Για «βαριά πολιτειακή ανωμαλία» κατηγόρησε ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών τους τρεις βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ που ζήτησαν να εισέλθουν στον χώρο του Ιδρύματος και να συναντηθούν μαζί του. Μπορεί οι τρεις βουλευτές (Θεανώ Φωτίου, Χρήστος Μαντάς, Απόστολος Αλεξόπουλος) να είναι κι αυτοί πανεπιστημιακοί, αλλά ο κ. Θεόδωρος Φορτσάκης θεώρησε την είσοδό τους προϊόν βίας και απαράδεκτη.

Αν αναζητήσει κανείς εκείνον που πρώτος μίλησε για «πολιτειακή ανωμαλία» την τελευταία περίοδο δεν θα δυσκολευτεί να ανακαλύψει έναν μοναχό του Αγίου Ορους, ο οποίος πέθανε το 2009 και ο λόγος του θεωρείται προφητικός από τους ορθόδοξους ζηλωτές. «Θα γίνει μια πολιτειακή ανωμαλία» έλεγε ο Ιωσήφ ο Βατοπαιδινός, προκάτοχος του Εφραίμ στη Μονή. Και συνέχιζε: «Μόλις γίνει η πολιτειακή ανωμαλία θα τραβήξει πίσω το κεφάλαιο. Το κεφάλαιο είναι διεθνές, εβραϊκό. Μόλις τραβήξει πίσω το κεφάλαιο, θα απολυθούν όλοι οι υπάλληλοι. Η Ελλάδα τότε θα φτωχύνει και ο κόσμος θα πεινάσει. Τότε θα γίνει η πρόκληση, πάνω σε αυτή την αναμπουμπούλα. Επίσης μετά τον πόλεμο η γη θα δώσει τον πλούτο που έχει κρυμμένο και τότε οι φτωχοί θα γίνουν πλούσιοι».

Δεν γνωρίζουμε αν ο κ. Φορτσάκης είχε υπόψη του την προφητεία –η οποία παρεμπιπτόντως έχει χάπι εντ– αλλά το σίγουρο είναι ότι με τις δηλώσεις του προκάλεσε πραγματική «αναμπουμπούλα».

Ο πρύτανης και η Νεολαία ΣΥΡΙΖΑ

Οπως ήταν αναμενόμενο, η υπόθεση αμέσως πήρε διαστάσεις, με τους εκπροσώπους της κυβέρνησης να παίρνουν τη σκυτάλη από τον πρύτανη. «Το μπάχαλο που επιχειρεί ο ΣΥΡΙΖΑ να επιβάλει και στον χώρο της Παιδείας δεν θα περάσει» θα πει η κυβερνητική εκπρόσωπος Σοφία Βούλτεψη, ενώ ο υπουργός Παιδείας, Ανδρέας Λοβέρδος, απευθυνόμενος στους βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ, θα τους επιπλήξει, διότι «δεν έχετε κανένα δικαίωμα, κύριοι συνάδελφοι, να μπαίνετε έτσι».

Από κοντά και τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης, έντυπα και ηλεκτρονικά, που δεν έχασαν την ευκαιρία να αποθεώσουν τον πρύτανη. «Η αποφασιστικότητα με την οποία δεν δίστασε να συγκρουστεί με τους φοιτητές που εισέβαλαν στο γραφείο του είναι απότοκη της κρητικής ορμητικότητας» θα γράψει το «Πρώτο Θέμα» κάτω από τον τίτλο «Forza, Φορτσάκη, Ο πρύτανης που μετά από 40 χρόνια ανέλαβε να βάλει τέλος στο μπάχαλο του Πανεπιστημίου» (26.10.2014).

Ο ίδιος ο κ. Φορτσάκης πάντως πολύ γρήγορα θα αντιληφθεί ότι κινδύνευε να απομονωθεί στο εσωτερικό της πανεπιστημιακής κοινότητας. Και θα φροντίσει να κάνει στροφή 180 μοιρών. Μιλώντας στην πρωινή εκπομπή των Β. Λυριντζή – Δ. Οικονόμου στον ΣΚΑΪ ο κ. Φορτσάκης θα θεωρήσει το θέμα «λήξαν», με τρόπο που η Θεανώ Φωτίου να δηλώσει ότι αποδέχεται τη συγγνώμη του. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στην απάντηση του πρύτανη σχετικά με το αν τελικά επιτρέπεται ή απαγορεύεται η πολιτική δραστηριότητα και η παρουσία των κομμάτων στο εσωτερικό του Πανεπιστημίου.

