Η Λατιφέ Χανούμ το 1923

Θεωρείται ο «πατέρας των Τούρκων», ο πολιτικός που έβαλε στον δρόμο του εκσυγχρονισμού τη χώρα. Κι όμως ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ έβαλε στο περιθώριο τη μία και μοναδική σύζυγό του, τη Λατιφέ Χανούμ Ουσακί, την οποία η επίσημη τουρκική ιστορία αγνοεί επιδεικτικά. Μια καλλιεργημένη, κοσμοπολίτισσα φεμινίστρια, που στάθηκε ισότιμα κοντά του 2,5 χρόνια (από τον χειμώνα του 1923 έως το καλοκαίρι του 1925) και τον ώθησε σε γενναίες μεταρρυθμίσεις. Οσο όμως δυτικός κι αν ήταν ο γάμος τους άλλο τόσο ισλαμικός ήταν ο τρόπος που ο Ατατούρκ τη χώρισε, με ένα απλό διάταγμα.

Το βιβλίο «Η κυρία Ατατούρκ, Λατιφέ Χανούμ» της Τουρκάλας δημοσιογράφου Ιπέκ Τσαλισλάρ, που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Πατάκη (μτφ. Γιώργος Σαγκριώτης), ανασύρει από τη λήθη τη σύζυγο του Τούρκου ηγέτη, ρίχνοντας φως στη σχέση τους. Η συγγραφέας συνάντησε πλήθος δυσκολιών, καθώς η Λατιφέ Χανούμ είχε ορίσει να μη μιλήσει για την ίδια κανένας από τους συγγενείς της. Ακόμα και τα προσωπικά της έγγραφα παραμένουν επτασφράγιστα μυστικά στο Ιδρυμα Τουρκικής Ιστορίας.

«Η Λατιφέ Χανούμ ήταν αινιγματική προσωπικότητα. Μετά τον χωρισμό τους το κύρος της υπέστη πλήγματα, ενώ τα της σχέσης τους παραποιήθηκαν. Εζησε ακόμα μισόν αιώνα μέσα στο σκοτάδι όπου την είχαν εξορίσει. Σχεδόν όλοι μιλούσαν αρνητικά γι’ αυτήν», επισημαίνει η βιογράφος. Ωστόσο ο ξένος Τύπος τη θεωρούσε εκπρόσωπο των αλλαγών οι οποίες καθόρισαν την τουρκική κοινωνία στις αρχές του 20ού αιώνα. Μάλιστα την είχαν ικανή να αναλάβει τη θέση του, όταν ο Ατατούρκ υπέστη έμφραγμα, το 1923.

Ηταν κόρη πλούσιου εμπόρου από τη Σμύρνη με διεθνείς δραστηριότητες, μεγάλωσε με γκουβερνάντες, μάθαινε αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, έπαιζε πιάνο, έκανε ιππασία, ήξερε σκοποβολή, διάβαζε λογοτεχνία, παρακολουθούσε τα καλλιτεχνικά γεγονότα. Φοίτησε στο Tudor Hall School κοντά στο Λονδίνο και άρχισε να σπουδάζει νομικά στη Σορβόνη. Δεν ήταν ιδιαίτερα όμορφη, είχε λευκό δέρμα και μαύρα μαλλιά. Το ανάστημά της, μόλις 1,56 μ. Την αποκαλούσαν «μικροσκοπική κυρία».

Γνωρίστηκαν στη Σμύρνη το 1922 όταν ο Ατατούρκ αποφάσισε να κάνει το πατρικό της σπίτι διοικητήριο. Η 23χρονη Λατιφέ γοητεύτηκε από τον «απελευθερωτή της Σμύρνης» και ο σαραντάρης πολιτικός εντυπωσιάστηκε που φορούσε μενταγιόν με τη φωτογραφία του. Η πρόταση γάμου που της έκανε ήταν πρωτότυπη. Ζήτησε να του συγυρίσει το δωμάτιο, ενώ πάνω στο κρεβάτι είχε αφήσει τη φωτογραφία του και στο πίσω μέρος της εκδήλωνε χειρόγραφα την επιθυμία να γίνει γυναίκα του.

Με τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ στον γάμο τους

Η νεαρή σύζυγος δεν παρέμενε απλή θεατής των πολιτικών εξελίξεων. Ηταν η πρώτη Τουρκάλα που μπήκε στο ακροατήριο του Κοινοβουλίου στην Αγκυρα. Συνόδευε τον Ατατούρκ στις περιοδείες του, μιλούσε σε συγκεντρώσεις γυναικών και υποδεχόταν ξένους δημοσιογράφους και διπλωμάτες. «Είμαι ο υπασπιστής του άντρα μου», έλεγε. Ηταν κομψή, της άρεσαν τα μαύρα ρούχα και τα διαμαντένια σκουλαρίκια. Δεν φορούσε τσαρσάφ ούτε φερετζέ. «Τάσσομαι υπέρ της κατάργησης του φερετζέ, όμως η αλλαγή δε θα συντελεστεί με επανάσταση, αλλά με μεταρρύθμιση», δήλωνε.

Με τον Ατατούρκ συζητούσαν τους πολιτικούς λόγους του και συχνά υπερασπιζόταν με πάθος τις απόψεις της και του ασκούσε κριτική. Για τα δικαιώματα των γυναικών ήταν σαφής. «Υποστήριζε την ανάγκη δημιουργίας ενός αστικού δικαίου το οποίο θα καταργούσε την ανισότητα μεταξύ αντρών και γυναικών καθώς και την πολυγαμία. Πίστευε ότι η παιδεία και η θρησκεία θα έπρεπε να διαχωριστούν προκειμένου να βελτιωθεί η κοινωνική θέση των γυναικών». Μάλιστα σχεδίαζε να εμφανιστεί ως υποψήφια βουλευτής το 1923 στην πόλη Αγκρι, ωστόσο οι γυναίκες από το Λαϊκό Κόμμα Γυναικών αποκλείστηκαν από τις εκλογές.

Στον δεύτερο χρόνο του γάμου τους δημιουργήθηκαν μεγάλες εντάσεις. Λέγεται πως τον ζήλευε, ενώ η σκιά της πρώην αρραβωνιαστικιάς του, η οποία αυτοκτόνησε πριν από τον γάμο τους, έπεφτε βαριά. Αγαπούσαν τα παιδιά, ωστόσο ο Μουσταφά Κεμάλ δεν μπορούσε να τεκνοποιήσει – συνεπεία μιας παιδικής ασθένειας.

Η οριστική ρήξη ήρθε έπειτα από έναν θυελλώδη καβγά, στις 20 Ιουλίου του 1925. Ο Ατατούρκ έφυγε από το σπίτι απειλώντας πως θα το κάψει. Την άλλη μέρα τής έγραψε μια επιστολή συμβουλεύοντάς τη να επιστρέψει στους γονείς της, στη Σμύρνη, και στη συνέχεια ετοίμασε το έγγραφο για το διαζύγιο. «Ο Μουσταφά Κεμάλ χωρίζει τη φεμινίστρια σύζυγό του με διάταγμα», έγραφαν οι εφημερίδες.

Ο Ατατούρκ δήλωνε αργότερα: «Μπόρεσα να διοικήσω έναν στρατό, όχι όμως και μια γυναίκα». Η Λατιφέ είχε άλλη προσέγγιση: «Για άλλη μια φορά διαδραματίζεται μια υπόθεση, όπως εκείνη του Ναπολέοντα και της Ιωσηφίνας. Αγαπούσα τον άντρα μου. Εκανα ό,τι περνούσε από το χέρι μου για να επιτύχει τα πράγματα που επιθυμούσε για τον εαυτό του και τη χώρα. Από τώρα και στο εξής, όμως, η συνύπαρξή μας αποτελεί εμπόδιο για την πρόοδό του. Οπως και στην περίπτωση της Ιωσηφίνας, η γυναίκα είναι αυτή που πρέπει να θυσιαστεί».

