Τη δεκαετία του ’50 ο Ανδρέας Εμπειρίκος φωτογράφιζε τη Μαρίνα, κόρη του συγγραφέα Μ. Καραγάτση και της ζωγράφου Νίκης Καραγάτση, στα καλοκαίρια της στην Ανδρο, επιχειρώντας να αποτυπώσει το πέρασμα από την εφηβεία στην ενηλικίωση. Είκοσι χρόνια μετά η ίδια φωτογράφιζε το πέρασμα της Ανδρου από την παράδοση και την αγροτική ζωή στην ανάπτυξη που έφεραν οι επιδοτήσεις και τα ευρωπαϊκά προγράμματα. Τότε δεν είχε συνειδητοποιήσει ότι κατέγραφε ραγδαίες αλλαγές. Γύριζε στα πανέμορφα χωριά του νησιού με τον «σκαραβαίο» της, απολάμβανε τα μοναδικά τοπία, έμπαινε στα σπίτια και συνομιλούσε με τους φιλόξενους κατοίκους, που την κερνούσαν γλυκό του κουταλιού. Πρόσφατα, όμως, ο εκδότης της «Αγρας», Σταύρος Πετσόπουλος, της έβαλε την ιδέα να μοιραστεί τις εμπειρίες της με το κοινό κι έτσι κυκλοφόρησε το φωτογραφικό λεύκωμα «Διαδρομές στην Ανδρο του ’70». Η προχθεσινή εκδήλωση για την παρουσίασή του στην Αθήνα έμοιαζε με οικογενειακή-φιλική συνάντηση. Εγινε στο θέατρο «Πορεία», όπου ο γιος της, ο σκηνοθέτης Δημήτρης Τάρλοου, ανεβάζει για δεύτερη χρονιά τη «Μεγάλη Χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση.

Ο Φίλιππος Τάρλοου με τη Μαρίνα Καραγάτση, Μονή Αγίου Νικολάου, 1977

Εκ των ομιλητών ήταν ο ιστορικός Λεωνίδας Εμπειρίκος, γιος του Ανδρέα Εμπειρίκου, με τον οποίο τη συνδέει μακρόχρονη φιλία. Ο δε πρώην σύζυγός της, Αμερικανός φωτογράφος Φίλιπ Τάρλοου, έκανε ένα μικρό πέρασμα στο νοσταλγικό φιλμάκι της Κινηματογραφικής Λέσχης Ανδρου «Η Μαρίνα Καραγάτση φωτογραφίζει την Ανδρο του ’70», με super 8 λήψεις εκείνης της εποχής, που προβλήθηκε στο τέλος της εκδήλωσης.

Αλλωστε, αν δεν επέμενε εκείνος, αρχές του ’76, να ξεβολευτούν και να μετακομίσουν μαζί με τη Μαρίνα και τον μικρό Δημήτρη από την Αθήνα στην Ανδρο, σήμερα δεν θα είχαμε αυτό το εξαιρετικό λεύκωμα. «Καλή κι ωραία η Ανδρος για τις καλοκαιρινές μας διακοπές. Πώς όμως θα τη βγάζαμε από το φθινόπωρο και μετά, όταν θα ερήμωνε το νησί; Και καλά, ο Φίλιππος θα ζωγράφιζε ολημερίς τα χωριά, τα βράχια, τις παραλίες. Εμείς όμως;», σκεφτόταν τότε η συγγραφέας, όπως μας εκμυστηρεύτηκε.

Τελικά, οι αντιστάσεις της κάμφθηκαν και όταν η παραθεριστική κατοικία μετατράπηκε σε χειμωνιάτικη είχε την ευκαιρία να γνωρίσει καλύτερα το νησί της μητέρας της και να παραδοθεί στη χαμηλόφωνη γοητεία του. Ανακάλυψε πέρα από την αστική Χώρα την «απόμακρη, απάτητη και σιωπηλή Ανδρο», τα μικρά χωριά.

Σταχτοπράσινοι σχιστόλιθοι, περιστεριώνες, κρήνες, αλώνια και νερόμυλοι, ταπεινά κτίσματα και αρχοντικά κεντρίζουν την προσοχή της. Κυρίως, όμως, οι άνθρωποι και τα έργα τους.

Μαγαζάτορες με παλτουδιές και τραγιάσκες, ο καφετζής με τον δίσκο στα χέρια, ο ταχυδρόμος πάνω στο γαϊδουράκι του, γιαγιάδες με μαντίλια, γελαστές φουρνάρισσες, κορίτσια κι αγόρια στις παραλίες, σε παρελάσεις και γιορτές. Ενας κόσμος «χειροποίητος».