«Θα σας απαντήσω ευθέως» λέει αμέσως ο κ. Φορτσάκης. «Προ ολίγων ημερών έδωσα άδεια να γίνει το φεστιβάλ της Νεολαίας του ΣΥΡΙΖΑ. Φώναξα τους υπεύθυνους της Νεολαίας του ΣΥΡΙΖΑ, οι οποίοι ήταν πάρα πολύ λογικοί και πάρα πολύ σωστοί, συζητήσαμε μαζί, δέχτηκαν τους λογικούς όρους που επιβάλαμε, δηλαδή να υπάρχει έλεγχος, να υπάρχει υπεύθυνος ελέγχου, να υπάρχει ανώτατο όριο στον ήχο που μεταδίδεται, να υπάρχει καθαριότητα και το φεστιβάλ έγινε μια χαρά. Εμπόδισε κανείς τη Νεολαία του ΣΥΡΙΖΑ;»

Ο Γαβριήλ Σακελλαρίδης, ο οποίος μετείχε στο ίδιο πάνελ, παρατήρησε αμέσως: «Δεν τη δώσατε [την άδεια] και πολύ εύκολα, κ. Φορτσάκη». Και στο ερώτημα των δημοσιογράφων τι εννοεί, ο κ. Σακελλαρίδης θα προσθέσει σιβυλλικά: «Ξέρει ο κ. Φορτσάκης».

Ο κ. Φορτσάκης πράγματι ξέρει. Γιατί ώσπου να δοθεί αυτή η άδεια, μεσολάβησε ένας πραγματικός μαραθώνιος που δύσκολα κρύβει την πραγματική πρόθεση της νέας διοίκησης του Πανεπιστημίου να μην επιτρέψει τη διενέργεια του φεστιβάλ στον χώρο της Πανεπιστημιούπολης. Η αίτηση για τον χώρο από τη Νεολαία του ΣΥΡΙΖΑ έγινε εγκαίρως και εγγράφως, τέλη Ιουλίου. Ο αρμόδιος επόπτης του χώρου της Πανεπιστημιούπολης, καθηγητής Γ. Στείρης, βρισκόταν σε άδεια. Μέχρι το τέλος Αυγούστου τον αναζητούσαν για συνεννόηση οι εκπρόσωποι της Νεολαίας και τελικά τον βρήκαν στις 2 Σεπτεμβρίου. Ο καθηγητής τούς ζήτησε να αλλάξουν ορισμένα στοιχεία στην αίτηση, θεωρώντας ότι μ’ αυτά θα γίνει δεκτή. Κράτησε όμως την επιφύλαξη ότι είχε αλλάξει ο πρύτανης και δεν είχαν γίνει ακόμα γνωστές οι προθέσεις του νέου πρύτανη, δηλαδή του Θεόδωρου Φορτσάκη.

Αυθημερόν τροποποιήθηκε η αίτηση και κατατέθηκε και στο γραφείο του κ. Φορτσάκη. Από εκείνη τη στιγμή και για δέκα μέρες δεν υπήρξε καμιά απάντηση, ενώ και η προσπάθεια των διοργανωτών της εκδήλωσης να επικοινωνήσουν τηλεφωνικά με τον πρύτανη απέβη άκαρπη, όπως και η προσπάθεια επικοινωνίας με τον αρμόδιο αντιπρύτανη, καθηγητή Α. Καλοκαιρινό. Τελικά στις 19.9, ο κ. Καλοκαιρινός απάντησε με μέιλ, στο οποίο ανέφερε ότι πλέον οι χώροι του Πανεπιστημίου διατίθενται μόνο για ακαδημαϊκούς λόγους, οπότε η άδεια δεν δίνεται.

Μετά από αυτή την άρνηση οι εκπρόσωποι της Νεολαίας προσπάθησαν και πάλι να επικοινωνήσουν με τον πρύτανη, αλλά και πάλι αυτό στάθηκε αδύνατο. Χρειάστηκε να ζητήσει επισήμως το κόμμα μια εξήγηση, ώστε να γίνουν τελικά δεκτοί στην πρυτανεία από τους κυρίους Φορτσάκη και Καλοκαιρινό οι εκπρόσωποι της Νεολαίας στις 23.9. Στη συνάντηση αυτή πρύτανης και αντιπρύτανης επανέλαβαν ότι η απόφασή τους για παραχώρηση μόνο για «ακαδημαϊκούς λόγους» εξακολουθεί να ισχύει, αλλά για να μη θεωρηθεί ότι αυτό αφορά ειδικά τη Νεολαία ΣΥΡΙΖΑ, καθώς καθυστέρησαν πολύ να απαντήσουν, τη θέτουν σε ισχύ από 1.1.2015.

