Η αινιγματική ικανότητα καταγραφής, αποθήκευσης και ανάκλησης στο παρόν προγενέστερων εμπειριών και γνώσεων είναι ό,τι συνήθως περιγράφουμε ως «μνήμη».

Καμία άλλη λειτουργία του ανθρώπινου νου δεν παίζει τόσο αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ατομικής και της συλλογικής συμπεριφοράς και στην παγίωση της προσωπικής και της κοινωνικής μας ταυτότητας: από τη λειτουργία της μνήμης και την κοινωνική-ιστορική διαχείρισή της εξαρτάται η τόσο σκοτεινή «ιδιωτική» αντίληψη του εαυτού.

Ως γνωστόν, η απώλεια μνήμης εξαιτίας κάποιας ασθένειας -π.χ. αμνησίες ή άλλες νευρολογικές παθήσεις- ισοδυναμεί με απώλεια ενός σημαντικού μέρους του εαυτού. Επομένως, η κατανόηση του πώς σχηματίζεται και εδραιώνεται η μνήμη και πώς η εισβολή της λήθης επηρεάζει τις ζωές μας υπήρξε ένα αποφασιστικής σημασίας αίτημα που ανέκαθεν απασχολούσε τους ανθρώπους και τις κοινωνίες τους. Ωστόσο, οι απαντήσεις που δόθηκαν, κάθε ιστορική εποχή, σε αυτό το γνωστικό αίτημα διέφεραν σημαντικά. Αυτό το γεγονός δεν εξαρτάται τόσο από τις γνωστικές ανεπάρκειες της κάθε εποχής όσο από τις διαφορετικές προτεραιότητες και ανάγκες της κοινωνίας που δημιουργεί και διαχειρίζεται τη γνώση της μνήμης.

Από την ιεροποίηση στην εκκοσμίκευση

Για να δώσουμε ένα νόημα στο παρόν μας και να χαράξουμε το μέλλον μας οφείλουμε διαρκώς να ανατρέχουμε στα μνημονικά εγγράμματα του παρελθόντος μας. Ισως γι’ αυτό, από αρχαιοτάτων χρόνων, οι άνθρωποι ένιωσαν την ανάγκη να δημιουργήσουν, στο πλαίσιο πάντα των ιστορικών και πολιτισμικών τους παραδόσεων, μία κατά το μάλλον ή ήττον ευλογοφανή εξήγηση τόσο για την προέλευση όσο και για τις αινιγματικές λειτουργίες της μνήμης.

Οι αρχαίοι Ελληνες, για παράδειγμα, αναγνωρίζοντας τη θεμελιώδη λειτουργία της μνήμης για την ανθρώπινη ζωή (ατομική και συλλογική), τη θεοποίησαν ταυτίζοντάς την με τη Μνημοσύνη. Η Μνημοσύνη ήταν μια σκιώδης τιτανική θεότητα, θυγατέρα του Ουρανού και της Γαίας και αδελφή του Κρόνου και του Ωκεανού. Από την ερωτική συνεύρεση της Μνημοσύνης με τον ερωτιάρη Δία θα γεννηθούν οι Μούσες. Πράγματι, ήδη από την πρώιμη αρχαιοελληνική σκέψη, όλες ανεξαιρέτως οι ανώτερες πνευματικές δραστηριότητες των ανθρώπων -όπως η επιστήμη, η ποίηση και οι καλές τέχνες- έλκουν την καταγωγή τους από τη Μνημοσύνη και σε αυτήν τελικά οφείλουν κάθε ανάπτυξή τους.

Ιδού πώς περιγράφει ο μεγάλος ιστορικός και ανθρωπολόγος Ζαν-Πιερ Βερνάν (J. Ρ. Vernant) στο συγκλονιστικό βιβλίο του «Μύθος και σκέψη στην αρχαία Ελλάδα» (κυκλοφορεί από τις εκδ. Δαίδαλος) την ανάγκη θεοποίησης αυτής της βασικής ψυχολογικής λειτουργίας κατά την αρχαιότητα: «Η μνήμη δεν ξαναπλάθει τον χρόνο, αλλά ούτε και τον καταλύει. Γκρεμίζοντας το φράγμα που χωρίζει το παρόν από το παρελθόν, ρίχνει μια γέφυρα ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και στον Αλλο Κόσμο, όπου ξαναγυρίζει κάθε τι που άφησε το φως του ήλιου».

Η λειτουργία της μυθικής μνήμης ήταν συνεπώς διττή: να προσφέρει στους θνητούς ένα μαγικό όχημα αφ’ ενός για την υπέρβαση του ανθρώπινου χρόνου και αφ’ ετέρου για την πρόσβαση στην αιώνια θεϊκή πραγματικότητα, την οποία ταύτιζαν με την «αλήθεια», με την αντίσταση δηλαδή στην εισβολή της παραπλανητικής «λήθης».

Μια πραγματικά αξιοπερίεργη φιλοσοφική μετεξέλιξη της μυθικής αντίληψης για τη λειτουργία της μνήμης βρίσκουμε, πολύ αργότερα, στην πλατωνική θεωρία της ανάμνησης. Μετά τον Πλάτωνα, όπως διευκρινίζει ο Ζ.-Π. Βερνάν, «η Μνημοσύνη, υπερφυσική δύναμη, εσωτερικεύεται για να γίνει μέσα στον άνθρωπο η ίδια η γνωστική δύναμη»!

Η μνήμη ως «κήρινον εκμαγείον»

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, η αληθινή γνώση δεν είναι ποτέ απλώς «μνήμη» αλλά πάντοτε «ανάμνησις». Πρώτος αυτός θα εισηγηθεί την αναγκαιότητα να διακρίνουμε επιμελώς αυτές τις δύο βασικές νοητικές λειτουργίες.

Πράγματι, στα περισσότερα έργα του περιγράφει τη «μνήμη» ως επισφαλή φυσική-βιολογική λειτουργία εγγραφής (αποτύπωσης), ενώ την «ανάμνηση» ως μια αποκλειστικά ανθρώπινη «μετα-φυσική» ικανότητα της ψυχής να ανακαλεί τις αιώνιες ιδέες.

Ακόμη πιο εντυπωσιακό, όμως, είναι ότι ο Πλάτων, στον περίφημο διάλογο «Θεαίτητος», έκρινε σκόπιμο να προτείνει και έναν υποθετικό βιοψυχολογικό μηχανισμό για τη δημιουργία των μνημονικών «εγγραμμάτων», τα οποία αποκαλούσε «τύπους», δηλαδή αποτυπώματα.

Για να εξηγήσει μάλιστα το πώς αποτυπώνονται («αποτυπούσθαι») και ανασύρονται οι μνημονικές εγγραφές, καταφεύγει στην περίφημη μεταφορά του εκμαγείου από κερί (βλ. «Θεαίτητος» 163d). Κάθε νέα εμπειρία ή γνώση αφήνει το ίχνος της στην ψυχή μας διότι μπορεί -χωρίς βέβαια να διευκρινίζεται το πώς- να εγγράφεται παθητικά πάνω σε αυτήν την εύπλαστη πλάκα από κερί («κήρινον εκμαγείον»). Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα εσωτερικό μνημονικό αποτύπωμα, μια εικόνα (είδωλο) που λειτουργεί ως «ενθύμιο» ή ως «μνημόνευμα» ενός απόντος αντικειμένου.

Το εύλογο ερώτημα είναι γιατί ορισμένες μνημονικές εγγραφές διαρκούν περισσότερο, ίσως για όλη μας τη ζωή, ενώ άλλες εξαλείφονται μέσα σε λίγα λεπτά; Πώς είναι δυνατόν η μνήμη και η ανάμνηση να απειλούνται διαρκώς από τη λήθη;

Ακριβώς επειδή δεν εστίασε τόσο στις διεργασίες της μνήμης όσο σε αυτές της ανάμνησης ο Πλάτων, υιοθετώντας την ψυχολογία του κοινού νου, μας προσφέρει την εξής εξήγηση: το «κήρινον εκμαγείον», δηλαδή το υλικό υπόστρωμα της μνήμης, διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο (κάποιοι διαθέτουν υψηλής ποιότητας μνημονικά εκμαγεία ενώ άλλοι όχι), αλλά και από ηλικία σε ηλικία (νέοι και γέροι δεν έχουν τις ίδιες μνημονικές ικανότητες).

Από τα παραπάνω προκύπτουν δύο θεμελιώδη γνωσιολογικά συμπεράσματα. Πρώτον, οι μνήμες δεν είναι φερέγγυες, άρα η αληθής γνώση είναι εφικτή μόνο εφόσον προκύπτει από την επιτυχή ανάμνηση. Και δεύτερον, ο ανθρώπινος νους πλανάται όταν οι εξωτερικές εικόνες-είδωλα δεν συμφωνούν, δηλαδή δεν «συναρμόζονται» με τα ενυπάρχοντα (στην ανθρώπινη ψυχή) νοητικά «ίχνη» τους!

Οπως πολύ εύστοχα επισημαίνει ο επιφανής φιλόσοφος Πολ Ρικέρ (P. Ricoeur), ο Πλάτων στον Θεαίτητο (194a) «εξομοιώνει την αληθινή γνώμη με την ακριβή συναρμογή και την ψευδή γνώμη με την έλλειψη προσαρμογής». Για μια εξαντλητική ανάλυση αυτού του γοητευτικού θέματος παραπέμπουμε στο εντυπωσιακό βιβλίο του Ρικέρ «Η μνήμη, η ιστορία και η λήθη» (κυκλοφορεί από τις εκδ. Ινδικτος).

Βέβαια, υιοθετώντας την αναμφίβολα επιτυχημένη προσομοίωση της μνήμης με εύπλαστη πλάκα από κερί, ο Πλάτων δεν είχε την πρόθεση να προτείνει μια πρόωρη για την εποχή του επιστημονική εξήγηση. Αντίθετα, μάλλον ήθελε να αναδείξει τις εγγενείς ατέλειες των πρόσκαιρων σωματικών αποτυπωμάτων της μνήμης σε σύγκριση με τις άυλες και αιώνιες οντότητες που ανακαλεί στο παρόν η αμιγώς πνευματική διεργασία της ανάμνησης.

Πάντως, αυτή η όντως ρηξικέλευθη πλατωνική ιδέα της μνήμης ως «εσωτερικού» οργανικού αποτυπώματος θα ακολουθήσει στους επόμενους αιώνες μια ανεξάρτητη πορεία. Η οποία, παρά τις προσδοκίες του δημιουργού της, θα οδηγήσει σε υλιστικότατες επιστημονικές θεωρίες για τη μνήμη.

Πράγματι, όπως θα δούμε σε επόμενο άρθρο, οι σύγχρονες Νευροεπιστήμες είναι σήμερα σε θέση να μας προσφέρουν πολύ πιο ικανοποιητικές απαντήσεις για τη δομή και τη λειτουργία της μνήμης. Απαντήσεις τις οποίες αναζητούν αποκλειστικά στο «νευρωνικό εκμαγείο» του ανθρώπινου εγκεφάλου: τη μηχανή της μνήμης όπου αποτυπώνονται όλες οι εμπειρίες και τα βιώματά μας.

Πάντως, η πλατωνικής εμπνεύσεως «ιδεαλιστική» θεώρηση της μνήμης ως παθητικής εγγραφής θα γνωρίσει στις μέρες μας μια (απρόσμενη;) τεχνολογική «μετενσάρκωση»: από τις ψυχές στις… μονάδες μνήμης των υπολογιστών.

Αριστοτέλης: ο πρώτος γνωσιακός επιστήμονας;

Σε μια μικρή αλλά ιδιαίτερα διαφωτιστική πραγματεία με τίτλο «Περί μνήμης και αναμνήσεως», ο μεγάλος Σταγειρίτης φιλόσοφος εκθέτει την αξιοπερίεργα επίκαιρη προσέγγισή του για τα ανθρώπινα μνημονικά φαινόμενα.

Στην πραγματεία αυτή, ήδη από τον τίτλο, ο Αριστοτέλης διακρίνει ρητά -αλλά δεν διαχωρίζει απόλυτα όπως ο δάσκαλός του ο Πλάτων!- τις διεργασίες της μνήμης (το μνημονεύειν) από τις διεργασίες της ανάμνησης (το αναμιμνήσκεσθαι).

Η διάκριση αυτή των μνημονευμάτων από τις αναμνήσεις είναι η απαραίτητη μεθοδολογικά προϋπόθεση για την εξεύρεση μιας έλλογης «λύσης» στο πλατωνικό αίνιγμα της παρουσίας του απόντος και της ανάκλησής του από τη μνήμη. Οπως το διατυπώνει ο ίδιος ο Αριστοτέλης, «Πώς άραγε, ενώ το ψυχικό φαινόμενο είναι παρόν και απουσιάζει το πράγμα, ανακαλείται στη μνήμη αυτό που δεν είναι παρόν;» (450a, 26-27).