«Είναι φωτογραφίες εστιασμένες στο ανθρώπινο βλέμμα», είπε ο Στ. Πετσόπουλος, χαρακτηρίζοντας τη δουλειά της «μια ελεγεία για τον τόπο και τους ανθρώπους της». Ο ιστορικός Δημήτρης Κυρτάτας επισήμανε πως «η Μ. Καραγάτση ανέσυρε από κουτιά τις εικόνες της, ένα αρχείο με 3.000 φωτογραφίες-μαρτυρίες μιας συγκεκριμένης εποχής. Με την πρώτη ματιά μοιάζουν με τις φωτογραφίες του Εμπειρίκου της δεκαετίας του ’50, αλλά τότε το νησί ήταν σχεδόν σε προπολεμικούς ρυθμούς».

«Εψαξε τελικά στο ίδιο της το παρελθόν, τότε άρχισε η αναζήτηση που την οδήγησε να γράψει το εκπληκτικό “Το ευχαριστημένο”», τόνισε ο Λεωνίδας Εμπειρίκος. Πρόκειται για το αυτοβιογραφικό πεζογράφημα που κυκλοφόρησε το 2008 και βραβεύτηκε από το «Διαβάζω». Την ευχαρίστησε επίσης για την πρώτη φωτογραφία του λευκώματος, που δείχνει ένα ζεύγος ανδριώτικων φούρνων στη Μονή Παναχράντου. Εκείνη ξέρει την αγάπη του για τα… βατραχάκια.

p.spinou@efsyn.gr

Coney Island, New York, 1952

«Μπορείτε να πείτε ότι είμαι ένας σπουδαστής της φωτογραφίας, το δέχομαι. Αλλά στην πραγματικότητα είμαι ένας σπουδαστής της Αμερικής» έλεγε ο πρωτοποριακός φωτογράφος και δάσκαλος Γκάρι Γουίνογκραντ, ο οποίος στη σύντομη ζωή του (1928-1984) όργωσε κυριολεκτικά τη χώρα, από την αγαπημένη του Νέα Υόρκη ώς το Λος Αντζελες, από το Ντάλας μεχρι το Μαϊάμι καταγράφοντας όψεις του αμερικανικού ονείρου. Εστίασε στη ζωή της μεσαίας τάξης, γεμάτη ευκαιρίες, δυνατότητες και φιλοδοξίες αλλά και άγχη, αγωνίες και ματαιότητες που υποβόσκουν και κάποια στιγμή, σαν ορμητικό ποτάμι, μπορεί να παρασύρουν τα πάντα.

Από τους πλέον διάσημους Αμερικανούς φωτογράφους δρόμου του 20ού αιώνα -αν και ο ίδιος απεχθανόταν τον όρο- παθιασμένος και παραγωγικότατος, όταν έφυγε νικημένος από καρκίνο στα 56 του χρόνια άφησε πίσω του πάνω από 26.000 φιλμ. Από αυτά περίπου 6.500, δηλαδή 250.000 φωτογραφίες, δεν τα είχε εμφανίσει ή εκτυπώσει καν. Oμως στην πρώτη αναδρομική έκθεσή του, που εγκαινιάστηκε στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, ο Γκάρι Γουίνογκραντ αποκαλύπτεται μέσα από 175 εμβληματικές εικόνες, πολλές από αυτές άγνωστες, που καταγράφουν τη φρενήρη ζωή στην Αμερική από τη δεκαετία του 1950 ώς τις αρχές του 1980.

Γεννημένος στο Μπρονξ, ασχολήθηκε με τη φωτογραφία μετά τη θητεία του στον στρατό, ενώ παράλληλα πήρε μαθήματα ζωγραφικής στο Columbia University. Aρχικά εστίασε με τον φακό του στο μεταπολεμικό Μανχάταν, ενώ τα ξεχωριστά θέματα και το δυναμικό στιλ του τον καθιέρωσαν αμέσως και έγινε περιζήτητος από μεγάλα περιοδικά: «Life», «Look», «Sports Illustrated», «Collier’s» κ.ά. Φωτογράφισε επαγγελματικές και κοινωνικές συναντήσεις, γυναίκες στον δρόμο, διάσημους συγγραφείς και καλλιτέχνες όπως ο Νόρμαν Μέιλερ και ο Τζον Λένον, αθλητές και χίπις, πολιτικούς σαν τον Μάρτιν Λουθερ Κινγκ και τον Τζον Κένεντι, στρατιώτες, ζωολογικούς κήπους και ροντέο, αυτοκίνητα και αεροδρόμια, αντιπολεμικές διαδηλώσεις και απεργίες.

Ο Γουίνογκραντ ενδιαφέρεται για πολυπληθείς σκηνές. Ακόμα και 20 άτομα χωρούν στο κάδρο του, το οποίο συχνά δείχνει λοξό καθώς δεν βασίζεται στους οριζόντιους αλλά στους κάθετους άξονες. Τα πλάνα του μοιάζουν χαλαρά, αλλά είναι καλά οργανωμένα. Οι λήψεις φαίνονται ενστικτώδεις, αλλά πάντα έχει τον έλεγχο. Η θεατρικότητα τον κάνει ξεχωριστό. Ομως ακόμα και στις πιο ζωντανές, ανάλαφρες, διασκεδαστικές στιγμές, πίσω από τα χαμόγελα, την ανεμελιά και την ιλαρότητα, υπάρχει η αίσθηση της ανθρώπινης μοναξιάς και απομόνωσης.