Πάει πολύ λοιπόν να επικαλείται αυτή την υπόθεση ο κ. Φορτσάκης, για να μας πείσει ότι δεν έχει κατά νου τον περιορισμό ή και την πλήρη αποβολή της πολιτικής δραστηριότητας από το Πανεπιστήμιο. Προκύπτει ότι ισχύει το αντίθετο. Και ότι στόχος είναι η αποβολή των «κομμάτων», δηλαδή της πολιτικής από τα Πανεπιστήμια, με πρόσχημα τη «βία» και τους «εξωπανεπιστημιακούς» εισβολείς. «Με ενοχλούν οι στάσεις όλων των κομμάτων, τους παρακαλώ όλους να μας αφήσουν ήσυχους χωρίς κομματικές υποδείξεις» θα πει στο «Εθνος» ο κ. Φορτσάκης (26.10.2014).

Τα κλειδιά του Πανεπιστημίου

Ο κ. Φορτσάκης δεν είναι ένα τυχαίο πρόσωπο. Μπορεί ο ίδιος να αποτάσσεται τα κόμματα, αλλά υπάρχει τουλάχιστον ένα κόμμα το οποίο πίνει νερό στο όνομα του κ. πρύτανη. Προτού αναδειχτεί στην κορυφαία θέση της διοίκησης του Πανεπιστημίου, η κυβέρνηση τού έχει εμπιστευτεί τον ρόλο του προέδρου στο Εποπτικό Συμβούλιο της ΝΕΡΙΤ, το οποίο βέβαια έχει πολύ σαφή και προσδιορισμένη πολιτική σήμανση. Παράλληλα, το δικηγορικό γραφείο του κ. Φορτσάκη έχει αναλάβει να διεκπεραιώσει κρίσιμες υποθέσεις της συγκυρίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι εκπροσωπεί τη θυγατρική τής Cosco, ΣΕΠ, στις διαπραγματεύσεις με τον ΟΛΠ για την ολοκλήρωση της ιδιωτικοποίησης του λιμανιού. Ως γνωστόν, ο μεγαλομέτοχος του ΟΛΠ είναι πλέον το ΤΑΙΠΕΔ. Αλλά και το ΤΑΙΠΕΔ έχει αναλάβει να εκπροσωπεί το γραφείο Φορτσάκη και μάλιστα στο πολυσυζητημένο ζήτημα της πώλησης του Ελληνικού. Την ειδίκευση αυτή προβάλλει στον ιστότοπό του το γραφείο, λέγοντας ότι «διαθέτει πολύ μεγάλη εμπειρία παροχής εξειδικευμένων συμβουλών ως προς την ιδιωτικοποίηση δημοσίων επιχειρήσεων και την προσέλκυση με τον τρόπο αυτό ξένων επενδύσεων».

Με κάθε τρόπο η πλευρά Φορτσάκη – κυβέρνησης επιμένει τώρα ότι οι ειδικές κάρτες εισόδου και ο αυστηρός έλεγχος που θέλει να εφαρμόσει αφορά μόνο το κτίριο διοίκησης και όχι τις υπόλοιπες εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου. Αλλά δεν έχουν περάσει ούτε πέντε χρόνια από τότε που το ίδιο ζήτημα συζητήθηκε με πολύ πιο αυστηρούς όρους. Ηταν Δεκέμβριος του 2009, όταν είχε ανακοινωθεί από το διοικητικό συμβούλιο της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Αθήνας ότι στο εξής «οι φοιτητές θα εισέρχονται με την επίδειξη της φοιτητικής τους ταυτότητας», ότι «θα ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα ώστε να αποτρέπεται η αυθαίρετη είσοδος στο κτίριο εξωπανεπιστημιακών στοιχείων» και ότι «στους χώρους της Σχολής δεν θα λαμβάνουν χώρα εκδηλώσεις για τις οποίες δεν έχει χορηγηθεί άδεια από την Πρυτανεία ή την Κοσμητεία».

Είχε προηγηθεί επίθεση εναντίον του τότε πρύτανη Χρ. Κίττα. Με αυτό το επεισόδιο ως αφορμή επιδιώχθηκε να αποκλειστεί κάθε πολιτική δράση στο Πανεπιστήμιο. Ο κ. Φορτσάκης ήταν τότε πρόεδρος της Νομικής και μ’ αυτή την ιδιότητα είχε πρωτοστατήσει στις σχετικές διεργασίες. Οι προτάσεις του ήταν να ελέγχεται η είσοδος των ατόμων στη σχολή και να ξεκαθαριστεί ότι οι χώροι των γραμματειών και των διοικητικών υπηρεσιών, όπου δεν εκτελείται διδακτικό έργο, δεν αποτελούν χώρο ασύλου.