Για να εξηγήσει ο Αριστοτέλης το παράδοξο της μνημονικής παρουσίας του απόντος αντικειμένου καταφεύγει στην πλατωνική ιδέα του μνημονικού «αποτυπώματος», το οποίο ωστόσο περιγράφει ως «ζωγραφιά», δηλαδή ως εγγραφή της πραγματικότητας στο μέρος της ψυχής όπου συντελείται η μνημονική διεργασία. Προκαταβάλλοντας μάλιστα τις ιδέες των Βρετανών εμπειριστών, προσδιορίζει σαφώς ότι αυτό το μέρος της ψυχής είναι «το αισθητικό»!

Το πόσο πρωτοποριακή ήταν αυτή η αριστοτελική θεώρηση του διπόλου μνήμη-ανάμνηση επιβεβαιώνεται στις μέρες μας από τις πιο πρόσφατες κατακτήσεις της γνωσιακής νευροεπιστήμης. Οπως θα δούμε σε επόμενο άρθρο μας, αρκετές δυσλειτουργίες -π.χ. φαινόμενα λήθης και αμνησίας- εξηγούνται σήμερα όχι ως απώλεια μνήμης αλλά ως πρόσκαιρη ή μόνιμη αποτυχία στην ανάκληση των μνημονικών εγγραφών, ως δυσλειτουργία δηλαδή των μηχανισμών αναμνημόνευσης!

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι πρώτος ο Αριστοτέλης υποστήριξε πως «η μνήμη είναι του παρελθόντος» και «διό μετά χρόνου πάσα μνήμη», δηλαδή δεν μπορούμε να μιλάμε για μνήμη χωρίς χρόνο. Η διαπίστωση των διαφορών μεταξύ της παθητικής μνήμης και της ενεργητικής ανάμνησης του επέβαλαν να αναγνωρίσει την εγγενή και αναπόδραστη εξάρτηση των μνημονικών φαινομένων από τον χρόνο.

Να πώς σχολιάζει ο αείμνηστος Κωστής Παπαγιώργης στο γοητευτικό βιβλίο του «Περί Μνήμης» (κυκλοφορεί από τις εκδ. Καστανιώτη) αυτή τη μεγάλη αριστοτελική ανακάλυψη: «Η συνείδηση βαυκαλίζεται με την αυταπάτη της αχρονίας» [...] «Μολονότι υπονομεύεται από τη διαδοχή, το εγώ τρέφει την πεποίθηση ότι βιώνει πραξικοπηματικές αχρονίες, σκασιαρχεία από την τάξη της στιγμής, σάμπως να έχει τη δυνατότητα να αφαιρέσει από τα πράγματα τον χρόνο και να παρατείνει το μη παρατεινόμενο. Εκεί ακριβώς το προδίδει η μνήμη». Ας διαβαστεί αυτό το οξυδερκές και (αυτο)σαρκαστικό απόσπασμα ως «μνημόσυνο» για τον πρόωρα απολεσθέντα συγγραφέα.

…………………………………………………………………………………………………

Δύο βιβλία για τη διαλεκτική της μνήμης-λήθης στην Ιστορία

Ζακ Λε Γκοφ

Ιστορία και Μνήμη

μτφρ. Γιάννης Κουμπουρλής,

εκδ. «Νεφέλη», σελ. 326

Το βιβλίο αυτό του κορυφαίου Γάλλου μεσαιωνολόγου και πρωτεργάτη της νέας ιστοριογραφίας θεωρείται ήδη κλασικό και αποτελεί την καλύτερη εισαγωγή στο δυσεπίλυτο πρόβλημα του πώς η μνήμη παγιώνεται σε ιστορία αλλά και, αντιστρόφως, πώς η ιστορία επηρεάζει τη μνήμη.

Χάρη στη σειρά «Ιστορία» των εκδ. Νεφέλη, υπεύθυνος της οποίας είναι ο γνωστός ιστορικός Αντώνης Λιάκος, και την άψογη μετάφραση του Γιάννη Κουμπουρλή, η σημαντική αυτή μελέτη κυκλοφόρησε πριν από μερικά χρόνια και στα ελληνικά.

Το έργο χωρίζεται σε τέσσερις ενότητες, οι οποίες πραγματεύονται τέσσερις βασικές και αλληλένδετες έννοιες της ιστορικής σκέψης, που χάρη στις αναλύσεις του Λε Γκοφ αναδεικνύονται σε τέσσερις θεμελιώδεις κατηγορίες κάθε ανθρώπινου πολιτισμού: τη σχέση παρελθόντος και παρόντος, τη σχέση ανάμεσα στο «αρχαίο» και το νεωτερικό, τη μνήμη, την ιστορία.

Ιδιαίτερα διαφωτιστικές είναι οι πολυάριθμες σελίδες που ο συγγραφέας αφιερώνει στην επιλεκτική παρουσία και τις αμοιβαίες αλληλεπιδράσεις μεταξύ της μνήμης και ιστορίας.

Οπως πολύ εύστοχα παρατηρεί ο Λε Γκοφ: «Η μνήμη από την οποία αντλεί η ιστορία, για να την τροφοδοτήσει με τη σειρά της, προσπαθεί να διασώσει το παρελθόν μονάχα για να εξυπηρετήσει το παρόν και το μέλλον. Ας δράσουμε έτσι ώστε η συλλογική μνήμη να εξυπηρετήσει την απελευθέρωση, και όχι την υποδούλωση των ανθρώπων».

Paul Ricoeur

Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη

μτφρ. Ξενοφών Κομνηνός,

εκδ. «Ινδικτος», σελ. 848

Ο Πολ Ρικέρ αναγνωρίζεται διεθνώς ως ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους φιλοσόφους. Σε αυτό το έργο-ορόσημο καταφέρνει κάτι σχεδόν ασύλληπτο, να συμπεριλάβει σε ένα, έστω ογκωδέστατο βιβλίο, όλα όσα η δυτική σκέψη έχει σκεφτεί από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα γύρω από τις εν πολλοίς αδιαφανείς σχέσεις της μνήμης-λήθης με την ιστορία. Χωρίς μάλιστα να θυσιάσει τις εκτενείς περιγραφές των μνημοτεχνικών πρακτικών που επινοήθηκαν για τη βελτίωση και τη διαχείριση των μνημονικών μας ικανοτήτων.

Με εργαλεία που δανείζεται από τη φαινομενολογική και ερμηνευτική φιλοσοφική παράδοση ο Ρικέρ μάς προσφέρει ένα δαιδαλώδες αλλά και μεγαλειώδες πνευματικό οικοδόμημα: τον σύγχρονο πύργο της Βαβέλ για την ανταγωνιστική και ταυτόχρονα συμπληρωματική λειτουργία του διπόλου Μνήμη-Λήθη στην ανθρώπινη κατάσταση.

Στους χαλεπούς -πνευματικά και οικονομικά- καιρούς που διανύουμε η απόφαση να εκδοθεί ένα τόσο ογκώδες και απαιτητικό βιβλίο είναι ένα παράτολμο αλλά αξιέπαινο εκδοτικό εγχείρημα. Ενα εγχείρημα που από μόνο του γράφει ιστορία. Οσο για την απόδοση στα ελληνικά της περίπλοκης σκέψης και του «στρυφνού» ύφους γραφής του Ρικέρ, αυτό αποτελεί έναν μικρό άθλο, που ο μεταφραστής Ξενοφών Κομνηνός πραγματοποίησε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Η είδηση ανακοινώθηκε με ένα άρθρο που μόλις δημοσιεύτηκε στο έγκυρο τεχνολογικό περιοδικό «Nature Materials»: η νέα και πολλά υποσχόμενη τεχνολογία των λεγόμενων «μεταϋλικών» έκανε πρόσφατα ένα αποφασιστικό βήμα στο να καταστήσει όλα τα γνωστά φυσικά αντικείμενα… αόρατα.

Ο Ιρανοαμερικανός Νέιντερ Ενγκέτα (Nader Engheta) και ο Ιταλός Κριστιάν Ντέλα Τζιοβανπάολα (Cristian Della Giovampaola), δύο πρωτοπόροι ερευνητές που εργάζονται στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, στον τομέα των μεταϋλικών, είχαν μια ιδιαίτερα έξυπνη και τεχνολογικά φιλόδοξη ιδέα: αν, πριν από πενήντα χρόνια, η τεράστια επιτυχία της Πληροφορικής βασίστηκε στο γεγονός ότι κάθε μορφή πληροφορίας μπορεί να περιγραφεί μέσω του γνωστού δυαδικού συστήματος κωδίκευσης (bit), γιατί να μην επιχειρήσουμε κάτι ανάλογο και στην έρευνα των μεταϋλικών;

«Η εξισορρόπηση της πολυπλοκότητας με την απλότητα έχει παίξει έναν σημαντικό ρόλο σε πολλούς τομείς της επιστήμης και της τεχνολογίας», γράφουν στο άρθρο τους οι ερευνητές. Αυτό ακριβώς συνέβη στην ηλεκτρονική τεχνολογία με την εισαγωγή του δυαδικού κώδικα: η υιοθέτηση της κατάλληλης συνδυαστικής δύο μόνο αριθμών (0 και 1) κατάφερε να σηματοδοτήσει τη γένεση της ψηφιακής τεχνολογίας και την απαρχή της εποχής της πληροφορίας.

Από τη φυσική θεωρία στην τεχνολογία των μεταϋλικών

Τι είναι όμως τα αινιγματικά «μεταϋλικά» (metamaterials) και γιατί γίνεται τόσος λόγος γι’ αυτά στα διεθνή ΜΜΕ; Πρόκειται για τεχνητά ή συνθετικά υλικά που συμπεριφέρονται εντελώς διαφορετικά από τα συνήθη φυσικά αντικείμενα. Για παράδειγμα, μπορούν να αλληλεπιδρούν με τα οπτικά ή τα ακουστικά κύματα, και εν γένει με όλα τα κύματα, με τρόπους που θα ήταν αδιανόητοι για οποιοδήποτε γνωστό μας φυσικό αντικείμενο.

Η ιδιαίτερα ασυνήθιστη -αλλά όχι αφύσικη!- συμπεριφορά αυτών των τεχνητών υλικών οφείλεται στις διαφορετικές ιδιότητες των δομικών μονάδων που από κοινού συγκροτούν αυτά τα αξιοπερίεργα υλικά.

Η επιστημονική έρευνα αλλά και η δυνατότητα τεχνολογικής εκμετάλλευσης των μεταϋλικών ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και έκτοτε προχωρά με ταχύτατους ρυθμούς. Βασιζόμενοι στις πολυάριθμες μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα μπορούμε να περιγράψουμε, σε πολύ αδρές γραμμές, και κυρίως να εξηγήσουμε τις όντως ασυνήθιστες φυσικές ιδιότητες αυτών των τεχνημάτων.

Ετσι, γνωρίζουμε ότι, σε αντίθεση με τα συνήθη φυσικά αντικείμενα, τα τεχνητά μεταϋλικά οφείλουν να έχουν τέσσερις ιδιότητες: αρνητικό δείκτη διάθλασης, η φάση του κύματος να προπορεύεται καθώς αυτό απομακρύνεται από την πηγή, το πλάτος του κύματος να αυξάνεται καθώς απομακρύνεται από την πηγή, και, τέλος, η ένταση του ηλεκτρικού πεδίου (E), η ένταση του μαγνητικού πεδίου (H) και το κυματοδιάνυσμα (k) των μεταϋλικών να σχηματίζουν μια αριστερόστροφη τριπλέτα.

Είναι λοιπόν σαφές γιατί τα υλικά που έχουν σχεδιαστεί σκοπίμως ώστε να επιδεικνύουν αυτές τις ιδιότητες διαφοροποιούνται εμφανώς από τα υλικά που συναντάμε στη φύση. Για παράδειγμα, ως προς τις οπτικές τους συμπεριφορές ενδέχεται να έχουν αρνητικό δείκτη διάθλασης των φωτεινών ακτίνων που προσπίπτουν στην επιφάνειά τους, ενώ τα περισσότερα γνωστά φυσικά υλικά, όπως το νερό ή το γυαλί, έχουν (ευτυχώς!) θετικές τιμές διάθλασης.

Το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας γι’ αυτά τα περίεργα υλικά εκδηλώθηκε από πολύ παλιά, χάρη κυρίως σε μια άλλη ασυνήθιστη ιδιότητα που ορισμένα από αυτά επιδεικνύουν. Οπως διαπίστωσαν, κυρίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στα κύματα που διαδίδονται σε ηλεκτρομαγνητικά μεταϋλικά, το ηλεκτρικό πεδίο, το μαγνητικό πεδίο και το κυματοδιάνυσμα είναι αριστερόστροφα. Πρόκειται δηλαδή για «μεταϋλικά».