Η έκθεση χωρίζεται σε τρεις ενότητες: «Down from the Bronx», με φωτογραφίες από τη Νέα Υόρκη της περιόδου 1950-71, «Α student of America», από τα ταξίδια του στην αχανή Αμερική, και «Boom and Bust» από την τελευταία του δεκαετία με επίκεντρο το Λος Αντζελες και το Τέξας.

Τριγυρνούσε διαρκώς στους δρόμους με μια μηχανή και με μικρούς φακούς, γρήγορες κινήσεις, απαθανάτιζε τα παράδοξα της αμερικανικής κουλτούρας. «Οταν δουλεύω είμαι ηθοποιός, περφόρμερ, επαγγελματίας, έχω αναπτύξει πολλά παιχνίδια και κινήσεις και γίνομαι αόρατος» έλεγε. «Μερικές φορές αισθάνομαι ότι ο κόσμος είναι ένα μέρος όπου αγόρασα εισιτήριο για να μπω. Μια μεγάλη παράσταση που δεν θα συνέβαινε αν δεν ήμουν εγώ με τη μηχανή μου».

Μία από τις πιο γνωστές ενότητές του, «The animals», που επικεντρώνεται στη σχέση του ανθρώπου με τα ζώα, προέκυψε από τους περιπάτους του με τα παιδιά του στους ζωολογικούς κήπους όταν χώρισε με την πρώτη του σύζυγο. Παράλληλα, με υποτροφία του ιδρύματος Guggenheim, δουλεύει πάνω στην επίδραση των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης στα γεγονότα και εκδίδει το λεύκωμα «Public Relations». Στο συνέδριο του Δημοκρατικού Κόμματος το 1956, όταν ο Κένεντι απευθυνόταν στον κόσμο, του έβγαλε μια φωτογραφία όπου φαίνεται η πλάτη του, το αριστερό του χέρι υψωμένο, ενώ σε μόνιτορ προβάλλεται το πρόσωπό του. «Αν θελετε να μιλήσετε για την επιρροή των ΜΜΕ στα γεγονότα, τότε έχετε όλο το θέμα σας σε μόνο μία φωτογραφία» δήλωσε αργότερα ο Γουίνογκραντ.

Δεν πίστευε στην αφηγηματική ικανότητα της εικόνας. «Από μια φωτογραφία βλέπετε πως ένα κομμάτι χώρου και χρόνου φαίνονται στη μηχανή. Δεν θα μάθετε το τι συνέβη. Μπορεί να έχετε μια φωτογραφία δύο ανθρώπων που φιλιούνται, αλλά ίσως να δαγκώνονται. Η εικόνα του υποψήφιου που κάνει χειραψία με τον πρόεδρο θα μπορούσε να είναι σκηνή πάλης…». Αντιθέτως, υποστήριζε πως ο καθένας μπορεί να βγάλει έξυπνες φωτογραφίες. «Αρκεί να χειρίζεται το μέσον με ευφυή τρόπο. Με άλλα λόγια να το χρησιμοποιεί για να κάνει αυτό που κάνει καλύτερα, δηλαδή να περιγράφει».

INFO: «Garry Winogrand», Μetropolitan Museum of Art, Νέα Υόρκη, μέχρι τις 21 Σεπτεμβρίου. Στη συνέχεια θα περιοδεύσει παγκοσμίως.

p.spinou@efsyn.gr

© Juergen Teller

Ποιος είναι ο φωτογράφος που κολυμπάει με τη Σοφία Κόπολα στην πισίνα δείχνοντας σε πρώτο πλάνο τις πατούσες του, αγκαλιάζει ολόγυμνος τη Σαρλότ Ράμπλινγκ πάνω στο χαλί ενός πολυτελούς ξενοδοχείου, βάζει την Κέιτ Μος μέσα σε καρότσι οικοδομής ή καταγράφει τις ρυτίδες στο σώμα της ιέρειας της πανκ μόδας Βίβιαν Γουέστγουντ;

Ο Γιούργκεν Τέλερ είναι ο 50χρονος Γερμανός καλλιτέχνης που έδωσε μια εντελώς απροσδόκητη τροπή στη φωτογραφία μόδας ήδη από τη δεκαετία του ’90, καθώς τολμά να ξεγυμνώσει τους σταρ -κυριολεκτικά και μεταφορικά-, να απομυθοποιεί τους μύθους και να τσαλακώνει την εικόνα τους με απόλυτη φυσικότητα.