Σύσσωμη η φοιτητική κοινότητα αντέδρασε. Η γενική συνέλευση των φοιτητών της Νομικής στις 10.12.2009 αποφάσισε κατάληψη, ενώ διοργανώθηκαν συλλαλητήρια στο κέντρο της Αθήνας με αίτημα να μην εφαρμοστούν τα μέτρα. Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμα και η ΔΑΠ αντιτάχθηκε στις θέσεις Φορτσάκη. Μία από τις πρώτες ενέργειες του Αντώνη Σαμαρά ως αρχηγού της Νέας Δημοκρατίας ήταν να συνετίσει τη Νεολαία του κόμματός του, ζητώντας να αρθεί η αντίθεσή της στις σχεδιαζόμενες αλλαγές. Δεν είχαν περάσει ούτε δέκα μέρες από την εκλογή του. Ηταν άλλο ένα δείγμα τού πώς εννοούν την «αυτοδιοίκηση» του Πανεπιστημίου οι υποτιθέμενοι θερμοί θιασώτες της.

Η πρεσβεία συμβουλεύει

Ο πρέσβης Σπέκχαρντ και ο Αντώνης Σαμαράς το 2009, τη χρονιά κατά την οποία η αμερικανική πρεσβεία επιχειρούσε να νουθετήσει τα ελληνικά ΑΕΙ
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Αυτές όλες οι τραυματικές διαδικασίες στο εσωτερικό του Πανεπιστημίου, οι οποίες έχουν βάθος δεκαετιών όπως υπενθυμίζουμε σε διπλανές στήλες, δεν έμειναν εντός των ελληνικών συνόρων. Προκάλεσαν το έντονο ενδιαφέρον της αμερικανικής πρεσβείας, η οποία προσέφερε για ακόμα μία φορά τις καλές της υπηρεσίες. Αυτή η ενασχόληση της πρεσβείας αποκαλύπτεται σε σειρά τηλεγραφημάτων που φέρουν την υπογραφή του Αμερικανού πρέσβη και περιλαμβάνονται στα υλικά που ήρθαν στο φως μέσω των Wikileaks. Μάλιστα σε ένα από αυτά αναφέρεται και η δυσκολία του Αντώνη Σαμαρά να πείσει ακόμα και τη φοιτητική παράταξη της Νέας Δημοκρατίας.

Πρόκειται για το εμπιστευτικό τηλεγράφημα 09ATHENS1725, με ημερομηνία 23.12.2009, που φέρει την υπογραφή του τότε πρέσβη Σπέκχαρντ και έχει θέμα το «Πανεπιστημιακό Ασυλο στην Ελλάδα: όταν η δημοκρατία πάει στραβά». Οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφορούνται τα καθέκαστα από ορισμένους Ελληνες καθηγητές, οι οποίοι παραπονούνται στην πρεσβεία για τα προβλήματα των ελληνικών Πανεπιστημίων. Την πληροφορία για τον Σαμαρά και τη ΔΑΠ μεταφέρει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Πειραιά, Αρης Τζιαμπίρης, για να τονίσει τη θέση του ότι τα κόμματα αδυνατούν να ελέγξουν ακόμα και τις δικές τους φοιτητικές παρατάξεις. Σύμφωνα με τον κ. Σπέκχαρντ, ο ίδιος καθηγητής, «ο οποίος σπούδασε τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ελλάδα, μας είπε ότι οι πρυτάνεις και οι καθηγητές εκφοβίζονται από τους διαδηλωτές και φοβούνται για τη ζωή τους όταν τους αντιμετωπίζουν, και πρόσθεσε ότι “αυτοί (οι ταραξίες) γνωρίζουν πού κατοικούν τα μέλη της διοίκησης και δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν αυτή την απειλή”». Ενας άλλος καθηγητής, ο Νίκος Μπακουνάκης από το Πάντειο, ενημερώνει την πρεσβεία ότι οι ταραξίες «συνηθίζουν να χρησιμοποιούν εκφοβιστικές μεθόδους εναντίον στοχοποιημένων καθηγητών, τα ονόματα των οποίων δημοσιοποιούν σε αναρχικό ιστότοπο (ο οποίος φιλοξενείται στον επίσημο σέρβερ του Παντείου), και παρεμποδίζουν τα μαθήματα». Ο ίδιος καθηγητής, κατά τη συνομιλία του με τους εκπροσώπους της αμερικανικής πρεσβείας, υποστήριξε ότι υποχρεώθηκε να φιλοξενήσει επισκέπτες καθηγητές εκτός Πανεπιστημίου για να αποφύγει επιθέσεις με γιαουρτώματα, καθώς και ότι προτίμησε να πληρώσει 6.000 ευρώ για τη διεξαγωγή ενός διεθνούς συνεδρίου σε εξωτερικό χώρο, παρά να διακινδυνεύσει τη διακοπή ή τη βίαιη ακύρωσή του αν διοργανωνόταν σε πανεπιστημιακούς χώρους.