Δεδομένων των ασυνήθιστων ιδιοτήτων τους, τα μεταϋλικά χρησιμοποιούνται σε μια σειρά από πρωτοποριακές τεχνολογικές εφαρμογές που κινούνται στα όρια της επιστημονικής φαντασίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο «μανδύας της αορατότητας» που είναι σε θέση να «εξαφανίζει» μεγάλα τρισδιάστατα αντικείμενα.

Ο μανδύας του Χάρι Πότερ από ψηφιακά μεταϋλικά

Οπως γνωρίζουμε, όταν το φως πέφτει πάνω σε ένα αντικείμενο, ανακλάται από την επιφάνειά του προς μια άλλη κατεύθυνση. Και αυτός είναι ο λόγος που μπορούμε να βλέπουμε τα υλικά αντικείμενα του περιβάλλοντός μας: οι φωτεινές ακτίνες ανακλώνται από τα αντικείμενα και προσπίπτουν στα μάτια μας. Εκεί το φως (στα ορατά μήκη κύματος) μεταφράζεται σε αισθητηριακή πληροφορία, η οποία στη συνέχεια αποστέλλεται στον εγκέφαλο και μόνο εκεί μετατρέπεται τελικά σε οπτική εικόνα.

Κάποια μεταϋλικά ωστόσο, τα λεγόμενα «πλασμονικά μεταϋλικά», επιδεικνύουν μια ασυνήθιστη φυσική αλληλεπίδραση με το φως: δημιουργούν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα της σκέδασης του φωτός σε σχέση με τα συνήθη υλικά αντικείμενα.

Οι «μαγικοί» μανδύες που φτιάχνονται από τέτοια μεταϋλικά έχουν την ιδιότητα να σκεδάζουν το φως που πέφτει πάνω στην επιφάνειά τους εξουδετερώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη διάδοσή του. Οταν ανακατεύονται τα πεδία του σκεδασμένου φωτός από τον εξωτερικό μανδύα με τα πεδία του ίδιου του αντικειμένου που καλύπτεται από τον μανδύα, τότε αλληλοεξουδετερώνονται, με αποτέλεσμα την αορατότητα, την οπτική εξαφάνιση δηλαδή του αντικειμένου.

Η πιο πρόσφατη εξέλιξη σε αυτόν τον τομέα είναι η εντυπωσιακή έρευνα που αναφέραμε στην αρχή. Αν επιβεβαιωθούν οι προβλέψεις των δύο επιστημόνων για την αποτελεσματικότητα των «ψηφιακών μεταϋλικών», τότε πιθανά βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας μεγάλης τεχνολογικής ανανέωσης.

Πιο συγκεκριμένα, χάρη σε μια σειρά από επιτυχημένες προσομοιώσεις στον υπολογιστή, οι ερευνητές κατάφεραν να δημιουργήσουν πολυεπίπεδες δομές από δύο μόνο εντελώς διαφορετικούς τύπους μεταϋλικών. Κάτι ανάλογο με ό,τι συμβαίνει με την κωδίκευση των αμέτρητων πληροφοριών μέσω ενός δυαδικού συστήματος (bit)!

Με άλλα λόγια, με αφετηρία τα δύο διαφορετικά μεταξύ τους bit-μεταϋλικών κατάφεραν να σχηματίσουν πιο σύνθετες, σταθερές και πολυστρωματικές δομές οι οποίες σχηματίζονται από έναν ορισμένο αριθμό δομικών μονάδων (byte).

Χάρη σε αυτή τη διαστρωμάτωση, οι δομικές μονάδες (byte-μεταϋλικών) μπόρεσαν να αποκτήσουν μια ολοένα και πιο σύνθετη οργάνωση. Επιπλέον, όπως έδειξαν, αυτές οι προσομοιώσεις μεταϋλικών σε υπολογιστή μπορούν να αναπαράγουν τις εξωτικές ιδιότητες ακόμη και των πιο συνθετών μεταϋλικών που δημιουργήθηκαν με άλλες μεθόδους.

Οσο για τις άμεσες εφαρμογές των μεταϋλικών, αυτές δεν περιορίζονται μόνο στην κατασκευή πανίσχυρων οπτικών οργάνων (π.χ. νέων μικροσκοπίων), αλλά και στη δημιουργία νέων μανδυών αορατότητας για την εξυπηρέτηση σκοτεινών στρατιωτικών σκοπών ή σκοπών αστυνόμευσης.

• Εχει περάσει σχεδόν ένας αιώνας από τότε που στη Φυσική διατυπώθηκε η λεγόμενη «ορθόδοξη» ή «κυρίαρχη» κβαντική ερμηνεία του μικρόκοσμου. Εκτοτε έχουν χυθεί τόνοι μελάνης για να διατυπωθούν επιμέρους κριτικές αντιρρήσεις, ριζικές αντιθέσεις ή και «εναλλακτικές» θεωρήσεις. Κατά τη γνώμη σας, γιατί το χάσμα ανάμεσα στην κλασική και την κβαντική ερμηνεία της φύσης παραμένει αγεφύρωτο;

Είναι γνωστό ότι, όσον αφορά την έννοια της «αντικειμενικότητας», η κβαντική θεωρία επέφερε πολύ μεγαλύτερη ρήξη με το παρελθόν, δηλαδή την Κλασική Φυσική, απ’ ό,τι η Σχετικότητα.

Εισήγαγε το τυχαίο ως δεσπόζον χαρακτηριστικό του φυσικού μικρόκοσμου. Υιοθέτησε πλήρως το θετικιστικό-εμπειριστικό κριτήριο της ύπαρξης, δηλαδή «υπάρχει μόνον ό,τι παρατηρείται». Επίσης θεωρείται πλέον ότι οι πειραματικές συνθήκες αποτελούν συστατικό του «δεδομένου» και έτσι είναι αδύνατον να διαχωριστεί το αντικειμενικό με την παλιά του σημασία.

Με άλλα λόγια, το αντικειμενικό θεωρείται ότι «πραγματώνεται» με την παρατήρηση-πείραμα. Αρκετοί όμως αντέδρασαν και εξακολουθούν να αντιδρούν σε αυτές τις ρηξικέλευθες γνωσιολογικές αλλαγές. Η «γάτα του Σρέντιγκερ», η «γάτα του Ράσελ» (που αναφέρεται γενικά στην εμπειρία) εξακολουθούν να στοιχειώνουν φιλοσοφικά την κυρίαρχη ερμηνεία.

Ωστόσο το μέγιστο πρόβλημα δεν είναι τόσο η οντολογική παραδοχή της κυριαρχίας του τυχαίου στον μικρόκοσμο ή το εμπειριστικό κριτήριο της ύπαρξης όσο οι άμεσες συνέπειες που προκύπτουν από τον συνδυασμό αυτών των δύο μέσα στον φορμαλισμό της κβαντικής θεωρίας.

Με περισσότερο «τεχνικά» λόγια, πρόκειται για την εμφανιζόμενη στις πειραματικές μετρήσεις «μη αναστρεψιμότητα» για την οποία χρειάζεται να αναζητηθεί «υπεύθυνος» (αφού η θεμελιακή εξίσωση της θεωρίας, δηλαδή η κυματοσυνάρτηση του Σρέντιγκερ, εκφράζει μια κλασική, δηλαδή αναστρέψιμη, αιτιοκρατική και συνεχή εξέλιξη).

Αν εξαιρέσουμε άλλες λύσεις που προτάθηκαν (π.χ. λανθάνουσες παράμετροι, οι πολλοί κόσμοι του Εβερετ κ.ά. που όμως δεν είναι του παρόντος), ο υπεύθυνος που απομένει και προβάλλεται ως φαβορί είναι το ίδιο το γνωστικό υποκείμενο, δηλαδή ο παρατηρητής ως «νους» ή ως «συνείδηση». Μερικοί, όπως ο διάσημος θεωρητικός φυσικός Γιουτζίν Γουίγκνερ (E. Wigner), θεώρησαν εξαρχής περισσότερο «έντιμη» αυτή την εκδοχή, όμως από τη θέση αυτή μέχρι την… «αγκαλιά του επισκόπου Μπέρκλεϊ» το βήμα είναι σχεδόν μηδαμινό.

Ετσι θα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι όσο η «ύπαρξη» των μικροφυσικών «δεδομένων» θα εξαρτάται ή θα επηρεάζεται από τον νου ή τη συνείδηση του παρατηρητή, τότε ένας απροκάλυπτος ιδεαλισμός θα είναι πάντα παρών στην κβαντική περιγραφή του μικρόκοσμου.

Η διαπίστωση αυτή δεν ισοδυναμεί βέβαια σε καμία περίπτωση με σιωπηρή αποβολή του ανθρώπου-παρατηρητή από τη φύση και άρα με αναζήτηση ενός «αρχιμήδειου» σημείου εκτός φύσης για την περιγραφή και την κατανόησή της.

Επιπλέον η νέα φυσική φιλοσοφία που καθιέρωσε η κυρίαρχη κβαντομηχανική ερμηνεία με τον νέο της γλωσσικό-εννοιολογικό εξοπλισμό που είναι «ασύμμετρος» με τον προηγούμενο, ουσιαστικά «έκοψε τη φύση στα δύο». Οπως έγραφε ο Ν. Χάνσον (N. R. Hanson): «Δεν υπάρχει λογική κλίμακα που να διατρέχει τη Φυσική των 10-28 cm έως τη Φυσική των 1.028 ετών φωτός». Με άλλα λόγια, καθιερώθηκαν δύο ριζικά ξένα μεταξύ τους πλαίσια κατανόησης της φύσης, με λίαν αμφισβητούμενες δυνατότητες «συνεννόησής» τους.

• Εντούτοις πολλοί αξιόλογοι φυσικοί και επιστημολόγοι αντιτείνουν στις κριτικές αντιρρήσεις στην κυρίαρχη ερμηνεία της κβαντικής φυσικής αφενός την ευρύτατη αποδοχή της από την επιστημονική κοινότητα και αφετέρου την τεχνολογική «εφαρμοσιμότητα» αυτών των ιδεών.

Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή ώστε να μην προκαλείται σύγχυση με την έννοια της «αντικειμενικότητας», όταν π.χ. χρησιμοποιείται το στρεψόδικο και παραπλανητικό επιχείρημα της τεράστιας ποικιλίας των σημερινών τεχνολογικών προϊόντων για να υποστηριχθεί αυτή.

Πρόκειται για σιωπηρή μετάθεση, συνειδητή ή όχι, της σημασίας της αδήριτης αντικειμενικότητας των προϊόντων αυτών στην «αντικειμενικότητα», δηλαδή αλήθεια-ορθότητα των βασικών παραδοχών της κυρίαρχης θεωρίας.

Θα ήταν το ίδιο, αν ζούσαμε στους περασμένους αιώνες της παντοκρατορίας του μηχανικισμού και υποστηρίζαμε ότι λόγω των θαυμαστών τεχνολογικών εφαρμογών της επιστήμης της εποχής αυτή είναι «αντικειμενική», υπονοώντας ότι οι βασικές παραδοχές της νευτώνειας φυσικής (π.χ. απόλυτος ευκλείδειος χώρος και χρόνος) είναι απολύτως φυσικές ή «αντικειμενικές» αλήθειες.

• Πίσω από την εμμονή με τα παρατηρησιακά ή τα εμπειρικά δεδομένα κρύβεται συνήθως η εύλογη και θεμιτή προσπάθεια να διασφαλιστεί, έστω πρόσκαιρα, η αυτονομία της επιστημονικής γνώσης από τις ιδεολογικές ή και τις φιλοσοφικές επιρροές της εποχής. Πόσο εφικτή ή αποτελεσματική θεωρείτε ότι είναι αυτή η άμυνα της Φυσικής και ευρύτερα της επιστήμης από την ιδεολογία;

Οπως ανέκαθεν συνέβαινε με την επιστήμη έτσι και η σύγχρονη Φυσική δεν μπορεί να «θωρακιστεί», να αποστειρωθεί από φιλοσοφικές και ιδεολογικές επιρροές όπως βέβαια και να μην προκαλέσει τέτοιες, εφόσον αποτελεί ιστορικό-κοινωνικό φαινόμενο.

