει από τον ύπνο του.