Και εφόσον πλέον η συζήτηση γύρω από τα όρια της μόδας και της τέχνης είναι παρωχημένη, στην πρώτη του ατομική έκθεση στην Αθήνα, που μόλις εγκαινιάστηκε στο ίδρυμα ΔΕΣΤΕ στη Νέα Ιωνία, αποφάσισε να παρουσιάσει ένα εντελώς διαφορετικό θέμα: «Jurgen Teller: ΜΑCHO». Εδώ αποδομεί την υπεροχή και περηφάνια, αλλά και την αυταρέσκεια του «ισχυρού φύλου», με χιούμορ και σαρκασμό. Δεν αφήνει έξω ούτε τον εαυτό του, αφού ο ίδιος πειραματίζεται με τους ρόλους του μοντέλου και του φωτογράφου.

Ετσι τον βλέπουμε με ποδοσφαιρική φανέλα και μπάλα έτοιμο να μπει στο γήπεδο ή να παθιάζεται μπροστά στην τηλεόραση παρακολουθώντας ποδόσφαιρο με τον γιο του. Σε κλασική πόζα καουμπόι χαιρετάει χαζοχαρούμενα πάνω στο άλογο. Αλλού ημίγυμνος με την παρέα του επιδεικνύει την κοιλιά του μπροστά στο πορτρέτο μιας παχύσαρκης «οδαλίσκης». Κι ακόμα πέφτει με τα μούτρα, μισολιπόθυμος, πάνω σ’ ένα πιάτο με μισοφαγωμένο γουρουνόπουλο, έπειτα από κραιπάλη φαγητού και ποτού. Συνεχίζοντας ανελέητα, στέκεται γυμνός τη νύχτα δίπλα στον τάφο του πατέρα του καπνίζοντας και πίνοντας μπίρα…

«Φυσικά και δεν έχω την πρόθεση να προβάλω την αρρενωπότητά μου, ούτε να αυτοχαρακτηριστώ ως το ιδανικό αρσενικό. Εξάλλου πολλές φορές οι πόζες μου είναι θηλυπρεπέστατες ή αστείες» λέει ο ίδιος γι’ αυτό το ατομικό «στριπτίζ». Η επιμελήτρια της έκθεσης Μαρίνα Φωκίδη επισημαίνει για την καινούργια σειρά Masculine, που αποτελεί κομμάτι της έκθεσης: «Ο Γιούργκεν Τέλερ παρουσιάζει φωτογραφίες από ιστορικά, κλασικά γλυπτά και πίνακες με θέμα την εξιδανικευμένη αρρενωπότητα, σε αντιπαράθεση με αυτοπορτρέτα του ίδιου ενώ γυμνάζεται. Η ενότητα αυτή φανερώνει τόσο τη σχέση του καλλιτέχνη με μια δραστηριότητα σαν τη γυμναστική, η οποία διακατέχεται από “τεστοστερόνη” και επιθυμία για δύναμη, όσο και την απαράμιλλη προσπάθεια ενός πενηντάχρονου, πλέον, να κρατήσει σε κάποια φόρμα το μη ιδανικό σώμα του».

Από τους διασημότερους φωτογράφους της γενιάς του ο Γιούργκεν Τέλερ, που κινείται άνετα ανάμεσα σε εξώφυλλα περιοδικών και σε εκθέσεις σε γκαλερί και μουσεία, «δεν φοβήθηκε ποτέ να φωτογραφίσει την ασχήμια και την ομορφιά, την κανονικότητα και τη σπανιότητα, τη σκληράδα και την ευθραυστότητα της ανθρώπινης φύσης» επισημαίνει η ίδια.

Η δουλειά του περιλαμβάνει πορτρέτα γνωστών μουσικών και τραγουδιστών, όπως ο Κερτ Κομπέιν, η Mπιόργκ, η Σίνεντ Ο’Κόνορ – η φωτογραφία της στο σινγκλ «Nothing Compares 2U» είναι δική του. Επέβαλε τους όρους του, έξω από το κατεστημένο, στα περιοδικά μόδας. Και αρκετοί επιχείρησαν να μιμηθούν και το «ανεπίσημο», διόλου στημένο ύφος του. «Απλά παράγω έργο και βρίσκω κανάλια μέσω των οποίων δημοσιοποιώ την καλλιτεχνική μου έκφραση. Αυτό μπορεί να είναι ένα περιοδικό, ένα πόστερ, ένα βιβλίο, ένας διαφημιστικός πίνακας… Αν είναι καλλιτεχνική ή μη καλλιτεχνική φωτογραφία, πραγματικά δεν με ενδιαφέρει» δηλώνει πολύ απλά ο φημισμένος καλλιτέχνης.