Ταυτόχρονα όμως η διάκριση του φιλοσοφικού-ιδεολογικού από το επιστημονικό δεν είναι πάντα σαφής. Ιστορικές περιπτώσεις που συχνά αναφέρονται, όπως π.χ. η ναζιστική αντίδραση στις θεωρίες σχετικότητας ή η τραγική περίπτωση Λισένκο (Lysenko) στη Σοβιετική Ενωση, δεν συνιστούν τα καλύτερα παραδείγματα. Τα τελευταία αποτελούν βραχύχρονες παρεμβάσεις-διαστρεβλώσεις μιας ιδιαίτερης ιδεολογικοπολιτικής σκοπιμότητας (ούτε μπορούν να ενταχθούν στα «ad hoc στρατηγήματα» που πρότεινε ο Καρλ Πόπερ).

Μπορούμε όμως να αναφερθούμε σε πολλές άλλες περιπτώσεις, όπως π.χ. στην αρχαιοελληνική πλατωνική παράδοση όπου η «ιερότητα» της κυκλικότητας αποτελεί φιλοσοφικό-ιδεολογικό γνώρισμα. Αυτή όμως μαζί με τη γεωκεντρικότητα δόμησαν ένα μακραίωνο «παράδειγμα» που καλύπτει μεγάλο μέρος της ιστορίας της επιστήμης.

Οι δύο πυλώνες που διακρίνουν τη νεωτερική θεωρητική επιστήμη, δηλαδή ο εμπειρικός-πειραματικός έλεγχος κάθε φυσικής θεωρίας και η «διαψευσιμότητά» της (το κριτήριο του Καρλ Πόπερ), δεν αρκούν για να την καταστήσουν απόλυτα αυτόνομη. Η αλληλόδραση μεταξύ «εξωτερικής» και «εσωτερικής» ιστορίας, την οποία ανέδειξε με το έργο του ο Ιμρε Λάκατος (I. Lakatos), αν και συχνά αδιαφανής, είναι πάντα παρούσα. Αυτό σημαίνει μια σαφή επίδραση των προκαταλήψεων (ιδεολογιών, «δογμάτων» κ.λπ.) στην επιστημονική δημιουργία.

Προφανώς και η επιστήμη επίσης δημιουργεί τα δικά της ιστορικά «εσωτερικά» δόγματα. Ετσι, ορισμένοι φυσικοί και επιστημολόγοι δεν αντιμετωπίζουν με την ίδια αντιδογματική διάθεση, που επιφυλάσσουν στα «εξωτερικά» δόγματα, κάποιες επιστημονικές αρχές, όπως π.χ. την «αρχή απροσδιοριστίας» του Χάιζενμπεργκ (W. Heisenberg). Αντίθετα, φαίνεται να την αποδέχονται ως δόγμα με ισχύ ισάξια, θα λέγαμε, ενός επιστημολογικού καντιανού a priori.

Θα πρέπει κοινότοπα να τονίζεται ότι οι επιστήμονες με φιλοσοφικές ανησυχίες οφείλουν να διαθέτουν ουσιώδη και επαρκή φιλοσοφική παιδεία, ώστε, όπως έλεγε ο Γκαστόν Μπασελάρ (G. Bachelard), «να αποκατασταθεί η συνείδηση του μη αυστηρού για να είναι δυνατή μια πλήρης συνειδητοποίηση του αυστηρού».

Αυτή η προσέγγιση θα ακύρωνε κάποιες πεσιμιστικές απόψεις, όπως αυτή που εξέφρασε ο επιφανής επιστημολόγος Ι. Λάκατος μέσω μιας υπερβολικά απαξιωτικής μεταφοράς: «Οι επιστήμονες γνωρίζουν για τα περί την επιστήμη τους {εννοώντας εκτός του τρόπου λειτουργίας μιας φυσικής θεωρίας-υπόθεσης, τις φιλοσοφικές γνωσιολογικές ιδεολογικές καταβολές και επιδράσεις της} όσο τα ψάρια από ιχθυολογία» (!).

• Η όντως περίπλοκη συνύπαρξη «αυτονομίας-εξάρτησης» της επιστημονικής γνώσης και πρακτικής από το ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο αναδεικνύεται και στο βιβλίο σας για τον μεγάλο Γάλλο φυσικό και επιστημολόγο Πιερ Ντιέμ (Pierre Duhem). Θα θέλατε να μας παρουσιάσετε συνοπτικά τα βασικά συμπεράσματα αυτής της μελέτης;

Η επιστήμη είναι πάντα «αυτόνομη» και ταυτόχρονα «σχετική». Η αιτία του δεύτερου χαρακτηριστικού της βρίσκεται ακριβώς στην ιστορικο-κοινωνική διάσταση της ανθρώπινης συνείδησης που χαρακτηρίζει όλα τα προϊόντα της τελευταίας, άρα και την επιστήμη.

Ο Π. Ντιέμ αποπειράται μια αξιόλογη περιγραφή της ιδιαίτερης ικανότητας κάθε επιστήμονα, ικανότητα που του επιτρέπει να επιλέγει μία μεταξύ πολλών επιστημονικών υποθέσεων ή θεωριών και η οποία συνιστά ένα είδος άτυπης ορθολογικότητας. Ο Ντιέμ την αποκαλεί «ορθοκρισία» (bon sens), όρο δανεισμένο από τον Πασκάλ (Pascal).

Να πώς την περιγράφει: «Η ιδιαίτερη κλίση του πνεύματός του, οι υπερισχύουσες ικανότητές του, τα δόγματα που είναι διάσπαρτα στο περιβάλλον του, η παράδοση των προκατόχων του, οι συνήθειες που έχει υιοθετήσει, η μόρφωση-παιδεία που έχει λάβει, θα είναι οδηγός του και όλες αυτές οι επιδράσεις θα ανευρεθούν στη μορφή της θεωρίας που αυτός θα συλλάβει».

Το «σχετικό» και το «αυτόνομο» της φυσικής επιστήμης είναι και θα παραμείνουν -αναπόδραστα και αλληλοδρασιακά- συνδεδεμένα μεταξύ τους χωρίς το ένα να μπορεί να επιβληθεί πάνω στο άλλο. Η φιλοσοφική έρευνα της επιστήμης κινείται «σαν εκκρεμές ανάμεσά τους» με κατά καιρούς διαφαινόμενες προτιμήσεις, όπως το λέει ο Αριστείδης Μπαλτάς.

Ισως η διαλεκτική αντιμετώπιση των αντιθέσεων, της «εξωτερικής» και της «εσωτερικής» ιστορίας των επιστημών, είναι η πιο πολλά υποσχόμενη, παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν οδήγησε συχνά σε μη αποδεκτές ακρότητες λόγω βεβιασμένων οντολογικών παραδοχών, πολιτικο-ιδεολογικών εμμονών και σκοπιμοτήτων.

• Ειδικότερα στη φιλοσοφία της Φυσικής διαπιστώνει κανείς, προς το τέλος του εικοστού αιώνα, μια σαφή μετατόπιση της προβληματικής από την «αλήθεια» των θεωριών στον «ρεαλισμό» των μικροφυσικών αντικειμένων. Πώς βλέπετε αυτές τις επιστημολογικές εξελίξεις;

Η μετατόπιση που λέτε είχε ξεκινήσει δειλά ήδη από τις αρχές του εικοστού αιώνα. Η έννοια της «σύμβασης», εκδιώκοντας τις «αιώνιες αλήθειες», τα «αυτονόητα» και τα a priori, καθιερώθηκε σταδιακά στις φιλοσοφικές αναζητήσεις για τη θεμελίωση των φυσικών θεωριών. Η σύμβαση εκπροσωπεί το «σχετικό» που προαναφέρθηκε.

Ο συμβατισμός ήταν αυτός που απελευθέρωσε την επιστήμη από τις δεσμεύσεις ενός απλοϊκού ρεαλισμού, επιτρέποντας τη δημιουργία ρηξικέλευθων θεωριών όπως η σχετικότητα και η κβαντομηχανική. Ο συμβατισμός όμως εύκολα μπορεί να οδηγήσει στον αγνωστικισμό, γι’ αυτό και υπήρχε η συνεχής ανάγκη προσφυγής στον ρεαλισμό.

Η εμπειρία και ο πειραματισμός εκπροσωπούν και μπορούν να υποστηρίξουν το «αυτόνομο» της επιστήμης, αλλά όχι τον οντολογικό ρεαλισμό που, όπως υποστηρίζει ο Χίλαρι Πάτναμ (H. Putnam), είναι «ο μόνος που κάνει την επιστήμη να μη μοιάζει με θαύμα».

Πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι η στάση του ρεαλιστή Αϊνστάιν (A. Einstein), ο οποίος χρησιμοποιεί συμβατιστικά επιχειρήματα στις διαρκείς αντιπαραθέσεις του με τον φίλο του εμπειριστή Χ. Ράιχενμπαχ (H. Reichenbach) για το θέμα της φυσικής γεωμετρίας.

Μετά το νόημα που προσέδωσε η κυρίαρχη κβαντομηχανική ερμηνεία στον ρεαλισμό είναι πλέον επιτακτική ανάγκη να διευρυνθεί η προβληματική της σύγχρονης φιλοσοφίας της επιστήμης σχετικά με τον ρεαλισμό. Γεγονός που εύλογα δίνει το δικαίωμα σε αρκετούς να πιστεύουν ότι το θέμα παραμένει ανοιχτό. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι, κατά μία ιστορική αναλογία, οι τελευταίοι ανήκουν στους σύγχρονους συντηρητικούς «αριστοτελικούς» που βρίσκονται σε διαμάχη με τους «γαλιλαιικούς» της εποχής μας!

Ισως η ευτυχής συνάντηση του επιστημονικού ρεαλισμού με έναν εξελισσόμενο διαλεκτικό υλισμό -τον οποίο ο Ενγκελς χαρακτήριζε ως την «επιστήμη της καθολικής αλληλοσύνδεσης»- να έχει εξηγητικά πλεονεκτήματα. Στην ανάπτυξη μιας νέας διαλεκτικής προσέγγισης έχουν συμβάλει με το πλούσιο έργο τους ο Ιταλός Λ. Τζέιμονατ (L. Geymonat) και ο Ευτύχης Μπιτσάκης.

• Η δυναμική της σύγχρονης επιστήμης παρουσιάζει μια πρωτοφανή «ελευθεριότητα»: γεννά τα πιο ευφάνταστα και αντιδιαισθητικά αντικείμενα, επινοημένα επί τούτου για να ικανοποιούν αμιγώς θεωρητικές ανάγκες. Πόσο νόμιμη -φιλοσοφικά ή μεθοδολογικά- θεωρείτε αυτήν τη σύγχρονη επιστημονική ελευθεριότητα;

Εχετε δίκιο, στην εποχή μας η έρευνα του μικρόκοσμου, σε συνδυασμό βέβαια πάντα με την αντίστοιχη στον χώρο της Κοσμολογίας, έχει δημιουργήσει μια εκρηκτική κατάσταση όσον αφορά την υπερπαραγωγή ευφάνταστων και ανοίκειων θεωρητικών επινοήσεων.

Οροι όπως «μη τοπικότητα και υπερφωτεινές ταχύτητες», «τελεολογική κατασκευή του κόσμου», «παράλληλα σύμπαντα», «ολογραφικό σύμπαν», «τηλεμεταφορά» και άλλοι πολλοί εξάπτουν συνεχώς τη φαντασία.

Ζούμε, θα λέγαμε, μια εποχή ενός επιστημονικοθεωρητικού «anything goes» (όλα επιτρέπονται) μέσα πάντα στο «βασίλειο του ισχυρά ανοίκειου». Μια εποχή εντελώς αντίθετη απ’ αυτήν π.χ. του «συντηρητικού» Πουανκαρέ (Henri Poincare) ο οποίος , όταν ανακάλυψε -πρώτος αυτός- τις ασυνεχείς συναρτήσεις, τις απέρριψε χαρακτηρίζοντάς τες «τέρατα».

Η υπερδραστηριότητα αυτή βέβαια κάθε άλλο παρά αθέμιτη μπορεί να χαρακτηριστεί. Οι εποχές αλλάζουν και μαζί βέβαια οι τρόποι σκέψης και οι ρυθμοί επιστημονικής-θεωρητικής παραγωγής.

Δεν θα έπρεπε ωστόσο να παραγνωρίσουμε ένα κοινό χαρακτηριστικό που, όλο και συχνότερα, εμφανίζεται σήμερα με κλιμακούμενη τάση κυριαρχίας. Πρόκειται για την επίμονη παρουσία και ισχυροποίηση του «ιδεαλισμού» στις διάφορες εκδοχές του ενάντια στον «υλισμό». Το γνωστό αντιθετικό ζεύγος που για κάποιους θεωρείται πλέον… ξεπερασμένο.