Μετά το διαζύγιο το περιβάλλον του Ατατούρκ ξεκίνησε εναντίον της συκοφαντική εκστρατεία. Την περιέγραφαν ως ιδιότροπη, υστερική, ένοχη, ατιμασμένη. Την απομόνωσαν από τον έξω κόσμο, καθώς η ίδια είχε στην κατοχή της σημαντικά έγγραφα, ενώ υπήρχε φόβος πως θα ασχοληθεί με την πολιτική. Πέθανε στις 12 Ιουλίου του 1975 από καρκίνο. Μέχρι το τέλος, στο στήθος της φορούσε μια καρφίτσα με το πρόσωπο του Κεμάλ.

p.spinou@efsyn.gr

Ο καθηγητής της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας, Γιάννης Παπακώστας, έχει συνηθίσει να μας αιφνιδιάζει. Κάθε νέο βιβλίο του φέρνει στο φως κάτι που παρέμενε στην αφάνεια και το οποίο έχει πολλά να μαρτυρήσει για τα άγνωστα μυστικά, που κρύβονται στα θησαυροφυλάκια της λογοτεχνίας μας. Στο νέο βιβλίο του με τον τίτλο «Ανοίχτε τα παράθυρα στο φως. Προσεγγίσεις στο ποιητικό και στο κριτικό έργο του Γιώργου Μυλωνογιάννη» (εκδ. Γραβριηλίδης) προβαίνει σε σημαντικές αποκαλύψεις.

Ο μελετητής έχει ασχοληθεί εμβριθώς με το έργο του Κ. Γ. Καρυωτάκη, με τον πολιτικό Καρυωτάκη συγκεκριμένα. Γνωρίζει σε όλες τις λεπτομέρειες τη ζωή και το έργο του μεγάλου ποιητή και τώρα, με αφορμή τον Μυλωνογιάννη (1909-1954), επιχειρεί μια περαιτέρω, αν και παράπλευρη, έρευνα σχετικά με τον τρόπο που τον αντιμετώπισε η κριτική και ειδικότερα η γενιά του ’30. Δύο είναι τα βασικά κείμενα, τα οποία κεντρίζουν το ερευνητικό του ενδιαφέρον. Το ένα είναι το αρνητικό άρθρο του Αντρέα Καραντώνη στα «Νέα Γράμματα» το 1935, ο οποίος αποκαλεί, υποτιμητικά, το ρεύμα των ποιητών γύρω από τον Καρυωτάκη, «Καρυωτακισμό», θέλοντας έτσι να τονίσει την κοινωνική και ηθική παρακμή αυτού του ρεύματος. Το άλλο είναι ένα κείμενο του Τέλλου Αγρα, στο ίδιο περιοδικό, ο οποίος, αντίθετα προς τον Καραντώνη, μιλάει για «νεοαστικό ρεαλισμό» και για ποιήματα «εμπνευσμένα από την πολιτική». Ο Αγρας σημειώνει ότι «ο ρεαλισμός του ο πείσμων γυρίζει στην πολιτική».

Ωστόσο, ο Παπακώστας, βλέποντας πολύ πίσω από το φαινόμενο, ερευνά όλον τον λογοτεχνικό περίγυρο της εποχής και συλλέγει τα δημοσιεύματα, μεταξύ των οποίων και δύο άκρως αρνητικά. Το ένα ανήκει στον Κ. Θ. Δημαρά, δημοσιευμένο στο «Ελεύθερον Βήμα» το 1938, και το άλλο, με διαφορά πολύ λίγων ημερών, στα «Νεοελληνικά Γράμματα» του Δημήτρη Φωτιάδη και ανήκει στον Γιώργο Θεοτοκά. Εχουμε επομένως μία ομοβροντία εναντίον του Καρυωτάκη. Αντίθετη προς τους επικρίνοντες ήταν η άποψη του ποιητή, κριτικού, δημοσιογράφου.

Ο Παπακώστας στην έκδοσή του στηρίχτηκε στο αρχείο του Μυλωνογιάννη, το οποίο παρέμενε για έξι δεκαετίες τώρα άγνωστο και έρχεται στην επιφάνεια χάρις στο ερευνητικό του δαιμόνιο.

Γ. Μυλωγιάννης

Αυτό το αναξιοποίητο υλικό επεξεργάζεται στο καλαίσθητο βιβλίο. Ο Μυλωνογιάννης αντιμετώπιζε πολύ θετικά το ρεύμα του νεοσυμβολισμού και τον ελεύθερο στίχο, όχι όμως και τον υπερρεαλισμό. Από το δικό του πρωτογενές έργο προκύπτει το ενδιαφέρον του για τον Καρυωτάκη, καθώς και η εκτίμησή του για τον Κ. Π. Καβάφη, ενώ θεωρούσε ξεπερασμένο το έργο του Παλαμά.

Τις απόψεις του αυτές ο Παπακώστας τις εντόπισε σε μεμονωμένα του άρθρα για έργα σύγχρονών του συγγραφέων. Εκτιμά ότι ο Μυλωνογιάννης, όπως και ο Γιάννης Μηλιάδης, με τον οποίο ασχολήθηκε σχετικώς πρόσφατα, διευρύνει τον χώρο της λογοτεχνικής κριτικής. Είναι δύο συγγραφείς που ήρθαν στην επιφάνεια χάρις στη δική του έρευνα, και μάλιστα πολύ κοντά η μία μετά την άλλη.

Για την παρούσα έκδοση έγινε επιλογή από το χειρόγραφο υλικό του Μυλωνογιάννη, δίνοντας έτσι έμφαση και στη σχέση του με τον Καρυωτάκη. Ο Παπακώστας μάλιστα κάνει λόγο για «ευθεία ή πλάγια συνομιλία με τον ποιητή». Η αναφορά ειδικά του Μυλωνογιάννη στον Καρυωτάκη από αφορμή ένα βιβλίο του Αλεξανδρινού κριτικού Τίμου Μαλάνου, αποτέλεσε το έναυσμα να ανοίξει ένας μακρύς διάλογος στα Νεοελληνικά Γράμματα με επίκεντρο τον Καρυωτάκη και τον Καρυωτακισμό. Κείμενα καυστικά, εν πολλοίς, εναντίον των Δημαρά και Θεοτοκά μπορεί κανείς να δει αρκετά στο εν λόγω περιοδικό.

Οσον αφορά τα κριτικά κείμενα του Μυλωνογιάννη για τους Λαπαθιώτη, Σκαρίμπα, Κοτζιούλα, Τσίρκα, Θεοτοκά, Ρίτσο, Βρεττάκο και άλλους, το ενδιαφέρον έγκειται όχι μόνο στη διεισδυτική του ματιά αλλά και στον τρόπο που ένας σύγχρονός τους κριτικός είδε το έργο τους. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα κύρια γνωρίσματα της ποίησης του Μυλωνογιάννη είναι η θλίψη, ο αισθησιασμός, η απαισιοδοξία, η τάση φυγής. Ολα αυτά εκφράζονται με έναν παραδοσιακό τρόπο γραφής, αν και, όπως είπαμε, τασσόταν υπέρ της ανανέωσης.

Κ. Καρυωτάκης

Ο Παπακώστας ενδιαφέρεται και για την ανεύρετη έως σήμερα μελέτη του για τον Καρυωτάκη, την οποία είχε έτοιμη για έκδοση το 1936, αλλά δυστυχώς καταλήγει στο συμπέρασμα ότι έχει μάλλον χαθεί. Με την εργασία του αυτή πάντως, τη λεπτομερειακή κάθε πτυχής του έργου του Μυλωνογιάννη, διευρύνει την έρευνα, φωτίζει τις άγνωστες πτυχές του, φανερώνοντας έτσι και τα κριτήρια της κριτικής του, σε σχέση βέβαια πάντοτε με το πνευματικό κλίμα της εποχής. Προκύπτει έτσι ότι στο επίκεντρο των ενδιαφερόντων του Μυλωνογιάννη είναι ο κοινωνικός χαρακτήρας του έργου και ο κοινωνικός προβληματισμός του. Και από αυτή την οπτική αντιμετώπισε και τα έργα των άλλων λογοτεχνών.