Το τηλεγράφημα ξεκινά με τη διαπίστωση ότι «η βία στα ελληνικά Πανεπιστήμια συνεχίζεται, ένα χρόνο μετά το θάνατο του Αλέξη Γρηγορόπουλου, του νέου που πυροβολήθηκε κατά λάθος [sic] από έναν αστυνομικό, γεγονός που οδήγησε σε μερικές από τις χειρότερες ταραχές που είδε ποτέ η Ελλάδα».

Η πίεση της πρεσβείας για τη λήψη μέτρων αστυνόμευσης των Πανεπιστημίων, περιστολής του πανεπιστημιακού ασύλου και υιοθέτησης «κάρτας εισόδου» για τους φοιτητές και το προσωπικό των ΑΕΙ είχε ξεκινήσει από τις αρχές του 2009, μετά την έκρηξη της νεολαίας που προκάλεσε η δολοφονία του Γρηγορόπουλου. Το πρώτο σχετικό τηλεγράφημα του πρέσβη Σπέκχαρντ στάλθηκε στις 13.2.2009 και φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Η θλιβερή κατάσταση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος: μια πρόκληση για τη διπλωματία των ΗΠΑ» (09ATHENS191).

Σύμφωνα με το τηλεγράφημα, «το μεγαλύτερο πρόβλημα των ελληνικών Πανεπιστημίων είναι τα υπερβολικά ισχυρά φοιτητικά συνδικάτα, τα οποία διαθέτουν πολιτική διασύνδεση». Ακολουθούν κρίσεις για τα κόμματα. «Ακόμα και το ΠΑΣΟΚ, το οποίο παραδοσιακά υπήρξε αφοσιωμένος υποστηρικτής του ασύλου, φαίνεται να αναγνωρίζει ότι η κατάσταση δεν μπορεί να συνεχιστεί. Η Λούκα Κατσέλη, σκιώδης υπουργός Οικονομίας του ΠΑΣΟΚ, δήλωσε πρόσφατα στον ακόλουθο Δημοσίων Υποθέσεων της πρεσβείας ότι τα Πανεπιστήμια θα πρέπει να διαθέτουν δική τους αστυνομία για να σταματήσουν οι λεηλασίες και βιαιότητες στις πανεπιστημιουπόλεις. Ωστόσο τα πιο αριστερά κόμματα, ΣΥΡΙΖΑ και ΚΚΕ, έχουν ταχθεί να προστατεύουν το άσυλο με κάθε κόστος».

Ως προς τον νέο υπουργό παιδείας, «υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη εντύπωση ότι η επιλογή του Σπηλιωτόπουλου ως υπουργού Παιδείας είναι μια ένδειξη ότι ο Καραμανλής δεν ενδιαφέρεται για την πραγματική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, αλλά για τις εντυπώσεις μέχρι τις εκλογές. Πολιτικοί και από τις δύο πλευρές του φάσματος μας έχουν ενημερώσει κατ’ ιδίαν ότι ο Σπηλιωτόπουλος θεωρείται πολιτικά ασήμαντος (political lightweight)».

Το τηλεγράφημα διαπιστώνει έντονο αντιαμερικανισμό: «Η άκρως πολιτικοποιημένη και συχνά αριστερή φύση πολλών Πανεπιστημίων στην Ελλάδα καθιστά επικίνδυνο για το προσωπικό της πρεσβείας να επισκεφθεί πανεπιστημιουπόλεις και είναι αδύνατο για την πρεσβεία να κατονομάζεται σε κοινά προγράμματα. Στις λίγες περιπτώσεις όπου φιλικοί καθηγητές μπορούν να πεισθούν να επωφεληθούν από προγράμματα και τη βοήθεια της πρεσβείας, θα πρέπει να κρατούν χαμηλό προφίλ, αλλιώς κινδυνεύουν με διακοπή του προγράμματος ή κάτι ακόμα χειρότερο από τους αριστερούς φοιτητές».

Παρά αυτές τις δυσκολίες, «η πρεσβεία ξοδεύει πολύ χρόνο προκειμένου να προωθήσει ζητήματα για λογαριασμό των ιδρυμάτων των ΗΠΑ που λειτουργούν στην Ελλάδα» και βέβαια κύριος στόχος της είναι να αναγνωριστούν τα ιδιωτικά αμερικανικά κολέγια.