Πρόθυμα βέβαια θα παραδεχθούμε ότι και αυτοί οι δύο αντιθετικοί όροι δεν εξαιρούνται από τη γενικότερη ιστορική εξέλιξη των ανθρώπινων ιδεών. Ομως ακόμη και αν υιοθετήσουμε την προτροπή του Ενγκελς (F. Engels), ότι κάθε μεγάλη επιστημονική ανακάλυψη επιβάλλει και τροποποίηση της αντίληψής μας για τον «υλισμό», αυτό βέβαια δεν συνεπάγεται την υποταγή του τελευταίου στον «ιδεαλισμό», που συνήθως αποτελεί «μεταμφιεσμένη πνευματοκρατία».

Ισως πάλι, με αφορμή την κβαντική θεωρία, να κλείνει τον ιστορικό της κύκλο η νεωτερική διάκριση μεταξύ «αντικειμένου» και «υποκειμένου». Η τεράστια σημασία μιας τέτοιας πιθανής εξέλιξης είναι προφανής και έχει διερευνηθεί από πολλούς φιλόσοφους (με πρώτο τον Νίτσε), αλλά δεν είναι του παρόντος να τη σχολιάσουμε, σίγουρα όμως ενισχύει τη σκεπτικιστική τάση των… «αντιρρησιών» της κυρίαρχης κβαντομηχανικής ερμηνείας.

…………………………………………..

Ποιος είναι

Ο Δημοσθένης Μ. Δαγκλής είναι φυσικός και διδάκτωρ Φιλοσοφίας της Επιστήμης. Εχει διδάξει επί πολλά έτη στη δευτεροβάθμια και την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Κείμενά του πάνω σε θέματα Φιλοσοφίας της Επιστήμης αλλά και γενικότερου θεωρητικού ενδιαφέροντος έχουν δημοσιευτεί σε βιβλία-εκδόσεις συνεδρίων, επιστημονικά περιοδικά και εφημερίδες. Είναι συγγραφέας του αξιόλογου βιβλίου «Φυσική επιστήμη και πραγματικότητα» (εκδόσεις Νήσος 2011).

Είναι γνωστή η μοναδική ικανότητα του διάσημου Βρετανού βιολόγου και συγγραφέα Ρίτσαρντ Ντόκινς (R. Dawkins) να διχάζει με τις ενίοτε ακραίες και σκοπίμως προκλητικές δηλώσεις του τόσο την κοινή γνώμη όσο και τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Η πιο πρόσφατη «αταξία» του έλαβε χώρα στις 20 Αυγούστου, όταν σε μια διαδικτυακή συζήτηση στο twitter μια γυναίκα έθεσε το ερώτημα τι θα έπρεπε να κάνει αν γνώριζε ότι κυοφορεί ένα παιδί που υποφέρει από νοητική και σωματική καθυστέρηση.

Σε αυτό το βασανιστικό ερώτημα ο Ντόκινς απάντησε ευθαρσώς ότι «το να αποφασίσει κάποιος να φέρει στον κόσμο ένα παιδί που πάσχει από το σύνδρομο Down είναι ανήθικο» και αμέσως μετά ένιωσε την ανάγκη να προσθέσει την εξής σοκαριστική συμβουλή προς κάθε μητέρα που μπορεί να κυοφορούσε ένα έμβρυο με σύνδρομο Down: «Κάνε έκτρωση και προσπάθησε ξανά!»

Η ψευδοανθρωπιστική συγκάλυψη των βιοεξουσιαστικών πρακτικών

Η επίμαχη συζήτηση στο twitter ξεκίνησε με αφορμή ένα γεγονός που συγκλόνισε πρόσφατα την Ιρλανδία: οι αρχές εξανάγκασαν μια ψυχικά ασταθή γυναίκα που είχε πέσει θύμα βιασμού να φέρει στον κόσμο το παιδί της παρά τη θέλησή της.

Σχολιάζοντας τη δεινή θέση των γυναικών στην Ιρλανδία, ο Ντόκινς είπε: «Η Ιρλανδία είναι μια πολιτισμένη χώρα, με εξαίρεση το συγκεκριμένο θέμα», το γεγονός δηλαδή ότι οι αμβλώσεις είναι παράνομες. Οταν όμως ένας άλλος χρήστης τού έθεσε το ερώτημα εάν θεωρεί πολιτισμένες την Αγγλία και την Ουαλία, όπου, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, το 2012 εξοντώθηκαν 994 ανθρώπινα όντα με σύνδρομο Down πριν ακόμα γεννηθούν, ο Ντόκινς απάντησε ότι τις θεωρεί ιδιαίτερα πολιτισμένες «επειδή οι αμβλώσεις έγιναν σε έμβρυα που δεν είχαν αναπτύξει ακόμη ανθρώπινα αισθήματα».

Οι προκλητικές απόψεις που διατύπωσε ο Ντόκινς δεν θεωρούνται βέβαια ούτε καινοφανείς ούτε πρωτότυπες μεταξύ των ειδικών. Πριν από δεκατέσσερα χρόνια ο νομπελίστας Τζέιμς Γουάτσον (James Watson), ένας από τους μεγαλύτερους πρωταγωνιστές της μοριακής βιολογίας, υποστήριξε σε άρθρο του σε γνωστή γερμανική εφημερίδα την ίδια ακριβώς άποψη. Ισχυρίσθηκε δηλαδή ότι οι γυναίκες που κυοφορούν έμβρυα με γενετικές ανωμαλίες έχουν κάθε δικαίωμα και τελικά οφείλουν να καταφεύγουν στη λύση της έκτρωσης!

Ιδού πώς ο Γουάτσον επιχείρησε να δικαιολογήσει και να ωραιοποιήσει αυτή την προκλητική δήλωση: «Θα πρέπει να νιώθουμε πάνω απ’ όλα ανακούφιση, αφού δεν θα χρειάζεται να δώσουμε αγάπη και φροντίδα σε ένα παιδί το οποίο δεν πρόκειται να αξιωθεί ποτέ μια ύπαρξη που θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ευτυχή».

Εύκολα μπορεί κανείς να φανταστεί ότι οι δηλώσεις του Γουάτσον -όπως εξάλλου και οι σχεδόν ταυτόσημες δηλώσεις του Ντόκινς- ξεσήκωσαν θύελλα αντιδράσεων και πολύ ορθά ο τότε πρόεδρος του Γερμανικού Ιατρικού Συλλόγου δήλωσε, φανερά ενοχλημένος, ότι το άρθρο του Γουάτσον «διαπνέεται από ναζιστικό πνεύμα».

Οταν υιοθετεί κανείς μια αποκλειστικά γονιδιοκεντρική και ντετερμινιστική εξήγηση των βιολογικών φαινομένων (φυσιολογικών και μη φυσιολογικών), τότε έχει την τάση να «λύνει» τις όποιες ανωμαλίες μέσω της εξάλειψης του… προβλήματος. Αυτή η απλοϊκή προσέγγιση δεν γεννά μόνο εσφαλμένες επιστημονικές προσεγγίσεις, μεταφράζεται επίσης σε ρατσιστικές κοινωνικές πρακτικές, όπως π.χ. η ευγονική.

Είτε «θετική» είτε «αρνητική», πάντα περί ευγονικής πρόκειται

Αν κατά τον εικοστό αιώνα οι βιολογικές επιστήμες κατάφεραν να κατανοήσουν τη βιοχημική δομή και τις βασικές λειτουργίες της ζωής, σήμερα, στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, έχουν πια την ευχέρεια να ταυτοποιούν, να επεμβαίνουν και να τροποποιούν τα γονίδια κάθε έμβιου οργανισμού, του ανθρώπου μη εξαιρουμένου. Πράγματι, μέσω της γενετικής μηχανικής, οι επιστήμες της ζωής απέκτησαν την προμηθεϊκή ικανότητα να απομονώνουν, να αναλύουν και να αναπρογραμματίζουν κατά βούληση το ανθρώπινο γενετικό υλικό.

«Ξαφνικά, η απόσταση ανάμεσα στα εργαστήρια, τα εργοστάσια, τις κλινικές των νοσοκομείων και τις γεωργικές καλλιέργειες άρχισε να περιορίζεται», όπως πολύ εύστοχα επισημαίνει ο διεθνούς φήμης Ελληνας μοριακός βιολόγος Φώτης Καφάτος.

Χάρη σε μια σειρά από νέες και, εξ ορισμού, επεμβατικές βιοϊατρικές πρακτικές οι άνθρωποι είναι πλέον σε θέση να γνωρίζουν λεπτομερώς το γενετικό και ιατρικό προφίλ ενός αγέννητου οργανισμού, π.χ. ενός ανθρώπινου εμβρύου. Μπορούν, δηλαδή, μέσω προγεννητικής διάγνωσης και συναφών αναλύσεων του γονιδιώματος, να γνωρίζουν προκαταβολικά όχι μόνο τα ιδιαίτερα φυσικά χαρακτηριστικά του αλλά και πόσο υγιής οργανισμός θα είναι όταν ενηλικιωθεί.

Αυτές οι πρωτόγνωρες βιοϊατρικές δυνατότητες προέκυψαν, ως γνωστόν, από την ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας και ειδικότερα της «γενετικής μηχανικής». Πρόκειται για μια σειρά από εργαστηριακές μεθόδους που επιτρέπουν στους ειδικούς να χειρίζονται τα γονίδια κατά βούληση: όχι μόνο να τα απομονώνουν και να τα ταυτοποιούν αλλά επιπλέον να τα «κόβουν», να τα «ράβουν» και να τα «μεταφέρουν» σε οργανισμούς που ανήκουν σε διαφορετικό βιολογικό είδος, δημιουργώντας έτσι στο εργαστήριο «διαγονιδιακά» πλάσματα, βιολογικές χίμαιρες που δεν υπάρχουν στη φύση.

Αυτές οι εντυπωσιακές επιστημονικές εξελίξεις και κυρίως οι πρωτοφανείς βιοτεχνολογικές δυνατότητες που προέκυψαν από αυτές τις εξελίξεις, γεννούν δικαιολογημένα μεγάλες ανησυχίες επειδή ξυπνάνε (άθελά τους;) κάποια εφιαλτικά φαντάσματα του παρελθόντος, όπως αυτό της ευγονικής (βλ. και ειδικό πλαίσιο).

Πάντως, στην εποχή των ελεύθερων αγορών, η «παλιά καλή» ευγονική φαίνεται να επανεισάγεται μετεξελιγμένη: τείνει να εμφανίζεται ως «ιδιωτική» και δήθεν «ελεύθερη» επιλογή κάθε πολίτη να γνωρίζει τη γενετική του ταυτότητα ή να προκαθορίζει το μέλλον των παιδιών του.

Αυτό εξάλλου υποστηρίζουν και πολλοί όψιμοι προπαγανδιστές αυτής της νέας «ιδιωτικής» ευγονικής: η παραδοσιακή ευγονική είναι αποκρουστική και απαράδεκτη, επειδή ήταν καταναγκαστική και μαζική, επειδή επέβαλλε, χωρίς τη συναίνεση των προσώπων, κάτι που εν πολλοίς ήταν επιστημονικά αυθαίρετο.

Ωστόσο, αυτή η επιστημονικοφανής προπαγάνδα αποκρύπτει συνήθως το γεγονός ότι υπάρχουν δύο, άλλοτε συμπληρωματικές και άλλοτε αλληλοαποκλειόμενες, εκδοχές της ευγονικής: η «θετική ευγονική», που οδηγεί στην ενίσχυση των επιθυμητών κληρονομικών-γενετικών χαρακτηριστικών, και η «αρνητική ευγονική», που στοχεύει στην εξάλειψη κάποιων βιολογικών χαρακτηριστικών ή και των φορέων τους.

Οσο όμως συγκαλύπτεται ή αποκρύπτεται σκοπίμως αυτή η εγγενής αμφισημία κάθε ευγονικής πρακτικής (παλιάς και νέας!) δημιουργείται μόνο σύγχυση. Τυπικό παράδειγμα είναι οι πρόσφατες προκλητικές «φιλανθρωπικές» απόψεις που διατύπωσε ο Ντόκινς. Απόψεις που, αν εξεταστούν προσεκτικότερα, αποδεικνύονται όχι μόνο επιστημονικά παραπλανητικές αλλά και πολιτικά ύποπτες, αφού υπόρρητα προπαγανδίζουν ευγονικές πρακτικές.

Πώς να αντισταθούμε στη νέα βιοτεχνολογική βαρβαρότητα

Ο μεγάλος ηθικός φιλόσοφος Χανς Γιόνας (Hans Jonas), ένας από τους πιο εμβριθείς στοχαστές της σύγχρονης βιοηθικής, ήταν ο πρώτος που επεσήμανε και ανέλυσε επαρκώς το γεγονός ότι, μέχρι πρόσφατα, ο άνθρωπος ήταν το υποκείμενο της τεχνολογίας ενώ η φύση ήταν το αντικείμενο, όμως, μετά την έλευση της γενετικής μηχανικής και της σύγχρονης βιοτεχνολογίας, αυτή η βολική και λίγο-πολύ σαφής διάκριση έπαψε να ισχύει!