Πρόκειται για άλλη μία σημαντική δουλειά του Γιάννη Παπακώστα, που ρίχνει φως στα άδυτα και ξεχασμένα της λογοτεχνίας μας, απονέμοντας, με τον τρόπο του, δικαιοσύνη σ’ εκείνους που η λήθη αδίκησε. Ας σημειωθούν εδώ και μερικοί άλλοι τίτλοι από το πολύπλευρο ερευνητικό και ερμηνευτικό του έργο, όπως είναι οι μελέτες του για τους Δροσίνη, Φωτιάδη, Καρυωτάκη, Μαλακάση, Λαπαθιώτη, Δημουλά, ενώ το ογκώδες έργο του εξ 700 σελίδων για την ελληνική βιβλιογραφία του Εμίλ Λεγκράν καλύπτει ένα μεγάλο κενό της φιλολογικής επιστήμης και προβάλλει ως ένα έργο-σταθμός για την επιστήμη της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας.

Της Μικέλας Χαρτουλάρη

Αυτή είναι η αρχή του διαλόγου που έστησε η εκλεκτή Χίλαρι Μαντέλ ανάμεσα σε μια Αγγλίδα μεσοαστή και σε έναν εξολοθρευτή άγγελο, σχετικά με τη Σιδηρά Κυρία της βρετανικής πολιτικής. Και οι δύο θέλουν να φύγει η Μάργκαρετ Θάτσερ απ’ τη μέση, για διαφορετικούς αρχικά λόγους που όμως τελικά συγκλίνουν στην απάνθρωπη και άσπλαχνη στάση αυτής της πολιτικού η οποία «τρέφεται με το αίμα των θυμάτων της». Εκείνος αρχίζει να συναρμολογεί το όπλο του για το χτύπημα, και εκείνη, όταν καταλαβαίνει πως δεν πρόκειται για σύνεργα φωτογράφου, του φτιάχνει τσάι και τελικά του δείχνει ένα κρυφό πέρασμα, που ίσως να τον γλιτώσει «μετά».

Η συνάντησή τους είναι τυχαία –το παράθυρό της είναι ιδανικά τοποθετημένο για τον στόχο– όμως στην πραγματικότητα είναι αναμενόμενη, αφού και οι δύο ανήκουν στην αθέατη δημοκρατική αντιπολίτευση που περιμένει μια αφορμή για να ξεθαρρέψει. Συναντιούνται λοιπόν στο καινούργιο βιβλίο της Μαντέλ, και ειδικά στη Δολοφονία της Μάργκαρετ Θάτσερ, τη νουβέλα του τίτλου, που το τελευταίο δεκαπενθήμερο ξεσήκωσε το συντηρητικό στρατόπεδο του Βρετανού πρωθυπουργού Ντέιβιντ Κάμερον, και μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά (εκδ. Πάπυρος, μτφ. Εριφύλη Μαρωνίτη). Είναι μια συλλογή με δέκα ιστορίες (γραμμένες, πλην μιας, μετά το 2000), για τους αφανείς ανθρώπους γύρω μας που μοιάζουν σιωπηλοί, άχρωμοι και αδιάφοροι, όμως αναπάντεχα αποφασίζουν να εκφραστούν και τότε φανερώνουν όχι τη δική τους ιδιαιτερότητα, ασυμβατότητα ή διαφορετικότητα, αλλά την κυρίαρχη παθογένεια, την κοινωνία που «δεν μπορεί να βρει τη στίξη».

Η εξαιρετική μαστοριά της Μαντέλ βρίσκεται στο ότι κτίζει τα διηγήματά της κεντώντας τη μυθοπλασία στην πραγματικότητα έτσι ώστε να διαβάζονται και κυριολεκτικά και μεταφορικά, και κοινωνικά και πολιτικά. Στην καρδιά της συλλογής, ξεχωρίζουν οι «Χειμερινές διακοπές» που διαδραματίζονται στην Ελλάδα και γράφηκαν το 2011. Μια ιστορία που θα κάνει έξαλλους τους σαμαρικούς προπαγανδιστές της τουριστικής ανάκαμψης και που ειρωνεύεται τους Ευρωπαίους εντολείς τους.

Η στίξη και η βία

Το βιβλίο ανοίγει με τον «Επισκέπτη», μια νουβέλα του 2009 σαν δίδυμη της «Δολοφονίας…», όπου πάλι μια μεσοαστή –αυτή τη φορά με βιογραφικά χαρακτηριστικά της Μαντέλ– ανοίγει την πόρτα της στον απειλητικό Αλλο και «συνεργάζεται» μαζί του. Ο τόπος είναι η Τζέντα στη Σαουδική Αραβία, όπου η συγγραφέας έζησε στα 30-34 της ακολουθώντας τον γεωλόγο σύζυγό της. Στο διήγημα, εκείνος είναι ένας Πακιστανός εμπορικός αντιπρόσωπος που εισβάλλει με κτητικές διαθέσεις στη μοναξιά μιας Αγγλίδας συζύγου στελέχους, ώσπου εκείνη συνειδητοποιεί ότι αντιμετώπισε με αλαζονική ελαφρότητα τους διαφορετικούς πολιτισμικούς κώδικες αυτής της χώρας και ότι τελικά παγιδεύτηκε στο παιχνίδι της με αυτόν τον ξένο. Εκείνη δεν βρήκε τη στίξη. Θα τον απορρίψει λοιπόν ντροπιασμένη, αντίθετα από ό,τι θα κάνει η πρωταγωνίστρια της «Δολοφονίας…», με την οποία κλείνει η συλλογή.

«Δεν πιστεύω ότι η βία είναι λύση. Δεν θα σε πρόδιδα όμως» παραδέχεται η γυναίκα που από όμηρος θα γίνει συνένοχος του επίδοξου εξολοθρευτή της πρωθυπουργού. Την περιμένουν να εμφανιστεί, και συζητούν. Βρισκόμαστε στον τέταρτο χρόνο της 11χρονης ηγεμονίας της (1983), και η Θάτσερ έχει προλάβει να προσφέρει στον βρετανικό λαό 10 μέλη του ΙΡΑ νεκρά από απεργία πείνας, έναν αιματηρό αποικιοκρατικό πόλεμο στα Φόκλαντς/Μαλβίνας, 3 εκατομμύρια άνεργους, την εξαχρείωση της εργατικής τάξης, την περιθωριοποίηση των μεσαίων στρωμάτων, μια συμπεριφορά φαρισαϊκή, ένα αγέλαστο πρόσωπο… Το να λέμε ότι η βία δεν είναι λύση «είναι το κήρυγμα που κάνει ο ισχυρός στον αδύναμο· αντίστροφα δεν το ακούς· οι ισχυροί δεν καταθέτουν τα όπλα», καταλήγει η πρωταγωνίστρια, και εγκαταλείπει το στρατόπεδο των απολιτικών.

Εδώ, η Χίλαρι Μαντέλ θα κάνει ένα αριστοτεχνικό γύρισμα στην αφήγησή της που θα δικαιώσει το εγχείρημά της. Η κρυφή διέξοδος είναι εντέλει η πίστη σε μια άλλη εκδοχή της Ιστορίας. Και το κρίσιμο θέμα που κάνει το διήγημα επίκαιρο δεν είναι η Θάτσερ αλλά ο θατσερισμός και οι αρνητικές συνέπειες της επιβίωσής του.

……………………………………………………..

Η αλληγορία του Ελληνα ταξιτζή

Μετά από μια εξαντλητική πτήση, ένα ζευγάρι Αγγλων φτάνει στην Αθήνα για διακοπές εκτός σεζόν με όλα τα κομφόρ προπληρωμένα. Ο άντρας, βολεμένος στις προκαταλήψεις του –μεταξύ άλλων για τα παιδιά που είναι μπελάς για μια οικογένεια– δεν περιμένει ότι μπορεί να βρέχει στη χώρα του ήλιου, αλλά και δεν είναι διατεθειμένος να χαλάσει τη διάθεσή του. Η γυναίκα έχει κουραστεί να διαφωνεί. Ο δασύτριχος ταξιτζής που τους περιμένει διεκπεραιώνει τον ρόλο του αμίλητος και τσατισμένος επειδή η διαδρομή είναι μεγάλη και η αμοιβή του, η ελάχιστη. Φουλάρει στον δρόμο παρότι πίσω από τις τυφλές στροφές πετάγονται κατσίκια. Ωσπου κάποια στιγμή, τραντάζονται από μια πρόσκρουση. Οι επιβάτες βλέπουν τον ταξιτζή να τραβά έναν μπόγο κάτω από τις ρόδες, να παίρνει μια πέτρα, να τον χτυπάει με δύναμη, ακούν παγωμένοι τους γδούπους, και τον παρακολουθούν να χώνει τον μπόγο σε έναν μουσαμά και στο πορτ-μπαγκάζ. Οταν θα φτάσουν στο ξενοδοχείο Royal Athena Sun με τους «εξόφθαλμης κακογουστιάς» διακοσμητικούς κίονες, θα εμποδίσουν τον πορτιέρη να βγάλει εκείνος τις βαλίτσες. «…Οχι ότι ο οδηγός έκανε κάτι κακό, βέβαια. Απλώς κάτι αποτελεσματικό». Θα ξέρουν κι αυτοί, διαισθητικά στην αρχή, ότι ο μουσαμάς κρύβει όχι ένα κατσίκι αλλά ένα παιδί. Ομως δεν θα πουν τίποτα.