«Είναι ο φωτογράφος που με την ερασιτεχνική κάμερα Contax G2, και χωρίς καμιά ψηφιακή επεξεργασία στα τυπώματά του, απέδειξε ότι η ομορφιά είναι πραγματικά στο μάτι (και στην ψυχή) του θεατή. Μόνο που ο θεατής, σε αυτή την περίπτωση, είναι ο ίδιος ο θεατής της ζωής!» καταλήγει η Μαρίνα Φωκίδη.

*INFO: Ιδρυμα ΔΕΣΤΕ, Εμ. Παππά & Φιλελλήνων 11, Νέα Ιωνία, τηλ. 210-2758490. Διάρκεια έκθεσης μέχρι 29 Οκτωβρίου. Ωρες λειτουργίας: Τετάρτη 12.00-20.00, Σάββατο 10.00-14.00.

p.spinou@efsyn.gr

Της Παρής Σπίνου

Δεν πάνε πολλά χρόνια από τότε που ο Δημήτρης Τσουμπλέκας μετακόμισε από το Βερολίνο στην Αθήνα και… προσγειώθηκε σε ένα τοπίο κρίσης. Ο γνωστός καλλιτέχνης, που με τις εικόνες του ασχολείται κυρίως με την αλληλεπίδραση ιδιωτικού-δημόσιου χώρου, δεν έμεινε αδιάφορος στο «αλλόκοτο θέαμα ατάκτως ερριμμένων τοπίων και ανθρώπων». Μια επιλογή από τις δεκάδες φωτογραφίες του, συνολικά 146, περιλαμβάνονται στο λεύκωμα «Texas» που μόλις κυκλοφόρησε.

Αναμφίβολα οι φωτογραφίες του προκαλούν σύγχυση σε όποιον τις βλέπει. Εγκαταλειμμένα κτίρια, άδεια εργοστάσια, δωμάτια με πεσμένους σοβάδες, άνθρωποι-σκιές μπροστά στα ποτήρια τους, δαιμονικά παιδιά, δηλώνουν μια επιθυμία ελευθερίας, μεταφέρουν ένα μήνυμα χωροταξικής και συναισθηματικής ανυπακοής. Μόνο που η ανυπακοή ανήκει στο οπλοστάσιο των εφήβων, ενώ αυτές οι λήψεις ανατέμνουν τη διαδικασία της ωρίμανσης.

«Νομίζω πως η Ελλάδα είναι μια άλλη χώρα, το τοπίο έχει κυριολεκτικά αλλάξει», μας λέει ο Δημήτρης Τσουμπλέκας γι' αυτή τη νέα εμπειρία που αποκόμισε. «Η φωτογραφική ματιά φοβάμαι ότι έχει “βαρύνει” κατά κάποιο τρόπο, όπως και οι ματιές μας γενικώς. Δεν νομίζω πως μπορούμε να είμαστε τόσο αθώοι πια, θέλοντας και μη έχουμε συνείδηση της βαθιάς δυστυχίας του διπλανού μας, αν όχι και της δικής μας».

Το εγχείρημά του δεν ήταν προγραμματισμένο. «Προέκυψε από την ανάγκη να “ξαναβρώ” την Ελλάδα, να προσπαθήσω να καταλάβω τις αλλαγές μέσω της φωτογραφίας. Την εικόνα της καταστροφής την βλέπουμε, παντού γύρω μας.

Η δική μου ελπίδα είναι να μην επανέλθουμε στα παλιά αντανακλαστικά μας, να μην θεωρήσουμε την κρίση περιστασιακή, αλλά δομική».

Οπως λέει, πρόθεσή του είναι να μιλήσει «για την κρίση που δεν είναι επίκαιρη, ούτε παροδική, για την κρίση που αντιμετωπίζουμε συνεχώς, για την απώλεια, το πένθος και την ελευθερία που μπορούμε να κερδίσουμε αν κρατάμε τα μάτια μας ανοιχτά». Επίσης, θεωρεί ότι η κρίση «είναι πρωταρχικά πολιτική και άρα πολιτισμική. Εκεί η καταστροφή είχε συντελεστεί πολύ νωρίτερα και είχε εξαπλωθεί κοινωνικά. Εξαιτίας της προέκυψε και η απληστία και η διαφθορά και η βαθιά αναλγησία των πολιτικών ελίτ».

Γιατί όμως «Τέξας»; Ο πολυταξιδεμένος φωτογράφος, που έχει εκθέσει στη Γαλλία, την Κούβα, τη Μαδρίτη, τη Νέα Υόρκη, το Βερολίνο και αλλού, δανείστηκε το όνομα από το καφενείο «Παράδεισος» στην Πρέβεζα, το οποίο μετονομάστηκε «Τέξας» όταν ένας απατημένος σύζυγος τράβηξε πιστόλι κι άρχισε να πυροβολεί δυο θαμώνες -τη γυναίκα και τον εραστή της. Ο τίτλος έχει τις αναπότρεπτες συνδηλώσεις της βίας, του Νότου, της ερήμωσης.