Πράγματι, σήμερα ο άνθρωπος αποτελεί το αντικείμενο της ίδιας του της βιοτεχνολογικής πρακτικής, δεδομένου ότι μπορεί να επεμβαίνει τροποποιητικά στα πιο ιδιαίτερα φυσιολογικά και γενετικά του χαρακτηριστικά. Ο,τι στην προσωπική μας ιστορία, καθώς και στην ιστορία του είδους μας, το αφήναμε στην τυχαιότητα και την αναγκαιότητα των εξελικτικών-ιστορικών διαδικασιών, σήμερα επιχειρούμε να το προσχεδιάσουμε και να το χειραγωγήσουμε βιοτεχνολογικά!

Εύλογα, λοιπόν, οι περισσότεροι πολίτες, μεταξύ των οποίων και αρκετοί διαπρεπείς επιστήμονες, θεωρούν ότι κάθε βιοεπεμβατική πρακτική κλωνοποίησης, προγενετικής διάγνωσης και επιλογής των ανθρώπινων εμβρύων ή, εναλλακτικά, κάθε εργαστηριακή τροποποίηση του γονιδιώματος των γαμετικών κυττάρων μας (ωάρια, σπερματοζωάρια) είναι όχι απλώς ηθικά ανεπίτρεπτη αλλά και κοινωνικοπολιτικά ύποπτη.

Σε κάθε περίπτωση, τέτοιες βιοτεχνολογικές πρακτικές είτε ασκούνται σε ενήλικα πρόσωπα είτε σε αγέννητα έμβρυα, αποτελούν μια απροκάλυπτη επεμβατική βαρβαρότητα η οποία προσβάλλει καταφανώς όχι μόνο την «αξιοπρέπεια» αλλά και την όποια «ιερότητα» της ανθρώπινης ζωής έχει απομείνει στις σημερινές κοινωνίες των αγορών.

Αν πράγματι, όπως σχεδόν οι πάντες παραδέχονται, κάθε ανθρώπινη ζωή πρέπει να προστατεύεται από την πρώτη στιγμή που αρχίζει να υπάρχει, τότε όλες οι γενετικές επεμβάσεις στα ανθρώπινα έμβρυα, ακόμη και για θεραπευτικούς σκοπούς, θα έπρεπε να καταδικάζονται ή και να απαγορεύονται ρητά, αφού παραβιάζουν καταφανώς τη θεμελιωτική αρχή ισονομίας κάθε δημοκρατικής κοινωνίας: το υποτιθέμενο «αναφαίρετο δικαίωμα» στην αυτόνομη πραγμάτωση και την ατομική εξέλιξη κάθε ανθρώπινης ζωής.

…………………………………………………………………………………………

Τι μας διδάσκουν τα ευγονικά ολοκαυτώματα

Το μακρινό 1883, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Δαρβίνου, ο εξάδελφός του σερ Φράνσις Γκάλτον (Fr. Galton, 1822-1911), ένας επιφανής και πολυτάλαντος επιστήμονας (στατιστικολόγος, ανθρωπολόγος και ιδρυτής της βιομετρίας), επινόησε τον όρο «ευγονική» για να περιγράψει την έμμονη ιδέα της εποχής του ότι μέσω των κατάλληλων ανθρώπινων διασταυρώσεων θα ήταν δυνατόν να βελτιωθεί σημαντικά η ανθρώπινη φυλή.

Μια ιδέα κάθε άλλο παρά πρωτότυπη που, ωστόσο, πρώτος ο Γκάλτον επιχείρησε να τεκμηριώσει επιστημονικά, συγκαλύπτοντας μέσω μιας επιστημονικοφανούς μεθόδου τις βαθύτερες ταξικές και ρατσιστικές προκαταλήψεις που αυτή υποκρύπτει. «Αυτό που η φύση κάνει τυφλά, ο άνθρωπος μπορεί να το κάνει με πρόνοια, ταχύτητα και καλοσύνη», υποστηρίζει ο Γκάλτον, προπαγανδίζοντας τη νέα ευγονική τεχνολογία.

Τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, οι ιδέες της ευγονικής γνώρισαν εντυπωσιακή διάδοση σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο. Περισσότερο όμως στις ΗΠΑ και στη Γερμανία, ενώ από κοντά ακολουθούν η Ελβετία, η Σουηδία, η Νορβηγία.

Αντίθετα με ό,τι συνέβη στην πιο συντηρητική και ψυχρή Βρετανία, στις ΗΠΑ οι θερμόαιμοι ευγονιστές θα επηρεάσουν σημαντικά την επίσημη πολιτική και την καθημερινή κοινωνική πρακτική των ανθρώπων.

Πεπεισμένοι ότι η εγκληματικότητα και η μικρόνοια αποτελούν όχι κοινωνικά αλλά κληρονομικά φαινόμενα, εξαρτώνται δηλαδή αποκλειστικά από γενετικούς παράγοντες, πρώτοι οι Αμερικανοί θα νομοθετήσουν και θα εφαρμόσουν μια πολιτική αμιγώς αρνητικής ευγονικής. Ετσι, επηρεασμένες από τις εξαιρετικά δημοφιλείς αλλά εντελώς εσφαλμένες, όπως αποδείχτηκε κατόπιν εορτής, γενεαλογικές μελέτες του Αμερικανού γενετιστή Τσαρλς Ντάβενπορτ (Ch. Davenport), τριάντα πολιτείες των ΗΠΑ εφάρμοζαν επί δεκαετίες νόμους που επέβαλλαν τη στείρωση των δήθεν «ανεπαρκών» γενετικά και κοινωνικά ατόμων!

Επιπλέον, μια σειρά από απλοϊκές συγκριτικές έρευνες σχετικά με την κληρονομησιμότητα της εγκληματικής συμπεριφοράς και τη νοητική υστέρηση των διαφόρων εθνικών και φυλετικών ομάδων οδήγησαν πολλές πολιτείες καθώς και το 1924 το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ να ψηφίσουν νόμους για την αυστηρά ελεγχόμενη μετανάστευση «κατώτερων γενετικά» προσφύγων που προέρχονταν όχι μόνο, όπως στο παρελθόν, από την Αφρική ή την Ασία, αλλά και από την Ανατολική και Νότια Ευρώπη (π.χ. από την Ελλάδα, την Ιταλία και την Ισπανία, τα Βαλκάνια και τη Ρωσία).

Εφαρμόζοντας εξάλλου ανάλογα ψευδοεπιστημονικά κριτήρια, οι περισσότερες Πολιτείες των ΗΠΑ απαγόρευαν τον γάμο μεταξύ λευκών και μαύρων, απαγορεύσεις που, σε μερικές Πολιτείες, παρέμειναν σε ισχύ μέχρι το 1963!

Καθόλου περίεργο λοιπόν που αυτή η επιτυχημένη «φιλελεύθερη», «νομιμόφρων» και άρα «δημοκρατική» αμερικανική εκδοχή της ευγονικής θα αποτελέσει το πρότυπο για τις ευγονικές-ρατσιστικές φρικαλεότητες του Τρίτου Ράιχ στη ναζιστική Γερμανία.

Το ναζιστικό ολοκαύτωμα ως ευγονική «φιλανθρωπία»

Η μεγάλη οικονομική κρίση του 1929 οδήγησε τη Γερμανία στην οριστική κατάρρευση του κράτους πρόνοιας της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Τότε άρχισαν να συζητούν σοβαρά στα ανώτερα κυβερνητικά κλιμάκια τη δυνατότητα εφαρμογής ευγονικών προγραμμάτων, όπως π.χ. τη μαζική στείρωση των κοινωνικά «άχρηστων» ή «επικίνδυνων» πολιτών, καθώς και τη δημιουργία «αποικιών εργασίας» για τα κοινωνικά απροσάρμοστα άτομα. Αυτή η τόσο οικονομικά και κοινωνικά «επωφελής» ιδέα θα οδηγήσει, λίγα χρόνια μετά, στη δημιουργία των εθνικοσοσιαλιστικών κρεματορίων.

Πράγματι, ο νομότυπος αμερικανικός συνδυασμός του ρατσισμού με ευγονικές πρακτικές θα βρει την πιο συνεπή αλλά και την πιο ακραία έκφρασή του στη ναζιστική Γερμανία (1933-1945).

Εξάλλου, ο ίδιος ο φίρερ με το έργο του θα προβάλει τον εαυτό του ως ιππότη της «Μεγάλης Ιδέας» (της ευγονικής) και ως προασπιστή της σωτηρίας της αρίας φυλής. Στο βιβλίο του «Ο αγών μου» ο Χίτλερ έγραφε: «Η απαίτηση να απαγορεύεται στους ανεπαρκείς ανθρώπους να διασπείρουν εξίσου ανεπαρκείς απογόνους είναι απαίτηση της πιο ξεκάθαρης λογικής και, εφόσον εκτελεστεί συστηματικά, αντιπροσωπεύει την πιο ανθρώπινη πράξη της ανθρωπότητας».

Ετσι, μόλις ήλθε στην εξουσία το 1933, ο φίρερ εξέδωσε έναν «φιλανθρωπικό» νόμο περί υποχρεωτικής στείρωσης των «ακατάλληλων για αναπαραγωγή ατόμων»: διανοητικά καθυστερημένων, όσων υπέφεραν από μόνιμες ψυχικές παθήσεις και κληρονομικές ανωμαλίες. Ακολουθώντας αυτόν τον νόμο, τα επόμενα τρία χρόνια στειρώθηκαν, παρά τη θέλησή τους, 225 χιλιάδες «ασθενείς», ενώ μέχρι το 1939 στειρώθηκαν περισσότεροι από 350 χιλιάδες άνθρωποι.

Παράλληλα, το «φιλανθρωπικό» έργο των ναζιστών διευρύνεται σταδιακά και προγραμματικά και σε άλλες ευγονικές δραστηριότητες, από την επιβεβλημένη ευθανασία μέχρι τη μαζική δολοφονία στα στρατόπεδα συγκέντρωσης όσων απειλούσαν να μολύνουν τα χαρακτηριστικά της αρίας φυλής. Στα θύματα αυτού του ευγονικού ολοκαυτώματος συμπεριλαμβάνονται πάνω από 70 χιλιάδες ψυχικά ασθενείς, 5 εκατομμύρια Εβραίοι και ίσως εξίσου μεγάλος αλλά άγνωστος αριθμός «εγκληματικών» στοιχείων (Τσιγγάνων, Σλάβων και κομμουνιστών).

Αυτά τα ιστορικά δεδομένα μάς διαφωτίζουν επαρκώς για το πόσο καταστροφική μπορεί να αποδειχθεί η άκριτη αποδοχή των σύγχρονων φιλελεύθερων ευγονικών αντιλήψεων και κυρίως η κοινωνικά ανεξέλεγκτη εφαρμογή των πιο πρόσφατων τεχνικών της γενετικής μηχανικής που προσβλέπουν στη βελτίωση ή την ενίσχυση ορισμένων ανθρώπινων βιολογικών χαρακτηριστικών. Διότι βέβαια, στις μέρες μας, εξακολουθούν να προπαγανδίζονται, και μάλιστα ελεύθερα, ανάλογες ψευδοανθρωπιστικές ευγονικές αντιλήψεις και πρακτικές.

Στο προηγούμενο άρθρο (βλ. «Εφ.Συν.» 23-08-14) προσπαθήσαμε να διερευνήσουμε το αν και κυρίως το πώς η σημερινή επιστήμη επιχειρεί να κατανοήσει το φαινόμενο της φιλίας. Σήμερα θα εξετάσουμε το απολύτως σχετικό –αλλά πολύ πιο πολύπλοκο– φαινόμενο των ερωτικών σχέσεων, πώς δηλαδή ο επιστημονικός λόγος επιχειρεί να εξηγήσει τις ιδιαιτερότητες του ανθρώπινου ερωτισμού.

Οπως συμβαίνει με τα περισσότερα θηλαστικά, και οι άνθρωποι αφιερώνουν πολύ χρόνο στην προετοιμασία και την ικανοποίηση των ερωτικών τους αναγκών, αφού αυτό αποτελεί την αναγκαία προϋπόθεση για την επιτυχή αναπαραγωγή τους. Εξ ου και η μεγάλη σπουδαιότητα που έχει το σεξ στη ζωή μας.