Από ένα άλλο εμπιστευτικό τηλεγράφημα του Σπέκχαρντ (09ATHENS407, 31.3.2009) με τίτλο «Ειδικός της Ελληνικής Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης επιθυμεί τη βοήθεια των ΗΠΑ» μαθαίνουμε ότι στις 26.3.2009 συναντήθηκε με τους ακόλουθους Μορφωτικών και Δημοσίων Υποθέσεων της πρεσβείας ο πρώην πρύτανης Γεώργιος Μπαμπινιώτης, ο οποίος είχε οριστεί από την κυβέρνηση Καραμανλή στην επιτροπή μελέτης της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Ο κ. Μπαμπινιώτης, σύμφωνα με το τηλεγράφημα, «αποδέχτηκε με ενθουσιασμό την παροχή βοήθειας από τις ΗΠΑ για την εφαρμογή ενός εθνικού εξεταστικού συστήματος για την εισαγωγή στα ΑΕΙ».

«Σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη», συνεχίζει το τηλεγράφημα, «βελτιώνονται οι πολιτικές προοπτικές για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Η Νέα Δημοκρατία και η αντιπολίτευση του ΠΑΣΟΚ εργάζονται από κοινού για μια λύση. Ο Μπαμπινιώτης συμφώνησε ότι οι εκλογές για την ηγεσία του διδακτικού προσωπικού των Πανεπιστημίων (ΠΟΣΔΕΠ), όπου εκδιώχθηκαν οι ακραίοι (radicals) που υποστηρίζονταν από τον ΣΥΡΙΖΑ, ήταν μια ένδειξη ότι η πανεπιστημιακή κοινότητα είναι πρόθυμη για μια αλλαγή. Μέχρι τώρα η ΠΟΣΔΕΠ είχε υποστηρίξει όλες τις εκκλήσεις για απεργίες και όλες τις διαταραχές της διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο. [Η νέα ηγεσία] υποστηρίζει επίσης να κατέβει από το 40% η εκπροσώπηση των φοιτητών στις αποφάσεις».

«Ο Μπαμπινιώτης διεκτραγώδησε και την υπερβολική πολιτικοποίηση των φοιτητών, η οποία έχει προκαλέσει σοβαρές διαταραχές στη λειτουργία του Πανεπιστημίου». Σύμφωνα με τον ίδιο Ελληνα ειδικό, «υπάρχει κατάχρηση του ασύλου» ενώ ο στόχος να αναγνωριστεί η τριτοβάθμια ιδιωτική εκπαίδευση απαιτεί «ευρεία πολιτική συμφωνία για την τροποποίηση του Ελληνικού Συντάγματος».

Τον Ιούνιο ήταν η σειρά του πρύτανη Χρήστου Κίττα να ενημερώσει τους ακόλουθους Μορφωτικών και Δημοσίων Υποθέσεων της πρεσβείας των ΗΠΑ. Στο εμπιστευτικό τηλεγράφημα που στάλθηκε από τον κ. Σπέκχαρντ στις 16.6.2009 με τίτλο «Αναρχικοί και Πανεπιστήμια στην Αθήνα: η αφήγηση ενός πρύτανη» (09ATHENS997), εμφανίζεται ο τότε πρύτανης του Πανεπιστημίου να αναφέρει ότι «κατά τα τελευταία έξι χρόνια ο αριθμός των αναρχικών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών έχει αυξηθεί από 450 σε 5.000. Οι αναρχικοί έχουν ακόμη ιδρύσει ένα πολιτικό κόμμα που συμμετείχε στις πρόσφατες Ευρωεκλογές και κατάφερε να συγκεντρώσει 7.000 ψήφους στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας».

Βέβαια οι αναρχικοί δεν κατεβαίνουν στις εκλογές. Εδώ εννοούνται οι φοιτητικές παρατάξεις των ΕΑΑΚ και η ΑΝΤΑΡΣΥΑ. Το σχόλιο του Σπέκχαρντ ήταν ότι ο Κίττας υπήρξε «εξαιρετικά ειλικρινής στις επικρίσεις του για όλα τα πολιτικά κόμματα, για την αστυνομία και για τους φοιτητές, οι οποίοι διοχετεύουν τη δυστυχία τους σε αρνητικά ξεσπάσματα βίας».