Μέσα σε οκτώ σελίδες, με αφορμή και πάλι ένα συμβάν που δεν έγινε στ’ αλήθεια, η Μαντέλ έχει γράψει μια ιστορία-γροθιά («Χειμερινές διακοπές») η οποία διαβάζεται ως μεταφορά για την αθωότητα που χάνεται στον βωμό του τουρισμού, αλλά και ως αλληγορία της κρίσης. Οπου οι Ευρωπαίοι δανειστές κουκουλώνουν και βολεύονται με τις εγκληματικές βρομιές όχι της ελληνικής κοινωνίας αλλά της ελληνικής πιάτσας… Ιδιοφυές!

…………………………………………..

Μαντέλ και Ντεμουλέν

Ροβεσπιέρος

Τα διάφανα μάτια της Χίλαρι Μαντέλ δείχνουν απονήρευτα αλλά η ίδια είναι υποψιασμένη. Η ανατομία της εξουσίας, η διαμάχη των ισχυρών και των αδυνάτων, το δίλημμα της «άλλης πόρτας» την πονούν από την πιο τρυφερή ηλικία της, όταν ζούσε στην ίδια στέγη με τον πατέρα της και τον δεσποτικό εραστή της μάνας της. Η Θάτσερ της προκαλεί απέχθεια, είπε στους δημοσιογράφους. Νωρίτερα όμως, ανέδειξε τον Τόμας Κρόμγουελ, μεταρρυθμιστή με κοινωνικές ευαισθησίες τον οποίο διάβασε ως πρόδρομο των σύγχρονων ηγετών στα μυθιστορήματα που της χάρισαν τα απανωτά βραβεία Μπούκερ (Γουλφ Χωλ 2009, Γεράκια 2012, Πάπυρος μτφ. Εριφύλη Μαρωνίτη). Κι ακόμα πιο πριν (A place of greater safety, 1992) την είχαν ιντριγκάρει ο αδιάφθορος και πολιτικά οξυδερκής Ροβεσπιέρος, ο κυνικός πραγματιστής Δαντών και φυσικά ο συγγραφέας Καμίγ Ντεμουλέν, αμετανόητοι επαναστάτες.

mikela.loximatia@gmail.com

REUTERS/ Catherine Helle

Οι Γάλλοι από χθες πανηγυρίζουν. Η βράβευση του Πατρίκ Μοντιανό με Νόμπελ Λογοτεχνίας ήρθε σαν τονωτική ένεση στην εθνική τους συνείδηση, σε μια εποχή οικονομικής κρίσης και γερμανικών πιέσεων. Οχι μόνο γιατί ο 69χρονος Μοντιανό θεωρείται ο σπουδαιότερος σύγχρονος μυθιστοριογράφος τους, αλλά και επειδή ο κύριος κορμός του έργου του επικεντρώνεται στην περίοδο της γερμανικής κατοχής στη Γαλλία. Επόμενο είναι ο εκδοτικός οίκος Gallimard, που τον εκπροσωπεί, να βάζει σε πρώτη θέση τα βιβλία του στη Φρανκφούρτη, στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου. Στο περίπτερο παρατηρείται το αδιαχώρητο, ενώ μεγάλη επιτυχία γνωρίζει ήδη το νέο του μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε στις 2 Οκτωβρίου και έχει τίτλο «Pour que tu ne te perdes pas dans le quartier» (Για να μη χάνεσαι μέσα στη γειτονιά).

Είναι ο 15ος Γάλλος συγγραφέας που παίρνει Νόμπελ, το οποίο συνοδεύεται με το διόλου ευκαταφρόνητο ποσό του 1,1 εκατ. δολαρίων. Χαμηλών τόνων, ο Μοντιανό αποφεύγει τα media, σπάνια δίνει συνεντεύξεις. Ποια ήταν η πρώτη αντίδρασή του στα ευχάριστα μαντάτα της κορυφαίας βράβευσης; Οταν ο εκδότης του Αντουάν Γκαλιμάρ τού ανακοίνωσε τηλεφωνικά την είδηση, ο συγγραφέας είπε πως «είναι πολύ ευτυχισμένος» αλλά συμπλήρωσε, με τη συνήθη ταπεινότητά του: «Το βρίσκω όλο αυτό πολύ περίεργο»!

Σύμφωνα με το σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας ο Μοντιανό βραβεύεται «για την τέχνη της μνήμης, με την οποία φέρνει στον νου τα πιο ασύλληπτα ανθρώπινα πεπρωμένα και αποκαλύπτει τον ζωντανό κόσμο της Κατοχής». «Μαρσέλ Προυστ του καιρού μας» τον χαρακτήρισε ο μόνιμος γραμματέας της Σουηδικής Ακαδημίας Πέτερ Ενγκλουντ. «Είναι πασίγνωστος στη Γαλλία, όμως όχι αλλού. Γράφει βιβλία για παιδιά, σενάρια και κυρίως μυθιστορήματα. Τα θέματά του είναι η μνήμη, η ταυτότητα, ο χρόνος. Τα βιβλία του μιλούν πολύ για την αναζήτηση, αναζήτηση χαμένων προσώπων και φυγάδων, αυτών που εξαφανίζονται, που δεν έχουν ταυτότητα ή έχουν πλαστή ταυτότητα».

Ο Πατρίκ Μοντιανό γεννήθηκε στις 30 Ιουλίου 1945 σε προάστιο του Παρισιού. Μόλις είχε τελειώσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος που αποδείχτηκε καθοριστικός για το έργο του. Εστω κι αν δεν τον έζησε, οι συγκλονιστικές μαρτυρίες, τα ντοκουμέντα και οι ολέθριες συνέπειές του τον καθόρισαν. Διόλου τυχαία η εβραϊκότητα, η ναζιστική κατοχή αλλά και η απώλεια της ταυτότητας επανέρχονται στις σελίδες του. Ο πατέρας του, εβραϊκής καταγωγής Ιταλός επιχειρηματίας και η μητέρα του, Βελγίδα ηθοποιός γνωρίστηκαν στην κατάληψη του Παρισιού.

Οι ρίζες του όμως φτάνουν μέχρι την Ελλάδα, αφού, όπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος: «Ο παππούς μου γεννήθηκε τον Απρίλιο του 1867 στη Θεσσαλονίκη. Φαίνεται ότι ήταν αρκετά νέος όταν έφυγε για την Αίγυπτο. Πιστεύω ότι εγκαταστάθηκε στην Αλεξάνδρεια. Ο προπάππος μου είχε τέσσερα παιδιά από τον πρώτο του γάμο με την Τζόια Σαράνο. Ο παππούς μου ήταν ο μεγαλύτερος σε ηλικία. Και τα τέσσερα γεννήθηκαν πιθανότατα στη Θεσσαλονίκη».

Οι πρώτες του εμπειρίες ήταν τραυματικές. Ο αδελφός του πέθανε σε ηλικία 10 ετών κι αυτό σημάδεψε την εφηβεία του. Μεγάλωσε σε οικοτροφεία και έβλεπε τους γονείς του μόνο τα Σαββατοκύριακα. Σπούδασε στο Lycée Henri-IV στο Παρίσι, όπου είχε την τύχη δάσκαλός του στη γεωμετρία να είναι ο γνωστός συγγραφέας Ρεϊμόν Κενό, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή του. Εκείνος του άνοιξε την πόρτα του Gallimard. Ετσι, το 1968, μόλις 23 ετών, κάνει την εμφάνισή του στα γαλλικά γράμματα με το «La place de l’ etoile», αφήνοντας πολύ θετικές εντυπώσεις. «Με αυτό το βιβλίο γεννήθηκα», είχε δηλώσει τότε, αφιερώνοντας στον νεκρό αδελφό του το μυθιστόρημα, που αργότερα θεωρήθηκε έργο-κλειδί για το Ολοκαύτωμα.