Καμιά έκπληξη λοιπόν για το γεγονός ότι πίσω από τις περίπλοκες και χρονοβόρες ερωτοτροπίες, που οδηγούν στην πολυπόθητη ερωτική συνεύρεση δύο ανθρώπων, κρύβονται «ενδογενείς» βιολογικοί παράγοντες που χρειάστηκαν εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια για να διαμορφωθούν.

Στην έρευνα των βιοχημικών και εγκεφαλικών προϋποθέσεων της ερωτικής μας συμπεριφοράς έχει συντελεστεί τις τελευταίες δεκαετίες μια μικρή επανάσταση. Γεγονός που αναπόφευκτα θα οδηγήσει στη ριζική αναθεώρηση πολλών από τις προηγούμενες (ιδιαίτερα βεβαρημένες ιδεολογικά) προκαταλήψεις μας γύρω από το σεξ.

Ο ερωτιάρης… εγκέφαλος

Θεωρείται πλέον αναμφισβήτητο ότι τόσο η δημιουργία μιας ερωτικής σχέσης όσο και η σφοδρότητα ή η διάρκεια των ερωτικών μας παθών, ακόμη και η αγάπη ή η φροντίδα για τον/τη σύντροφό μας, αποτελούν εκδηλώσεις του ανθρώπινου ερωτισμού. Εκδηλώσεις που διαμορφώνεται όχι μόνον από το περιβάλλον αλλά και από βιοχημικούς παράγοντες οι οποίοι δρουν -άλλοτε ενισχυτικά και άλλοτε κατασταλτικά- πάνω σε συγκεκριμένα ερωτικά «κέντρα» στο εσωτερικό του εγκεφάλου μας.

Επιπλέον, είναι ευρύτατα αποδεκτό ότι αυτά τα ρυθμιστικά βιοχημικά μόρια δρουν πολύ διαφορετικά πάνω στις διαφοροποιημένες (ανατομικά και λειτουργικά) εγκεφαλικές δομές που ρυθμίζουν τη σεξουαλική συμπεριφορά ανδρών και γυναικών.

Ας γίνουμε όμως πιο συγκεκριμένοι. Με αφετηρία τις πρωτοποριακές έρευνες της βιο­ανθρωπολόγου Ελεν Φίσερ (Helen Fisher) οι σύγχρονες επιστήμες του εγκεφάλου διαπίστωσαν ότι ο εγκέφαλος των ερωτευμένων γυναικών λειτουργεί κάπως διαφορετικά από τον εγκέφαλο των ερωτευμένων ανδρών. Στους άνδρες η σκέψη της γυναίκας που επιθυμούν ερωτικά ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου τους που σχετίζονται με την όραση και τη στύση, ενώ η σκέψη ενός επιθυμητού άνδρα στις γυναίκες ενεργοποιεί κυρίως εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με ερωτικές μνήμες.

Η παραπάνω ανακάλυψη φαίνεται να επιβεβαιώνει, και μάλιστα πειραματικά, μια προγενέστερη καθαρά εμπειρική εικασία: ότι οι περισσότεροι άνδρες προτιμούν να βλέπουν το αντικείμενο του ερωτικού τους πόθου, ενώ οι γυναίκες προτιμούν να το φαντασιώνονται. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει επ’ ουδενί ότι οι γυναίκες αδιαφορούν για τα οπτικά ερωτικά ερεθίσματα ή ότι οι άνδρες δεν φαντασιώνονται ποτέ.

Πράγματι, από αυτή και από πολλές άλλες μεταγενέστερες μελέτες προκύπτει ότι στη μακρά εξελικτική ιστορία του είδους μας ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανέπτυξε τρία διαφορετικά -τόσο από λειτουργική όσο και από ανατομική άποψη- συστήματα που εγγυώνται την ηδονή κατά την ερωτική πράξη, και μέσω αυτής διασφαλίζουν την επιτυχή αναπαραγωγή μας.

Το πρώτο εγκεφαλικό σύστημα σχετίζεται με τη σεξουαλική έλξη και την έντονη ερωτική επιθυμία που μας ωθεί στο να ζευγαρώνουμε. Το δεύτερο, συμπληρωματικό σύστημα, προάγει την ανάδυση του «ρομαντικού έρωτα» και δημιουργεί κίνητρα για να αφιερώνουμε αρκετό πολύτιμο χρόνο και ενέργεια στον ή την ερωτική μας σύντροφο. Τέλος, ένα τρίτο διαφορετικό εγκεφαλικό σύστημα διασφαλίζει τη συντήρηση μιας μακροχρόνιας σχέσης με την ή τον σύντροφό μας.

Πάντως, τόσο οι ομοιότητες όσο κυρίως οι διαφορές στη λειτουργία αυτών των τριών ερωτικών κυκλωμάτων ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες εξηγούνται σήμερα όχι μόνον από κάποιες μικροανατομικές διαφορές αλλά και από την παραγωγή και τη δράση διαφορετικών εγκεφαλικών μορίων (κυρίως ορμονών) κατά την εκδήλωση του ερωτισμού στα δύο φύλα.

Για πάντα μαζί; Εξαρτάται από τη… βιοχημεία σας

Απ’ ό,τι φαίνεται, η ανεξήγητη και ακατανίκητη ερωτική έλξη που νιώθουμε για κάποιον ή κάποια ρυθμίζεται -χωρίς οι ίδιοι να το συνειδητοποιούμε!- από την εκρηκτική παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων τεστοστερόνης, ενώ η έκσταση και η ηδονή που βιώνουμε κατά τη διάρκεια των ερωτικών μας περιπτύξεων καθορίζεται πρωτίστως από την ποσότητα ντοπαμίνης που εκκρίνεται στον εγκέφαλό μας, σε συνδυασμό με τα χαμηλά επίπεδα σεροτονίνης.

Οσο για τη μετεξέλιξη μιας πρόσκαιρης σεξουαλικής συνεύρεσης σε μόνιμη και ανθεκτική στον χρόνο ερωτική σχέση, αυτή συνοδεύεται πάντα από την αυξημένη συγκέντρωση και τη σταθερή παραγωγή δύο άλλων ερωτικών ορμονών: της ωκυτοκίνης στις γυναίκες και της βασοπρεσίνης στους άνδρες. Αυτά τα δύο «μόρια του έρωτα» εκκρίνονται μαζικά κατά τις ερωτικές συνευρέσεις μας και συγκεντρώνονται κυρίως στον επικλινή πυρήνα, μια εγκεφαλική δομή που παίζει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία αισθημάτων ικανοποίησης. Και όπως διαπίστωσαν κατόπιν μέσω άλλων πειραμάτων, η μικρή ή μεγάλη συγκέντρωση αυτών των μορίων επηρεάζει επίσης το πόσο πιστοί θα είμαστε στον ή την ερωτική μας σύντροφο!

Πράγματι, όπως έδειξε το 2012 με ένα έξυπνο πείραμα ο Ρενέ Χούρλεμαν (Rene Hurlemann), Γερμανός ειδικός στη νευροεπιστήμη των συναισθημάτων, η παραγωγή ωκυτοκίνης όχι μόνον ενισχύει τον ερωτικό μας δεσμό με τον ή τη σύντροφό μας, αλλά συμβάλλει και στο να παραμένουμε πιστοί σε αυτόν ή αυτήν!

Η ωκυτοκίνη ήταν ήδη γνωστό ότι αποτελεί μια βασική ορμόνη που εμπλέκεται άμεσα στη γέννηση των ερωτικών αισθημάτων. Οποτε εκκρίνεται από τον υποθάλαμο του εγκεφάλου μας η ορμόνη αυτή μπορεί να προκαλεί αισθήματα χαράς και ευδαιμονίας, συμβάλλοντας έτσι στην ενδυνάμωση των ερωτικών αισθημάτων ενός ζευγαριού.

Πράγματι, όπως φαίνεται, η λήψη αυτής της ορμόνης συνοδεύεται πάντα από μια σαφή αύξηση των αισθημάτων εμπιστοσύνης και ενσυναίσθησης (empathy) μεταξύ των ανθρώπων. Στην Αυστραλία μάλιστα έγιναν πειράματα βελτίωσης των προβληματικών συζυγικών σχέσεων μέσω της χορήγησης ωκυτοκίνης.

Διοχετεύοντας λοιπόν σε άνδρες εθελοντές ωκυτοκίνη υπό τη μορφή σπρέι ο Ρ. Χούρλεμαν και οι συνεργάτες του διαπίστωσαν ότι όποτε τη χορηγούσαν -χωρίς να το γνωρίζουν- σε παντρεμένους εθελοντές, αυτοί αντιστέκονταν με πολύ μεγαλύτερη ευκολία στους ερωτικούς πειρασμούς και στις επίμονες προκλήσεις γοητευτικών γυναικών. Κάτι που δεν συνέβαινε με τους άνδρες που ήταν ανύπαντροι ή μη δεσμευμένοι σε κάποια ερωτική σχέση.

Αλλοι ερευνητές στις ΗΠΑ, που εργάζονταν πειραματικά με αρουραίους υπό τη διεύθυνση του νευροεπιστήμονα Mohamed Kabbaj, απέδειξαν την ύπαρξη ενός απρόσμενου «επιγενετικού μηχανισμού» που επιτρέπει σε αυτά τα κατώτερα θηλαστικά να τροποποιούν ανάλογα με τις εξωτερικές συνθήκες, δηλαδή ανάλογα με το αν θα έχουν ερωτική επαφή με έναν αρουραίο, την έκφραση των γονιδίων τους που εμπλέκονται στην παραγωγή και τη δέσμευση αυτών των δύο μορίων του έρωτα.

Οποτε οι ερευνητές διοχέτευαν με ένεση ωκυτοκίνη στους θηλυκούς αρουραίους και βασοπρεσίνη στους αρσενικούς, διαπίστωναν έκπληκτοι ότι οι μέχρι τότε πολυγαμικοί αρουραίοι μετατρέπονταν σε μονογαμικούς, και μάλιστα εφ’ όρου ζωής!

Παρ’ όλα αυτά, σε ό,τι αφορά εμάς τους ανθρώπους, αποτελεί συνήθως κανόνα ότι ύστερα από 18 ή το πολύ 30 μήνες από την πρώτη ερωτική επαφή, ο εγκέφαλός μας έχει αρχίσει να «μπουχτίζει» από την επανάληψη της ερωτικής σχέσης με το ίδιο άτομο. Και όπως ανακάλυψαν, αυτή η υποβάθμιση της ακμαιότατης μέχρι πρότινος ερωτικής μας ζωής σχετίζεται στενά με την εξοικείωση του εγκεφάλου μας με το σύνηθες κοκτέιλ ορμονών, στο οποίο και δεν αντιδρά πλέον ενεργητικά.

Σε αυτή την αποφασιστική καμπή κάθε ερωτικής σχέσης τα περισσότερα ζευγάρια χωρίζουν. Και καθένας αρχίζει να αναζητά νέο ερωτικό σύντροφο, για να ζήσει εκ νέου τις τρεις πρώτες, άκρως ερεθιστικές φάσεις κατά τη δημιουργία μιας ερωτικής σχέσης. Πάντως, αυτή η φθίνουσα ερωτική εξέλιξη δεν αποτελεί τον κανόνα: αρκετά ζευγάρια καταφέρνουν να υπερβούν από κοινού την πρόσκαιρη «βιοχημική» τους ανία και να μείνουν μαζί για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, ίσως για πάντα.

Μήπως η επιστημονική γνώση καταστρέφει τη μαγεία του έρωτα;

Συνεπώς, οι βασικές παράμετροι της ερωτικής μας συμπεριφοράς μόνον εν μέρει και μόνον επιφανειακά μπορούν να μεταβάλλονται από τους ευμετάβλητους «εξωγενείς» παράγοντες (πολιτισμικούς ή κοινωνικούς). Με δεδομένες αυτές τις επιστημονικές κατακτήσεις, μας προκαλεί έκπληξη σήμερα το τεράστιο χρονικό διάστημα που μεσολάβησε μέχρι να αναγνωρίσουμε και να αποδεχτούμε τη βιολογική φύση των παραγόντων που, σε τελευταία ανάλυση, καθορίζουν τα ερωτικά μας ήθη.

Από τα όσα αναφέρθηκαν μέχρι τώρα ελπίζουμε να έγινε σαφές ότι καμία ουσιαστική πρόοδος στην κατανόηση της ερωτικής μας συμπεριφοράς δεν μπορεί να επιτευχθεί εφόσον αγνοούμε (ή σκοπίμως παραβλέπουμε!) τις βιολογικές-εγκεφαλικές παραμέτρους που, μαζί με το κοινωνικο-πολιτισμικό περιβάλλον, συνδιαμορφώνουν τις πραγματικά πολυποίκιλες εκδηλώσεις της ερωτικής μας συμπεριφοράς.