Από το περιεχόμενο του συνόλου των τηλεγραφημάτων προκύπτει ότι στο επίκεντρο των συζητήσεων δεν ήταν κάποια «εξωπανεπιστημιακά», «κακοποιά» ή «αναρχικά» στοιχεία, αλλά οι αριστεροί φοιτητές και… καθηγητές. Το ίδιο ζούμε και σήμερα. Τίθενται λοιπόν σε εφαρμογή τα αυστηρά μέτρα ελέγχου των ΑΕΙ που συζητούνταν το 2009 μεταξύ αμερικανικών υπηρεσιών και στελεχών διοίκησης των ελληνικών ΑΕΙ. Αν μη τι άλλο, εδώ μιλάμε για πραγματική «πολιτειακή ανωμαλία».

…………………………………………………….

Το Πανεπιστήμιο του Μπάλκου

Υπήρχε κάποτε ένας υπουργός Δημόσιας Τάξης της Νέας Δημοκρατίας, παλιός στρατιωτικός, με καριέρα στον κλάδο αντικατασκοπίας και ασφάλειας της ΚΥΠ πριν από τη δικτατορία. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής τον αξιοποίησε ως έναν από εκείνους που εφάρμοσαν τη γραμμή του Ευάγγελου Αβέρωφ στις μεταπολιτευτικές κυβερνήσεις. Με το προφίλ του σκληρού αντιαριστερού και κομμουνιστοφάγου ο Αναστάσιος Μπάλκος θεωρήθηκε κατάλληλος για την αναδιοργάνωση των σωμάτων ασφαλείας και υπήρξε ο νονός των ΜΑΤ. Μεταξύ άλλων ο Μπάλκος επιχείρησε να ελέγξει τα Πανεπιστήμια και να καταργήσει το άσυλο.

Η μέθοδος που χρησιμοποίησε ο Μπάλκος θυμίζει έντονα τις πρόσφατες προσπάθειες απαξίωσης του φοιτητικού κινήματος και τις τερατολογίες για τους «εξωπανεπιστημιακούς» που προετοίμασαν την υιοθέτηση μέτρων ελέγχου για την είσοδο στα Πανεπιστήμια.

Ηταν τέλη Φεβρουαρίου 1980, όταν ο Μπάλκος κάλεσε τους διαπιστευμένους συντάκτες του υπουργείου Δημόσιας Τάξης για να τους κάνει τρομερές αποκαλύψεις. Τις επόμενες μέρες οι εφημερίδες της Δεξιάς (και της Ακροδεξιάς βέβαια) κυκλοφορούσαν με πρωτοσέλιδα για «συσκέψεις των τρομοκρατών» που «γίνονται κάθε Τρίτη εις την Νομικήν Σχολήν Αθηνών», ενώ «ομάδες περιφρούρησης δεν επιτρέπουν την είσοδον εις τους αμυήτους» («Ελεύθερος Κόσμος», 1.3.1980), και με καταγγελίες ότι σύμφωνα με «το υπουργείο Δημοσίας Τάξεως η Νομική Σχολή είναι Γιάφκα» («Η Βραδυνή», 1.3.1980).

Αυτά δεν τα είπε επισήμως ο Μπάλκος. Οι πληροφορίες αποδόθηκαν σε «αρμόδια πηγή του υπουργείου», η οποία ισχυρίστηκε ότι «κάθε Τρίτη αίθουσα της Νομικής γίνεται γιάφκα», όπου «οι αναρχικοί, φοιτητές και μη, μπαίνουν ελεύθερα». Ο Μπάλκος επιχείρησε να συνδέσει τις πολιτικές εκδηλώσεις του φοιτητικού κινήματος με τις ενέργειες της «17 Νοέμβρη» και του ΕΛΑ, ενώ αφέθηκε να εννοηθεί ότι ετοιμάζεται και η περιστολή του ασύλου: «Σχετικώς προς το θέμα του πανεπιστημιακού ασύλου, εγνώσθη ότι το υπουργείον Δημοσίας Τάξεως δεν έχει λάβει εισέτι την γνωμάτευσιν του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, διά της οποίας αποφαίνεται τούτο, ότι “πανεπιστημιακόν άσυλον δεν υφίσταται υπό την έννοιαν την οποίαν του δίδουν σήμερον”, ώστε να ενεργήση καταλλήλως» («Ελεύθερος Κόσμος», 1.3.1980).