Ο Μοντιανό γράφει «μικρά, κομψά αριστουργήματα», που δεν ξεπερνούν τις 150 σελίδες. Με απλές λέξεις και σιωπές, σε τόνο μελαγχολικό δημιουργεί μια ατμόσφαιρα μαγική, σαγηνεύοντας τον αναγνώστη. Καταδύεται στο σκοτεινό πηγάδι του χρόνου, ρίχνει φως σε ανώνυμα πρόσωπα, αναμοχλεύει τη συλλογική μνήμη, ματώνει τις δικές του πληγές. Οι ιστορίες του έχουν αυτοβιογραφικό χαρακτήρα ή υπόβαθρο γεγονότα που συνέβησαν στη γερμανική κατοχή. Συχνά, η πόλη του Παρισιού είναι παρούσα στα κείμενά του: οι σταθμοί του μετρό, τα μεγάλα βουλεβάρτα, τα καφέ, τα καμπαρέ αλλά και οι σιδηρόδρομοι -τόποι αφίξεων, χωρισμών, με την υπενθύμιση της δυνατότητας φυγής. Ορισμένες φορές αντλεί υλικό από συνεντεύξεις, άρθρα εφημερίδων ή από προσωπικές σημειώσεις που κρατούσε στην πάροδο του χρόνου.

Χαρακτηριστικό είναι πως υπάρχει συνέχεια στα έργα του, καθώς επεισόδια που συναντάμε στα πρώτα του βιβλία εξελίσσονται σε μεταγενέστερα και συγκεκριμένα πρόσωπα εμφανίζονται σε διαφορετικές ιστορίες. Το πιο γνωστό του μυθιστόρημα είναι το «Οδός σκοτεινών μαγαζιών» (Κέδρος), για το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο Γκονκούρ το 1978. Εντονα αυτογραφικό, αναφέρεται στην ιστορία ενός ντετέκτιβ που έχει χάσει τη μνήμη του και στην τελευταία του υπόθεση ανακαλύπτει ποιος πραγματικά είναι. Χαρακτήρα ντοκουμέντου έχει ένα άλλο πολυδιαβασμένο βιβλίο του με τίτλο «Ντόρα Μπρούντερ» (Πατάκης). Διαδραματίζεται στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και xτίστηκε πάνω στην πραγματική ιστορία μιας 15χρονης Γαλλιδούλας, η οποία υπήρξε θύμα του Ολοκαυτώματος.

Ο νέος νομπελίστας έχει επίσης γράψει βιβλία για παιδιά, σενάρια ταινιών αλλά και στίχους τραγουδιών (όπως της Φρανσουάζ Αρντί). Ξεχωριστή ήταν η συνεργασία του με τον Λουί Μαλ, που έδωσε καρπό τη συγκλονιστική ταινία «Επώνυμο: Λακόμπ. Ονομα: Λισιέν», με φόντο τη Νότια Γαλλία του 1944. Οταν προβλήθηκε προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς παρουσιάζει έναν 16χρονο οργισμένο Γάλλο να αρνείται την Αντίσταση και να συνεργάζεται με την Γκεστάπο, ενώ παράλληλα ερωτεύεται με πάθος μια Εβραία.

«Είχα πάντα την εντύπωση ότι ήμουν ένα φυτό που γεννήθηκε από τους καπνούς της Κατοχής», έχει πει ο Μοντιανό, ο οποίος σμιλεύει ακούραστα το συναρπαστικό του σύμπαν όπου παρελθόν, παρόν και μέλλον διαλύονται ή συγχέονται, καθώς πασχίζει να ανασυνθέσει τη μνήμη αναζητώντας το νόημα της ζωής, αλλά και το νόημα της αναζήτησης.

………………………………………………………………………………………….

Αφιερώνω το Νόμπελ στον Σουηδό εγγονό μου

REUTERS/ Charles Platiau

Στην αναγκαστική του συνύπαρξη χθες με τους δημοσιογράφους, στα γραφεία του εκδοτικού του οίκου Γκαλιμάρ στο Παρίσι, ο νέος νομπελίστας δήλωσε: «Ολο αυτό μού φαίνεται λίγο εξωπραγματικό γιατί θυμάμαι από τα παιδικά μου χρόνια ακόμα το Νόμπελ του Καμί, πρέπει να ήμουνα 12 χρονών. Και στη συνέχεια και άλλα Νόμπελ. Είναι λίγο σαν ψέμα να αντιπαρατίθεσαι με ανθρώπους που τόσο θαυμάζεις. Ενιωσα ξαφνικά και ένα είδος διχασμού, σαν να υπήρχε κι άλλος ένας με το δικό μου όνομα. Είχα δει ότι το όνομά μου ήταν στις λίστες των υποψηφίων, αλλά δεν το περίμενα καθόλου».

Ο Πατρίκ Μοντιανό αφιέρωσε το Νόμπελ στον εγγονό του. «Εχω δεσμούς με τη Σουηδία. Ο εγγονός μου είναι Σουηδός, του αφιερώνω, λοιπόν, το βραβείο αφού μου το δίνει η χώρα του», είπε. Και πρόσθεσε ότι βιάζεται να μάθει «τους λόγους που τον διάλεξαν». Οσο για τον εκδότη του Αντουάν Γκαλιμάρ, αυτός είπε ότι περίμενε, μετά το Νόμπελ του Λε Κλεζιό (2008), να περάσουν τουλάχιστον 30 χρόνια μέχρι να ξαναρθεί το βραβείο στη Γαλλία.

……………………………………………………………………………………….

Ψάχνω τη μουσική στις φράσεις

«Δεν ξέρω πώς με επηρέασαν τα βιβλία που διάβαζα. Περισσότερο έψαχνα να βρω μια μουσική στις φράσεις. Μπορούσα να τη βρω στους ποιητές. Πάντα σκεφτόμουνα ότι τελικά αν γράφεις πρόζα, το κάνεις επειδή είσαι κακός ποιητής. Σαν αναγνώστης αγαπούσα το ξερό ή ρητορικό ύφος. Αλλά τελικά οι συγγραφείς που θαύμαζα δεν με επηρέασαν. Γιατί αυτό που έψαχνα εγώ γράφοντας μυθιστόρημα ήταν φράσεις, όχι ελλειπτικές, αλλά, πώς να το πω, φράσεις που ζωντανεύουν από ένα είδος λακωνικότητας, φράσεις πολύ σύντομες, που κομματιάζουν κάτι που θα μπορούσε να καταντήσει ρητορικό, για να το κάνουν να πλησιάσει την ανθρώπινη φωνή. Το έβρισκα στον Χέμινγουεϊ και τον Παβέζε, τον Σελίν και τον Τζιονό, όχι στα θέματά τους, αλλά στο σφιχτό τους ύφος».

(από συνέντευξή του στη «Λιμπερασιόν», 2007)

………………………………………………………………………………….

Αχιλλέας Κυριακίδης: «Ο μεταφραστής του Μοντιανό απεκδύεται την αυταρέσκεια»

«Ενα σχόλιο για τη βράβευση του αγαπημένου μου Πατρίκ Μοντιανό οφείλει να είναι ολιγόλογο, σεμνό, σχεδόν ψιθυριστό, όπως τα έργα και η ζωή αυτού του ανθρώπου. Ο κόσμος του Μοντιανό είναι ένας κόσμος σπαραγμένος και σπαραχτικός, γεμάτος αλλοιωμένες μνήμες και επώδυνες ανασκαφές στην παιδική ηλικία εξ ης τα πάντα εκπορεύονται.