Για τον ίδιο είναι ένα βίαιο πείραμα επαναπατρισμού, σε μια χαμένη πατρίδα, σε έναν χαμένο εαυτό. Συλλέγει το υλικό του από το Μαρούσι, την Κέρκυρα, το Μεσολόγγι ως το Βερολίνο και τη Νέα Υόρκη σαν ένα αταξινόμητο ντοκουμέντο, σαν πείραμα. Και με παράξενες εικόνες -πλοία που περνούν, άλογα που καλπάζουν, σκάλες που προκαλούν ίλιγγο- μας δίνει την ψευδαίσθηση ότι αυτό που μόλις είδαμε συμβαίνει έξω και όχι μέσα μας.

«Ενα γουέστερν δωματίου, νά τι είναι οι φωτογραφίες του Τσουμπλέκα», αναφέρει το εισαγωγικό κείμενο του λευκώματος ο εκδότης του περιοδικού «Five Dials», Κρεγκ Τέιλορ. «Ακόμη και οι λήψεις που αποτυπώνουν πολιτικές και κοινωνικές συρράξεις στην Αθήνα του Μνημονίου ξεπερνούν τη στιγμή και φωτίζουν μια άλλη εσωτερική πάλη η οποία μαίνεται ανεπίγνωστα». Μια πρώτη επιλογή των φωτογραφιών αυτής της ενότητας εκτέθηκε στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ιλεάνα Τούντα, ενώ επίσης παρουσιάζονται αυτόν τον καιρό στο Palais de Beaux Art των Βρυξελλών στην έκθεση «No Country For Young Men» (μέχρι 3/8).

* INFO: Το λεύκωμα «Τexas» παρουσιάζεται σήμερα, στις 19.00 στο «Free Thinking Zone» (Σκουφά 64). Με τον Δημήτρη Τσουμπλέκα θα συζητήσουν ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης, ο αρχιτέκτων, πολεοδόμος Χάρης Σαββίδης και ο συγγραφέας, δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας. Την ίδια μέρα όλο το φωτογραφικό υλικό θα εκτεθεί σε ειδική εγκατάσταση στον χώρο του βιβλιοπωλείου.

p.spinou@efsyn.gr

Της Ηρας Φελουκατζή

Με μια γιγάντια έκθεση-αφιέρωμα το Κέντρο Πομπιντού παρουσιάζει τη δημιουργία του διάσημου φωτογράφου Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν, ενός καλλιτέχνη που υπήρξε μάρτυρας της Ιστορίας, συμμετέχοντας σε μεγάλα γεγονότα του 20ού αιώνα. Δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του (1908-2004) το Μπομπούρ προσκαλεί το πλατύ κοινό να γνωρίσει το πολύπλευρο έργο του, που εκτείνεται σε διαδρομή 70 ετών και συνδέεται με όλα τα ρεύματα της σύγχρονης τέχνης.

Εμβληματική φιγούρα της πρωτοπορίας -«το μάτι του αιώνα» όπως τον αποκαλούσαν- ο Καρτιέ-Μπρεσόν ήταν αυτός που ενσάρκωσε στην τέχνη της φωτογραφίας το ένστικτο για «την αποφασιστική στιγμή». Ηταν αυτός που ενεργούσε παρορμητικά, διαισθητικά, για να απαθανατίσει σε ένα δευτερόλεπτο με τον φακό του μια ανεπανάληπτη σκηνή της καθημερινότητα ή της επικαιρότητας.

Η έκθεση φιλοξενεί πάνω από 500 φωτογραφίες του Καρτιέ-Μπρεσόν, σχέδια, εικαστικά έργα, φιλμ και ντοκουμέντα. Αποκαλύπτει μέσα από εκατοντάδες εικόνες όλο τον πλούτο και την πολύπλευρη δημιουργία του φωτογράφου. Δείχνει το ξεκίνημά του, με αφετηρία τη σύνδεσή του με τις εικαστικές τέχνες και την επίδραση του σουρεαλισμού. Παρουσιάζει τη μαρτυρία του για μεγάλα ιστορικά γεγονότα, τη στράτευση στους ταξικούς και δημοκρατικούς αγώνες ενός καλλιτέχνη που χρησιμοποιούσε τον φωτογραφικό φακό ως «όπλο προπαγάνδας» στην υπηρεσία των ιδεών. Επίσης, στην έκθεση παρουσιάζονται εικόνες του Καρτιέ-Μπρεσόν πιο προσωπικές, άγνωστες φωτογραφίες του, έργα ζωγραφικής, σχέδια και κινηματογραφικά του ντοκουμέντα.

Η χρονολογική και θεματική διαδρομή στην έκθεση εκτυλίσσεται σε τρεις άξονες.