Σε αυτό το σημείο είναι απολύτως νόμιμο να αναρωτηθεί κανείς: Αραγε, ύστερα από όλες αυτές τις αναλύσεις τι απομένει από την αιθέρια αγάπη ή από το ζωτικό ερωτικό πάθος, αυτά τα δύο «μυστηριώδη» συναισθήματα που τόσο αριστοτεχνικά έχουν εξυμνηθεί από καλλιτέχνες και ποιητές;

Πράγματι, το μεγαλύτερο ίσως «μυστήριο» στις ανθρώπινες σχέσεις, η επιθυμία δηλαδή να υπερβούμε τον εαυτό μας μέσα από μια ειλικρινή σχέση αγάπης με τον άλλο, φαίνεται να αποδομείται σήμερα συστηματικά όταν ανάγεται στην «ανούσια» μηχανική των βιομορίων. Μήπως, τελικά, έχουν δίκιο όσοι ισχυρίζονται ότι η ορθολογική σκέψη, και συνεπώς η επιστήμη, σκοτώνει τον έρωτα; Μάλλον όχι!

Το σφάλμα που διαπράττουν συστηματικά τόσο οι αυτόκλητοι ιππότες του έρωτα όσο και οι επιστημονικά πεφωτισμένοι «αναγωγιστές» είναι ότι συγχέουν τα ερωτικά βιώματα και πάθη με τους μηχανισμούς που τα παράγουν.

Λες και το να γνωρίζει κανείς τους μηχανισμούς της πέψης σημαίνει ότι έχει χάσει τη δυνατότητα να απολαμβάνει τα πιο θεσπέσια εδέσματα ή, αντιστρόφως, ότι η ικανότητα να απολαμβάνει εκλεκτά εδέσματα εξαρτάται από το αν γνωρίζει επακριβώς τη λειτουργία των πεπτικών ενζύμων.

Οσο τέλεια κι αν γνωρίσουμε τους εγκεφαλικούς μηχανισμούς του έρωτα, τελικά αυτός πάντα θα μας διαφεύγει. Και αυτό όχι για κάποιους υπερφυσικούς λόγους, αλλά, αντίθετα, εξαιτίας της βαθύτερης φύσης και της υπερβατικής λειτουργίας των εγκεφάλων που, από κοινού, διαμορφώνουν την ερωτική σχέση

…………………………………………………………………..

Αγαπάτε αλλήλους! Ναι, αλλά πόσους;

Ο «πολυερωτισμός» θεωρείται από πολλούς μια νέα μόδα στα ερωτικά μας ήθη που απειλεί να ανατρέψει την παραδοσιακή γεωμετρία των ερωτικών μας σχέσεων: όχι πια μονάχα δύο, αλλά τρεις ή και τέσσερις που ισότιμα μοιράζονται και χαίρονται τον έρωτά τους, χωρίς υποτίθεται τις ενοχλητικές παρενέργειες της ζήλιας και τις συνήθεις ανασφάλειες των παραδοσιακών ζευγαριών.

«Θα μπορούσαμε να ορίσουμε τον πολυερωτισμό ως μια ανοιχτή μη μονογαμική σχέση στην οποία τα πρόσωπα που εμπλέκονται άμεσα γνωρίζουν στην εντέλεια ό,τι συμβαίνει ανάμεσα σε όσους συμμετέχουν, και που στο εσωτερικό της άνδρες και γυναίκες έχουν απολύτως ισότιμους ρόλους».

Ετσι περιγράφει αυτό το νέο αξιοπερίεργο κοινωνικό φαινόμενο η Αμερικανίδα κοινωνιολόγος Ελίζαμπεθ Σεφ (Elisabeth Sheff), από τους πρώτους ειδικούς που το μελέτησαν.

Η προπαγάνδα του «εναλλακτικού» ηδονισμού

Σύμφωνα με αυτόν τον μάλλον υπερβολικά ωραιοποιημένο ορισμό, ο σύγχρονος πολυερωτισμός (Polyamory αγγλιστί, από την ελληνική λέξη «πολύς» και τη λατινική «amor») δεν έχει την παραμικρή σχέση με τα άκρως υποκριτικά ερωτικά τρίγωνα του παρελθόντος: αυτός, αυτή και ο ερωμένος ή η ερωμένη. Ούτε όμως πρόκειται για τη συνήθη ανταλλαγή ανάμεσα σε ζευγάρια, διότι, όπως υποστηρίζουν όλοι οι οπαδοί του, «δεν πρόκειται μόνο για σεξ αλλά για ισότιμη σχέση ανάμεσα σε πρόσωπα που αγαπιούνται ειλικρινά».

Μολονότι αυτό το νέο φαινόμενο εμφανίστηκε μόλις πριν από λίγα χρόνια αρχικά στις ΗΠΑ και τη Βρετανία, πολύ σύντομα άρχισε να διαδίδεται και να αποκτά φανατικούς οπαδούς και στη γηραιά Ευρώπη. Για παράδειγμα, στη Γαλλία δημιουργούνται συνεχώς νέα «πολυερωτικά καφέ», στα οποία οι θαμώνες μπορούν να πειραματιστούν με την εφαρμογή αυτής της εναλλακτικής μορφής σχέσης.

Στην Ιταλία, καθώς και στην Ελλάδα, έχουν αρχίσει να κάνουν την εμφάνισή τους στα κοινωνικά δίκτυα, όπως π.χ. το facebook, ομάδες ή άτομα που προπαγανδίζουν συστηματικά τα πλεονεκτήματα του πολυερωτισμού. Αλλά και στις συντηρητικές χώρες της Β. Ευρώπης παρουσιάζονται ανάλογα φαινόμενα.

Προφανώς, η άσκηση του πολυερωτισμού δεν είναι για όλους και ίσως γι’ αυτό αφορά μόνο μια πολύ μικρή μειοψηφία από φανατικούς οπαδούς για τους οποίους αποτελεί μια «εναλλακτική» δυνατότητα προς εξερεύνηση, δεδομένης της πλήρους, υποτίθεται, παρακμής του κυρίαρχου αλλά αποτυχημένου μονογαμικού μοντέλου.

Σύμφωνα με νευροεπιστημονική έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2010 στο εγκυρότατο περιοδικό «Journal of Neuroscience», τόσο οι φιλικές μας διαθέσεις όσο και οι στενές διαπροσωπικές σχέσεις με ορισμένα πρόσωπα δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τους λίγο ώς πολύ τυχαίους εξωγενείς παράγοντες, αλλά πρωτίστως από ενδογενείς και συνήθως μη συνειδητές διεργασίες-αναγκαιότητες, οι οποίες «αποτυπώνονται» στα νευρωνικά κυκλώματα του εγκεφάλου μας.

Την πολυσυζητημένη έρευνα πραγματοποίησαν στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ η Φένα Κρίνεν (Fenna Krienen) και οι συνεργάτες της. Αυτοί οι νευροεπιστήμονες κατάφεραν πρώτοι να εντοπίσουν το εγκεφαλικό υπόβαθρο της φιλικής έλξης ή, αν προτιμάτε, της «ψυχικής ταύτισης» που αισθανόμαστε για ορισμένα πρόσωπα.

Επιπλέον, προς μεγάλη τους έκπληξη, διαπίστωσαν ότι δεν είναι οι ομοιότητες στον χαρακτήρα ή τα κοινά ενδιαφέροντα με το άλλο πρόσωπο που ενεργοποιούν τα συγκεκριμένα νευρωνικά κυκλώματα της φιλίας αλλά αυτό καθ’ εαυτό το φιλικό συναίσθημα!

Πιο πρόσφατες έρευνες φαίνεται να επιβεβαιώνουν την ύπαρξη νευρωνικών κυκλωμάτων που ενεργοποιούνται όταν βλέπουμε, ακούμε ή απλώς σκεφτόμαστε ένα φιλικό μας πρόσωπο. Απ’ ό,τι φαίνεται λοιπόν, η εικόνα και μόνον ενός φίλου ή μιας φίλης κάνει τη φαιά ουσία του εγκεφάλου μας να «φωτίζεται», συμβάλλοντας στην εδραίωση στενότερων διαπροσωπικών σχέσεων.

Τα φιλικά μας αισθήματα είναι πάντα «εγκεφαλικά»

Τα τελευταία σαράντα χρόνια νευροεπιστήμονες και εξελικτικοί ψυχολόγοι σε όλο τον κόσμο δεν σταμάτησαν να συσσωρεύουν πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το ποιες εγκεφαλικές δομές εμπλέκονται, δηλαδή ενεργοποιούνται, στις εκδηλώσεις της ανθρώπινης κοινωνικότητας. Από αυτές τις έρευνες έγινε σαφές ότι στον άνθρωπο, αλλά και σε όλα τα πρωτεύοντα, η εγκεφαλική περιοχή που εμπλέκεται τόσο στην επεξεργασία όσο και στις πιο σύνθετες εκδηλώσεις κοινωνικότητας είναι κυρίως ο προμετωπιαίος φλοιός: η λεπτή στιβάδα φαιάς ουσίας που καλύπτει το προσθιότερο τμήμα του μετωπιαίου λοβού του εγκεφάλου.

Πράγματι, όπως κατ’ επανάληψη έχει διαπιστωθεί, οι βλάβες και οι τραυματισμοί σε αυτή την περιοχή του εγκεφάλου προκαλούν συχνά μερική ή ολική απώλεια της ικανότητας φυσιολογικής αλληλεπίδρασης και σχέσης με τους άλλους. Γι’ αυτό και οι ερευνητές του Χάρβαρντ εστίασαν εξ αρχής το ενδιαφέρον τους στο σκανάρισμα αυτής της περιοχής του εγκεφάλου, ελπίζοντας με αυτόν τον τρόπο να αναδείξουν τον αποφασιστικό ρόλο που παίζει αυτή η περιοχή σε δύο βασικούς διανοητικούς μηχανισμούς ή, αν προτιμάτε, στους δύο «τρόπους» αντίληψης των άλλων προσώπων: την ομοιότητα και την οικειότητα.

Για τον σκοπό αυτό κατέγραψαν μέσω λειτουργικής μαγνητικής τομογραφίας (fMRI) τη δραστηριότητα του εγκεφάλου ενενήντα οκτώ νεαρών εθελοντών ηλικίας μεταξύ 18 και 23 ετών ενώ αυτοί εκτελούσαν τεστ πρόβλεψης της συμπεριφοράς άλλων ανθρώπων. Σε αυτά τα ψυχολογικά τεστ οι εθελοντές προσπαθούσαν να μπουν στη θέση ενός άλλου προσώπου και να προβλέψουν τις πιθανές απαντήσεις που θα έδινε σε μια σειρά από ερωτήσεις.

Ανάμεσα στα ονόματα και τις φωτογραφίες των τρίτων προσώπων, με τα οποία όφειλαν να «ταυτιστούν» οι εθελοντές, υπήρχαν εντελώς άγνωστα πρόσωπα αλλά και κάποια γνωστά άτομα (φίλοι για τους οποίους ένιωθαν μεγαλύτερη ή μικρότερη οικειότητα).

Το περίεργο ήταν ότι, σε όλα τα πειράματα, αυτό που καθοδηγούσε τις εγκεφαλικές απαντήσεις του προμετωπιαίου φλοιού των εθελοντών ήταν πάντα η οικειότητα και όχι η ομοιότητα με το άλλο πρόσωπο. Οι απαντήσεις τους δεν επηρεάζονταν σημαντικά από τα πιθανά κοινά χαρακτηριστικά ή τις ομοιότητες που είχαν με τα τρίτα πρόσωπα αλλά, κατά κανόνα, από την ενσυναίσθηση μιας βαθύτερης οικειότητας που είχαν με αυτά τα πρόσωπα, οικειότητας που μόνο μεταξύ φίλων μπορεί να υπάρχει.

Με άλλα λόγια, αυτό που διαπίστωσαν οι ερευνητές ήταν ότι η ύπαρξη μακροχρόνιας φιλίας δημιουργεί (μεταξύ των φίλων) μια κατάσταση αμοιβαίας ενσυναίσθησης και βαθύτερης κατανόησης που αποτυπώνεται όχι μόνο στις απαντήσεις των εθελοντών, αλλά και στα πρότυπα νευρωνικής ενεργοποίησης στην περιοχή του προμετωπιαίου φλοιού.

«Αμφότεροι οι μηχανισμοί (δηλαδή της ομοιότητας και της οικειότητας) έχουν κοινή ψυχολογική και εξελικτική βάση, αφού αποτελούν τα θεμελιώδη συστατικά κάθε κρίσης που εκφέρουμε για τους άλλους», όπως δήλωσε στον Τύπο η Φένα Κρίνεν.