Οσο για τη δική μου “εισβολή” σ’ αυτόν τον κόσμο, δεν έχω παρά να παραθέσω την τελευταία παράγραφο του Επιμέτρου μου στη “Μικρή Μπιζού” (το ένα από τα δύο μυθιστορήματά του που μετέφερα στα ελληνικά για τις Εκδόσεις Πόλις): «Η ηρωίδα του Μοντιανό οδηγείται στο καθαρτήριο μιας μετά ζωήν ζωής· ο μεταφραστής του Μοντιανό νιώθει ότι σχεδόν εξαναγκάστηκε να απεκδυθεί κάθε στοιχειώδη αυταρέσκεια, να θυσιάσει τον δημιουργικό ναρκισσισμό του στον βωμό μιας απόλυτης κυριολεξίας: σ’ ένα τόσο ευλαβικό κείμενο μπαίνεις κάνοντας όσο το δυνατόν λιγότερο θόρυβο»».

…………………………………………

* Βιβλία του στα ελληνικά

«Η μικρή Μπιζού» (Πόλις), «Στο cafe της χαμένης νιότης» (Πόλις), «Νυχτερινό ατύχημα» (Πόλις), «Ηταν όλοι τους τόσο καλά παιδιά…» (Πόλις), «Ντόρα Μπρούντερ» (Πατάκης), «Κυριακές του Αυγούστου» (Καστανιώτης), «Η βίλα της θλίψης» (Λιβάνης), «Ανθη ερειπίων» (Οδυσσέας), «Οδός σκοτεινών μαγαζιών» (Κέδρος), «Η χαμένη γειτονιά» (Χατζηνικολή).

p.spinou@efsyn.gr

GERMANY -Tags: MEDIA ENTERTAINMENT BUSINESS

H μεγαλύτερη και πλέον φημισμένη έκθεση της παγκόσμιας εκδοτικής βιομηχανίας, η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου Φρανκφούρτης 2014, ανοίγει σήμερα τις πύλες της, με τιμώμενη χώρα τη Φινλανδία, μετατρέποντας για ακόμη μια φορά τη γερμανική μεγαλούπολη σε κομβικό σημείο συνάντησης συγγραφέων, εκδοτών, βιβλιοπωλών, βιβλιοθηκονόμων, αλλά και αναγνωστών από όλο τον κόσμο.

Συνολικά 7.300 εκθέτες από 100 και πλέον χώρες ανοίγουν μέχρι τις 12 Οκτωβρίου τα χαρτιά τους στην έκθεση, που αναμένεται να προσελκύσει πάνω από 280.000 επισκέπτες. Φέτος κρατάει ψηλά την παράδοση του έντυπου βιβλίου, ενώ ταυτόχρονα παρακολουθεί τις εξελίξεις της ηλεκτρονικής εποχής: με τα e-bookς να διεκδικούν μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς και το φαινόμενο της «αυτοέκδοσης» να βρίσκει νέους θιασώτες.

Οι διοργανωτές υπόσχονται ότι η 66η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου Φρανκφούρτης θα είναι η πιο πολιτική μέχρι σήμερα, με προσκεκλημένους συγγραφείς αιχμής και επίκαιρες συζητήσεις, που εκτείνονται από την υπόθεση Σνόουντεν μέχρι τις ανταγωνιστικές πρακτικές της Amazon και την κρίση στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.

Θα δώσουν το «παρών» οι: Χέρτα Μίλερ, Αλεσάντρο Μπαρίκο, Αντρέι Κούρκοφ, Τζούντιθ Χέρμαν, Νίνο Χαρατισβίλι, Πάουλο Κοέλιο, Ντέιβιντ Νίκολς, Μιχαήλ Σίσκιν, Κεν Φόλετ, Ρέιτσελ Τζόις κ.ά. «Γινόμαστε μάρτυρες μιας νέας γενιάς δημιουργών που δίνουν πολιτικό στίγμα στα βιβλία τους», επισημαίνει ο διευθυντής της έκθεσης, Γιούργκεν Μπόος. «Toυς βλέπουμε να αναλαμβάνουν σημαντικό ρόλο και να πρωτοστατούν σε θέματα παγκόσμιου ενδιαφέροντος». Πολλοί από αυτούς θα πάρουν μέρος από την Παρασκευή σε μια τριήμερη εκδήλωση με τίτλο «Frankfurt Undercover» και θα τοποθετηθούν σε ένα φλέγον πολιτικό ζήτημα, το οποίο όμως κρατιέται ως επτασφράγιστο μυστικό. «Θα είναι ένα δώρο-έκπληξη στους πολιτικούς – μια συλλογή με τις ιδέες των συγγραφέων».

Πλέον είναι εθιμοτυπικό η Σουηδική Ακαδημία να ανακοινώνει το Νόμπελ Λογοτεχνίας τις ημέρες διεξαγωγής της γερμανικής έκθεσης. Ετσι, αύριο, εναγωνίως θα ακούσουμε το όνομα του νέου νομπελίστα. Ομως και η Φρανκφούρτη αντεπιτίθεται με το νεοσύστατο Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που απονέμεται σε νέους ή πρωτοεμφανιζόμενους συγγραφείς 13 χωρών της Ε.Ε., συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Τα ονόματα των νικητών ανακοινώνει σήμερα το πρωί η επίτροπος Ανδρούλλα Βασιλείου, ενώ θα ακολουθήσει «ντιμπέιτ» ανάμεσα στους συγγραφείς για το πώς η φωνή της λογοτεχνίας μπορεί να ακουστεί πιο δυνατά στην Ευρώπη στις μέρες μας και για τον ρόλο που μπορεί να παίξει στη δημιουργία ενός κοινού πολιτιστικού πλαισίου.

Ακόμα δύο βραβεία αναμένονται: για e-book στη γερμανική γλώσσα, που πλαισιώνεται από έκθεση ψηφιακών βιβλίων σε όλες τις γλώσσες και σεμινάρια για την προώθηση ιδεών και λύσεων σ' αυτόν τον αναπτυσσόμενο τομέα. Επίσης, το κοινό θα αποφασίσει για τα πιο «όμορφα βιβλία», καθώς, εκτός από το περιεχόμενο, και το ελκυστικό εξώφυλλο παίζει ρόλο.

Η τιμώμενη χώρα Φινλανδία με πλήθος εκδηλώσεων θα προβάλει τη σύγχρονη λογοτεχνία της, καθώς και τον τομέα της εκπαίδευσης. Αλλες 3.400 non stop εκδηλώσεις θα λάβουν χώρα σε καθορισμένα σημεία της δαιδαλώδους έκθεσης: παρουσιάσεις βιβλίων, προβολές ντοκιμαντέρ, συζητήσεις για τη μετάφραση και τρόπους «αυτο-μάρκετινγκ» και γνωριμία μαθητών γερμανικών σχολείων με εκδότες και συγγραφείς.

…………………………………………

Το ελληνικό περίπτερο

Με ανανεωμένη εικόνα και έμφαση όχι μόνο στο εμπορικό αλλά και στο πολιτιστικό σκέλος συμμετέχει η χώρα μας στη φετινή διοργάνωση. Στο ελληνικό περίπτερο με τίτλο «Greece: books – ideas», που έχει σχεδιάσει η βραβευμένη ομάδα Beetroot, θα φιλοξενηθούν θεματικές εκθέσεις βιβλίων.

Παράλληλα θα γίνουν δύο ενδιαφέρουσες συζητήσεις, με συντονιστή τον δημοσιογράφο και συγγραφέα Κώστα Καλφόπουλο:

■ «Σύγχρονη αστυνομική λογοτεχνία στην Ελλάδα (1954-2014) – Από τον Γιάννη Μαρή στον Πέτρο Μάρκαρη», με τη συμμετοχή του συγγραφέα Ανδρέα Αποστολίδη και της μεταφράστριας του Π. Μάρκαρη στα γερμανικά, Michaela Prinzinger (11/10).

■ «Η εικόνα της Ελλάδας στα γερμανικά ΜΜΕ – μεταξύ αλληλεγγύης και άγνοιας», με τη συμμετοχή δημοσιογράφων από την Ελλάδα και τη Γερμανία όπως οι: Gerrit Bartels (Der Tagesspiegel), Σπύρος Μοσκόβου (Deutsche Welle), Γιώργος Παππάς (NEΡΙΤ/Τα Νέα) (10/10).

■ Την ίδια μέρα παρουσιάζεται το βιβλίο του Παύλου Καλλιγά «»Θάνος Βλέκας», ένα μυθιστόρημα του 19ου αιώνα και η ιστορική διάσταση της ελληνικής κρίσης», με αφορμή τη γερμανική του έκδοση.