■ Το πρώτο τμήμα της έκθεσης παρουσιάζει την περίοδο 1926 – 1935, που σημαδεύτηκε από τη σύνδεσή του με την ομάδα των σουρεαλιστών, το ντεμπούτο του στη φωτογραφική τέχνη, τα πολυάριθμα ταξίδια του. Ο φωτογράφος συνέθετε τις φωτογραφίες του, όπως οι ζωγράφοι συνθέτουν έναν πίνακα. Τα πρώτα του έργα δείχνουν την εικαστική σκοπιά του στις φωτοσκιάσεις, στο καδράρισμα, στην αισθητική σκηνοθεσία της εικόνας.

■ Αφιερωμένο στην πολιτική στράτευση του Καρτιέ-Μπρεσόν στο κομμουνιστικό κίνημα και στους αντιαποικιοκρατικούς αγώνες είναι το δεύτερο τμήμα της έκθεσης. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 ο φωτογράφος πραγματοποιεί στροφή. Νιώθει την ανάγκη να δράσει μέσα στην πραγματικότητα, να καταθέσει τη μαρτυρία του για τα δεινά της ανθρωπότητας. Συναναστρέφεται πολλές προσωπικότητες της Αριστεράς, στο Μεξικό, στις ΗΠΑ, εξεγείρεται κατά της ανόδου του φασισμού. Φωτογραφίζει συστηματικά τη μιζέρια, τους άστεγους, τους ζητιάνους, συνεργάζεται με τον γαλλικό κομμουνιστικό Τύπο ως φωτορεπόρτερ. Αντιλαμβάνεται ότι ο κινηματογράφος είναι ένα αποτελεσματικό μέσο για να διαδοθούν ιδέες. Μαθαίνει να χειρίζεται την κάμερα, συνεργάζεται με τους κομμουνιστές, συνδέεται με τους Ισπανούς δημοκράτες, δημιουργεί ντοκιμαντέρ για τον πόλεμο στην Ισπανία. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο φυλακίζεται, αλλά δραπετεύει και μπαίνει στη γαλλική αντίσταση. Φωτογραφίζει την απελευθέρωση του Παρισιού και την επιστροφή των φυλακισμένων.

■ Το αποκορύφωμα της καριέρας του καταλαμβάνει το τρίτο τμήμα της έκθεσης. Το 1946 επιστρέφει στη Νέα Υόρκη. Συμμετέχει στη δημιουργία του φωτογραφικού πρακτορείου Magnum ως συνιδρυτής. Κάνει πολυάριθμα φωτογραφικά ρεπορτάζ. Καταγράφει ιστορικά γεγονότα, όπως τη δολοφονία του Γκάντι, την πτώση του Κουόμιντανγκ στην Κίνα και την άνοδο των κομμουνιστών. Διάσημη είναι η φωτογραφία του που δείχνει πλήθος Κινέζων που περιμένουν στριμωγμένοι μπροστά στην τράπεζα για να εξαργυρώσουν υποτιμημένα νομίσματα έναντι χρυσού. Ενα φωτογραφικό ρεπορτάζ του για τη Σοβιετική Ενωση στη μετά Στάλιν εποχή αγοράστηκε έναντι τεράστιας αμοιβής από το αμερικανικό περιοδικό «Life». Φωτογραφίες του στην Κούβα και στιγμιότυπα από τον Μάη του ’68 γίνονται ανάρπαστα. Δέχεται πολυάριθμες παραγγελίες για ρεπορτάζ. Ενώ συνήθως έβγαζε ασπρόμαυρες φωτογραφίες, επιχειρεί να παίξει με το χρώμα, αλλά δεν έχει ιδιαίτερη προτίμηση στην έγχρωμη εικόνα.

Παράλληλα με την εργασία του ως φωτορεπόρτερ, ο Καρτιέ-Μπρεσόν φωτογραφίζει θέματα που τον ενδιαφέρουν προσωπικά. Απεικονίζει τον μόχθο της εργασίας, εμβλήματα της εξουσίας, όπως το μνημειώδες γλυπτό του Λένιν στο Λένινγκραντ ή ένα γκραφίτι που δείχνει τον Ντε Γκολ με στέμμα. Στρέφει τον φακό του στην κοινωνία της κατανάλωσης, τη μόδα, τις βιτρίνες.

Το 1970 σταματάει τα ρεπορτάζ. «Σταματάω να κάνω πεζοδρόμιο» δηλώνει. Συνεχίζει, όμως, να φωτογραφίζει. Τα έργα του δείχνουν την ενατένιση της ζωής σε μια εποχή που σημαδεύεται από την έλξη του προς τον βουδισμό και την αναζήτηση της ανάτασης μέσω του διαλογισμού. Ξαναρχίζει να ζωγραφίζει και δημιουργεί πολλές αυτοπροσωπογραφίες του. Κλείνει τον κύκλο της ζωής του επιστρέφοντας στην απλότητα και την αναζήτηση της καθαρότητας. Τα τελευταία έργα του μοιάζουν με τις πρώτες εικαστικές εικόνες και φωτογραφίες του. Απέριττες φόρμες, λιτότητα, αισθητική τελειότητα και γαλήνη.