■ Καθημερινά θα προβάλλονται ταινίες μικρού μήκους βασισμένες στην ελληνική λογοτεχνία: «Δεκατρία μισό» του Χάρη Βαφειάδη, «Η μαύρη θύελλα» του Νίκου Καλλαρά, «Μερσεντές» του Σίμου Κοροξενίδη, «Nebraska» του Αχιλλέα Κυριακίδη κ.ά.

Τη διοργάνωση συντονίζει το Ελληνικό Ιδρυμα Πολιτισμού, με την υποστήριξη της Ομοσπονδίας Εκδοτών Βιβλίου Ελλάδος, της Εταιρείας Συγγραφέων και του Κέντρου Νέου Ελληνισμού, ενώ συμμετέχουν επίσης 11 Ελληνες εκδότες: Αγρα, Αιώρα, Εστία, Καστανιώτης, Κέδρος, Μέλισσα, Μεταίχμιο, Νεφέλη, Πατάκης, Οσελότος, Το Θείον Φως.

p.spinou@efsyn.gr

Ο Paul Rosenberg φωτογραφημένος με έργο του Ματίς, 1930

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1940, ο δαιμόνιος Γαλλοεβραίος έμπορος τέχνης Πολ Ρόζενμπεργκ αποβιβάστηκε στη Νέα Υόρκη, εγκαταλείποντας τη Γαλλία, έπειτα από την άνοδο της κυβέρνησης του Βισί. Αφησε πίσω του την αγαπημένη του γκαλερί στο Παρίσι και περισσότερους από 400 ανεκτίμητους πίνακες ιμπρεσιονιστικής και μοντέρνας τέχνης, τους οποίους κατάσχεσαν οι ναζί. Ωστόσο, είχε καταφέρει να σώσει ό,τι πιο πολύτιμο είχε: την οικογένειά του.

Εβδομήντα χρόνια αργότερα η εγγονή του, Αν Σινκλέρ, καταξιωμένη και ιδιαίτερα δημοφιλής κάποτε δημοσιογράφος της γαλλικής τηλεόρασης, πρώην σύζυγος του πάλαι ποτέ κραταιού άντρα του ΔΝΤ, Ντομινίκ Στρος-Καν, ανακάλυψε ένα κουτί με την αλληλογραφία του παππού της με ορισμένους από τους ζωγράφους οι οποίοι καθόρισαν την τέχνη του 20ού αιώνα: Πικάσο, Ματίς, Μπρακ, κ.ά. Αυτό στάθηκε αφορμή για να γράψει το βιβλίο «My Grandfather’s Gallery» («H γκαλερί του παππού μου»), που κυκλοφόρησε πριν από δύο χρόνια στη Γαλλία και πολύ πρόσφατα στην Αμερική.

Οπως γράφει η Σινκλέρ, η οποία γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη και κυριάρχησε για χρόνια στην τηλεόραση τόσο με την ομορφιά όσο και με την ευστροφία της: «Είχα βυθιστεί σε αυτά τα αρχεία, σε αναζήτηση της ιστορίας της οικογένειάς μου. Για να μάθω ποιος ήταν πραγματικά ο πατέρας της μητέρας μου. Ενας άνθρωπος που χαιρετίστηκε ως πρωτοπόρος στον κόσμο της σύγχρονης τέχνης και στη συνέχεια έγινε παρίας στην ίδια του τη χώρα κατά τη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου Πολέμου. Κυριεύτηκα από επιθυμία να ενώσω αυτά τα κομμάτια της γαλλικής ιστορίας της τέχνης και του πολέμου».

Δεν πρόκειται για ένα οργισμένο βιβλίο. Η Σινκλέρ δηλώνει ότι η Γαλλία κατανόησε τις αμαρτίες του πολέμου. «Ασφαλώς τα έργα τέχνης λεηλατήθηκαν, αλλά τουλάχιστον δεν πέθαναν οι άνθρωποι». Τώρα η οικογένειά της βρίσκεται σε επαφή με τις γερμανικές και τις ελβετικές αρχές σχετικά με την επιστροφή της «Καθιστής γυναίκας», του πίνακα του Ματίς που βρέθηκε παράνομα στην κατοχή του ερημίτη Κορνέλιους Γκούρλιτ. Εντοπίστηκε πριν από λίγους μήνες στο διαμέρισμά του στο Μόναχο μαζί με 1.280 ακόμη έργα τα οποία είχαν κλέψει από εβραϊκές οικογένειες οι ναζί.

Με την ευκαιρία της αμερικανικής έκδοσης του βιβλίου της, η εφημερίδα «The New York Times» συνάντησε τη φημισμένη δημοσιογράφο στην κατοικία της στο Παρίσι και οι πρώτες εντυπώσεις προέρχονται από την ιδιαίτερη «διακόσμηση». Ενα πορτρέτο της σε πολύ νεαρή ηλικία με την υπογραφή τής Μαρί Λορενσέν βρίσκεται δίπλα σε μια ακουαρέλα του Πικάσο, που απεικονίζει μια γυναίκα με μαύρο πλατύγυρο καπέλο. Είναι η σπουδαία κληρονομιά της, παρότι τα έργα που έχει στην κατοχή της μετριούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού. Η Λορενσέν (1883-1956), από τις λίγες γυναίκες στον ανδροκρατούμενο κόσμο του κυβισμού, υπήρξε και μούσα του Γκιγιόμ Απολινέρ, ο οποίος, πρώτος απ' όλους, τo 1913, συμφώνησε να τον εκπροσωπεί η Γκαλερί Ρόζενμπεργκ. «Πάντα ζωγράφιζε τους ανθρώπους με μαύρα μάτια. Το ίδιο έκανε και με μένα. Και τότε της είπα: «Σας παρακαλώ, έχω μπλε μάτια»», θυμάται η Σινκλέρ.

Στο «My Grandfather’s Gallery» είναι αποκαλυπτική, καθώς μιλάει για τέχνη, ναζί, Εβραίους, χρήματα, εξουσία, έρωτα. Ωστόσο, στη συνέντευξή της δεν αποκαλύπτει πολλά για την προσωπική της ζωή. Για το «συμβάν», όπως αποκαλεί το σκάνδαλο Στρος-Καν. «Αυτό που έγινε δεν ήταν η πιο λαμπερή στιγμή της ζωής μου. Ολα αυτά ήταν πολύ οδυνηρά, αλλά τα έχω αφήσει πίσω πια», λέει η Σινκλέρ, η οποία χώρισε το 2012 και γύρισε σελίδα καθώς σύντροφός της είναι πλέον ο Γάλλος ιστορικός και εκδότης, Πιερ Νορά. Επαγγελματικά, τώρα διευθύνει τη γαλλική εκδοχή τού σάιτ «Huffington Post», που ξεκίνησε η εφημερίδα «Le Monde» το 2011, ενώ ετοιμάζει και ραδιοφωνική εκπομπή με συνεντεύξεις, που άλλωστε αποτελούν το φόρτε της.

Είχε αρχίσει το βιβλίο της το 2010, όταν ζούσε στην Ουάσινγκτον με τον Στρος-Καν, τότε γενικό διευθυντή του ΔΝΤ, ενώ οι τελευταίες σελίδες γράφτηκαν το 2011 στο πολυτελές λοφτ στην TriBeCa, όπου ο σύζυγός της βρισκόταν υπό περιορισμό με την κατηγορία της σεξουαλικής επίθεσης στην καμαριέρα του νεοϋορκέζικου ξενοδοχείου και η ίδια κυνηγημένη από τους παπαράτσι.

Οπως αποδεικνύεται, κρατώντας μια αποστασιοποιημένη στάση, κατάφερε να διασώσει την αξιοπρέπειά της και να κερδίσει τη γαλλική κοινή γνώμη. Υποστήριξε τη γραμμή της εξαπατημένης συζύγου και σε ντοκιμαντέρ, που προβλήθηκε στα γαλλικά κανάλια και επέμενε «πιστέψτε με ή όχι, αλλά δεν το ήξερα», αναφερόμενη στις εξωσυζυγικές περιπέτειες του Στρος-Καν. Βεβαίως, δέχτηκε και επίθεση από τις φεμινίστριες, σε σημείο η Γαλλίδα δημοσιογράφος Ναμπίλα Ραμπντανί να γράψει ότι δεν περίμενε μια τέτοια στάση από τη Σινκλέρ, η οποία ήταν πρότυπο για τις γυναίκες: «Προσπάθησε να υποβαθμίσει το γεγονός και ποτέ δεν επέκρινε την εκτός ορίων συμπεριφορά του συζύγου της».

Πάντως η Σινκλέρ υποστηρίζει «ότι η ιδιωτική ζωή είναι ιδιωτική ζωή». Και στο βιβλίο της γράφει χαρακτηριστικά: «Σιχαίνομαι την απόλυτη διαφάνεια, τη βρίσκω ηδονοβλεπτική, στην καλύτερη περίπτωση, και λίγο ολοκληρωτική στη χειρότερη». Αναφέρει επίσης ότι πάντα ενδιαφερόταν περισσότερο για πολιτική παρά για τέχνη και είχε ιδιαίτερη αδυναμία στον πατέρα της, ο οποίος συνεργάστηκε με τη Γαλλική Αντίσταση στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ άλλαξε το επίθετό του από Σβαρτς σε Σινκλέρ, επιλέγοντάς το από τις σελίδες ενός νεοϋορκέζικου τηλεφωνικού καταλόγου.

………………………………………………………………………………….

Οικογενειακή περιουσία βασισμένη στην τέχνη

To κλεμμένο από τους ναζί έργο του Ματίς «Καθιστή γυναίκα» που βρέθηκε στο σπίτι του Γκούρλιτ, διεκδικούν τώρα οι κληρονόμοι του Πολ Ροζενμπεργκ

Το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου της αρχίζει με ένα πιο πρόσφατο επεισόδιο, όταν πήγε να ανανεώσει την ταυτότητά της και ένας Γάλλος γραφειοκράτης αρχίζει να ρωτάει για την καταγωγή της. Αυτό το γεγονός και ο θάνατος της μητέρας της το 2006 δίνουν αφορμή για μια αναδρομή στο παρελθόν, μια προσπάθεια να ανακαλύψει τις ρίζες της. Επιπλέον, επιχειρεί να αποδείξει ότι η οικογενειακή της περιουσία βασίζεται στον πολιτισμό, το πιο πολύτιμο αγαθό για τους Γάλλους. «Ηθελα να φτιάξω μόνη τη ζωή και την καριέρα μου, όχι να είμαι μια κληρονόμος», δηλώνει τώρα. «Στην Αμερική δεν συζητούν για τον πλούτο του άλλου. Εκεί νιώθεις περήφανος εάν έχεις χρήματα, επειδή τα κέρδισες και δεν χρειάζεται να το κρύψεις. Στους Γάλλους, όμως, δεν αρέσει να πετυχαίνουν οι άλλοι. Γι' αυτούς η επιτυχία είναι κάτι, θα λέγαμε, «στραβό»».

Ο παππούς της, που πέθανε το 1959, όταν η ίδια ήταν 11 ετών, κληρονόμησε την γκαλερί από τον πατέρα του, έμπορο σιτηρών, ο οποίος στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο έργων ιμπρεσιονιστών. Το 1910 ο Πολ Ρόζενμπεργκ πάτησε στα δικά του πόδια ανοίγοντας μια μεγάλη γκαλερί στο ακριβό όγδοο διαμέρισμα του Παρισιού και ανέδειξε τους πρωτοποριακούς καλλιτέχνες της εποχής. «Εάν οι επισκέπτες ήταν διστακτικοί με τους κυβιστές, τον Μπρακ και τον Λεζέ, ο Πολ τους προσκαλούσε στον επάνω όροφο για να δουν πιο «κλασικά» έργα των Ντεγκά, Ρενουάρ και Ροντέν», γράφει η Σινκλέρ.

Ο Ρόζενμπεργκ πουλούσε έργα των Ζερικό, Ενγκρ, Ντελακρουά, Σεζάν, Μανέ, Γκογκέν, Μονέ, Μπονάρ, Μοντιλιάνι. Αλλά είχε ιδιαίτερα στενή σχέση με τον Πικάσο, ο οποίος μάλιστα είχε φιλοτεχνήσει και το πορτρέτο της γυναίκας του μαζί με την κόρη τους. Αρχισαν να συνεργάζονται το 1918 και ένα χρόνο μετά οργάνωσε την πρώτη έκθεση του Πικάσο στην περίφημη γκαλερί του, με τολμηρά μετακυβιστικά έργα. Επί σειρά ετών οι δύο φίλοι και συνεργάτες αλληλογραφούσαν και τα αρχεία βρίσκονται στο Μουσείο Πικάσο στο Παρίσι, το οποίο ανακαινίστηκε και ανοίγει ξανά στο τέλος Οκτωβρίου.

Τη δεκαετία του ’30, με τον πόλεμο προ των πυλών, ο Ρόζενμπεργκ είχε προνοήσει να στείλει ορισμένα έργα της συλλογής του στο εξωτερικό και επιπλέον τα δάνειζε σε μουσεία, όπως το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης. Με την έναρξη του πολέμου, η οικογένειά του κατέφυγε στο Μπορντό, φοβούμενη τους βομβαρδισμούς. Εκεί ο συλλέκτης έκρυψε 160 έργα, ανάμεσά τους δημιουργίες των Ματίς, Βαν Γκογκ, Σεζάν, Μπρακ – αριστουργήματα που οι ναζί χαρακτήρισαν «εκφυλισμένη τέχνη». Στη συνέχεια, η οικογένεια διέφυγε, μέσω Πορτογαλίας, στη Νέα Υόρκη, όπου εγκαταστάθηκαν για τα επόμενα πέντε χρόνια. Εκεί άνοιξε άλλη μια γκαλερί την οποία ο γιος του, Αλεξάντρ, διατηρούσε μέχρι τη δεκαετία του ’80.

Η Αν Σινκλέρ γράφει ότι ο παππούς της, βετεράνος του Α' Παγκόσμιου Πολέμου και πατριώτης, πληροφορήθηκε το 1942 ότι του αφαίρεσαν τη γαλλική υπηκοότητα και έστειλε μια επιστολή διαμαρτυρίας στους ηγέτες του Βισί, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Επίσης, με τη λήξη του πολέμου, το 1946 έφτιαξε μια λίστα με τα έργα που ανήκαν στη συλλογή του και κατέληξαν στα χέρια των ναζί και αφιέρωσε το υπόλοιπο της ζωής του για να τα εντοπίσει. Πολλά από αυτά, που βρίσκονταν διάσπαρτα σε ιδιωτικές συλλογές καθώς και σε μουσεία, κατάφερε να τα πάρει πίσω, ωστόσο αρκετά αγνοούνται μέχρι σήμερα.

Λέγεται πως η διάσημη κληρονόμος πούλησε ορισμένους από αυτούς τους πανάκριβους πίνακες για να τακτοποιήσει τους λογαριασμούς του Στρος-Καν με τη Δικαιοσύνη. Επίσημα, σε δημοπρασία, μέσω των Christie’s έδωσε το 2007 την «Οδαλίσκη, αρμονία σε μπλε» του Ματίς, που «χτυπήθηκε» στο ποσό-ρεκόρ των 33,6 εκατομμυρίων δολαρίων.

Ασφαλώς οικονομικό πρόβλημα δεν αντιμετωπίζει. Ονειρευόταν όμως να γίνει κάποτε πρώτη κυρία της Γαλλίας, δίπλα στον Στρος-Καν; Η ίδια το αρνείται: «Εχω δει την πολιτική σκηνή από τόσο κοντά, για χρόνια, που ποτέ δεν ονειρεύτηκα να είμαι μέρος της». Γιατί όμως επέλεξε να μείνει με έναν άντρα που την εξέθετε; τη ρωτάει η δημοσιογράφος της αμερικανικής εφημερίδας. Και τι θα έλεγε στην καμαριέρα, τη Ναφισάτου Ντιάλο, αν τη συναντούσε; Θα έκανε αυτές τις ερωτήσεις αν έπαιρνε συνέντευξη από τον εαυτό της; «Ναι, θα τις έκανα», παραδέχεται, αλλά «κι εγώ δεν θα τις απαντούσα», καταλήγει χαμογελώντας.

p.spinou@efsyn.gr