* INFO: Διάρκεια της έκθεσης έως τις 9 Ιουνίου.

www.ira-feloukatzi.fr

Mπορείς να κάνεις μια έκθεση τιμώντας έναν Γερμανό φωτογράφο μετρ των πορτρέτων αφαιρώντας από τις εικόνες του τα πρόσωπα που έχει απαθανατίσει; Κι όμως, ο Μάικλ Σομόροφ αποτίει φόρο τιμής στον θρυλικό φωτογράφο Αουγκουστ Σάντερ με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο: σε όλες τις φωτογραφίες έχει διαγράψει το θέμα διατηρώντας μόνο το φόντο. Με τη χρήση λογισμικού αφαίρεσε αυτό που θεωρούσαμε ως το «ουσιώδες στοιχείο», δηλαδή το θέμα, το πορτρέτο. Το φόντο, που αποτελούσε δευτερεύον συστατικό, έρχεται σε πρώτο πλάνο μεταβάλλοντας τελείως τις αρχικές εικόνες. Η έκθεση με τα έργα που προέκυψαν έχει τίτλο «Εν απουσία θέματος. Φωτογραφίες του Michael Somoroff και του August Sander» και εγκαινιάστηκε στο κτίριο της οδού Πειραιώς του Μουσείου Μπενάκη.

Αποτελεί έναν στοχαστικό όσο και παράφορο διαλογισμό πάνω στη μνήμη, τη φαντασία, την ανθρώπινη αντοχή και τη δημιουργικότητα. Είναι όμως και ένα τέλειο παράδειγμα λεπτής ισορροπίας ανάμεσα στην αλχημεία και την έρευνα. Η πρωτοτυπία της έχει να κάνει και με την ψηφιακή επανάσταση, η οποία έφερε στο προσκήνιο τη δυνατότητα της επεξεργασίας των εικόνων. Μέσα από τα έργα που συνέθεσε ο Σομόροφ μπορούμε να επανεξετάσουμε το έργο του Σάντερ και να κατανοήσουμε τον πλούτο των προθέσεών του.

Οχι άδικα, έχει χαρακτηριστεί ο πιο σημαντικός Γερμανός φωτογράφος πορτρέτων των αρχών του 20ού αιώνα. Το πρώτο του βιβλίο «Face of Our Time» εκδόθηκε το 1929 και αποτελούσε μια συλλογική προσωπογραφία (60 πορτρέτα) της γερμανικής κοινωνίας την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Με τα χρόνια εμπλουτίστηκε και εξελίχθηκε στο «People of the 20th Century», το έργο ζωής του. Υιοθετώντας μια αυστηρά μη πολιτική στάση, ο Αουγκουστ Σάντερ κατάρτισε μια περιεκτική φωτογραφική χαρτογράφηση των διαφορετικών επαγγελμάτων και κοινωνικών τάξεων που αποτελούσαν την εθνική κοινωνική διάρθρωση αμέσως μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: τον γεωργό, τον ειδικευμένο τεχνίτη, τη γυναίκα, τις τάξεις και τα επαγγέλματα, τους καλλιτέχνες, την πόλη και τους παρίες (άστεγοι, απόμαχοι κ.λπ.). Κάθε πρόσωπο έπαιρνε επίσημη πόζα και η ταυτότητά του προσδιοριζόταν μόνο από τη λεζάντα που αποκάλυπτε την κοινωνική του θέση.

Ο Σομόροφ από τη μεριά του καταδεικνύει τη δύναμη και την αισθητική ποιότητα της δημιουργίας του A. Σάντερ ακόμη και χωρίς την παρουσία του ανθρώπινου στοιχείου. Γεννημένος στη Νέα Υόρκη το 1957, σπούδασε Τέχνες και Φωτογραφία στο New School for Social Research, βοηθώντας παράλληλα τον φωτογράφο πατέρα του. Η πρώτη του έκθεση πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1979 στο Διεθνές Κέντρο Φωτογραφίας της Νέας Υόρκης, ενώ, το 1978, άνοιξε το δικό του στούντιο και άρχισε να συνεργάζεται με τα σημαντικότερα αμερικανικά και ευρωπαϊκά περιοδικά. Το 1980 και για μια δεκαετία εργάστηκε στην Ευρώπη και επιστρέφοντας στη Νέα Υόρκη αφοσιώθηκε στην επεξεργασία των ιδεών του και στην καλλιτεχνική του παραγωγή.

*INFO: Μουσείο Μπενάκη-Πειραιώς: Πειραιώς 138 & Ανδρονίκου, 210 3453111. Πέμπτη, Κυριακή: 10.00-18.00, Παρασκευή, Σάββατο: 10.00-22.00, Δευτέρα-Τετάρτη: Κλειστά.

Μ.Κ.