Οι κινήσεις αυτές του Μπάλκου, οι οποίες επιδίωκαν να επηρεάσουν τους φοιτητές εν όψει των εκλογών που επρόκειτο να διεξαχθούν στα ΑΕΙ εκείνη τη βδομάδα, κατέληξαν σε μπούμερανγκ για την κυβέρνηση. Προκάλεσαν τη συσπείρωση του φοιτητικού κινήματος και απομάκρυναν κάθε επιδίωξη αποδυνάμωσης του πανεπιστημιακού ασύλου. Ο πρόεδρος της ΕΦΕΕ αντέδρασε με σκληρά λόγια:

«Οι Ελληνες φοιτητές σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να αποδεχτούν παραβιάσεις του ασύλου με αστήρικτα προσχήματα που επικαλούνται οι αρχές ασφαλείας. Οπως επανειλημμένα έχει τονιστεί από την ΕΦΕΕ και όλο το δημοκρατικό κόσμο, οι ίδιοι οι πανεπιστημιακοί φορείς είναι υπεύθυνοι για τα διαδραματιζόμενα στα ΑΕΙ. Το δημοκρατικό φοιτητικό κίνημα έχει επανειλημμένα αποδείξει ότι μπορεί να περιφρουρήσει τα Πανεπιστήμια από ξένα προς αυτό στοιχεία, από οπουδήποτε κι αν προέρχονται και έχει περιφρουρήσει την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών και τη Δημοκρατία στα ΑΕΙ.

Αν το υπουργείο Δημόσιας Τάξης ψάχνει για αφορμή –και είναι φανερό ότι ψάχνει– για την παραβίαση του ασύλου, σίγουρα δεν μπορεί να τη βρει στο δημοκρατικό φοιτητικό κίνημα και στους άλλους δημοκρατικούς πανεπιστημιακούς φορείς. Είναι πραγματικά αξιοσημείωτη η κυνικότατη παραδοχή του υπουργού Δημόσιας Τάξης ότι το Σπουδαστικό της Ασφάλειας λειτουργεί κανονικά, συνεχίζοντας με συνέπεια την παράδοση των Καλύβα και Καραπαναγιώτη, φόρος τιμής της Νέας Δημοκρατίας στους προκατόχους της.

Τέλος, για την ΕΦΕΕ, βασικό συστατικό των ακαδημαϊκών ελευθεριών είναι η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών στα Πανεπιστήμια, η δυνατότητα αλλά και η αναγκαιότητα διοργάνωσης από κάθε φορέα της πανεπιστημιακής κοινότητας εκδηλώσεων σπουδαστικού, πολιτικού, κοινωνικού ή πολιτιστικού χαρακτήρα· εκδηλώσεων που συμβάλλουν αποφασιστικά στην ανάπτυξη του ελεύθερου διαλόγου ανάμεσα στους φοιτητές· εκδηλώσεων που συντελούν καθοριστικά στη διαμόρφωση των φοιτητών σε πολίτες, με βαθιά εθνική και δημοκρατική συνείδηση».

Ενδιαφέρον έχει και το όνομα του τότε προέδρου της ΕΦΕΕ, ο οποίος υπέγραφε αυτά τα λόγια. Ηταν ο Χρήστος Παπουτσής, ο οποίος επρόκειτο να διαδεχθεί τον Μπάλκο στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης μετά από τρεις δεκαετίες!

…………………………………………

Διαβάστε

Κείμενα του «Ιού» για το πανεπιστημιακό άσυλο και την αστυνόμευση στα ΑΕΙ:

*«Τα τανκς τώρα δικαιώνονται» («Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία», 17.11.1991) http://www.iospress.gr/ios1991/ios19911117.htm

*«Ποιος φοβάται το άσυλο;»

(«Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία», 26.11.2006) Η αστυνομία στο Πανεπιστήμιο http://www.iospress.gr/ios2006/ios20061126.htm

*«Το άσυλο δίχως κουκούλα»

(«Ελευθεροτυπία», 3.3.2007) Ρεπορτάζ από το εσωτερικό των αθηναϊκών ΑΕΙ εν ώρα πολιορκίας. http://www.iospress.gr/mikro2007/mikro20070303.htm

Δείτε

*«Φράουλες και αίμα» (The strawberry statement) του Στιούαρτ Χάγκμαν (1970). Η κατάληψη του Πανεπιστημίου Κολούμπια το 1968 και η εκκένωσή του από τα αμερικανικά ΜΑΤ. Μια ταινία η οποία βέβαια δεν θυμίζει τίποτα στους Αμερικανούς πρέσβεις που νουθετούν τους πρόθυμους Ελληνες πανεπιστημιακούς.

*«Αναρχία, Νοέμβριος 1985». Η επέμβαση των ΜΑΤ στο Χημείο (18.11.85), όπως την κατέγραψε το συνδρομητικό βιντεο-κανάλι TV Press του Γιώργου Καρατζαφέρη. Ακούγονται ευκρινώς οι ήχοι από τις καταστροφές που οι αστυνομικοί προκάλεσαν στο εσωτερικό του κτιρίου, αρκετή ώρα μετά την εκκένωσή του από τους αναρχικούς καταληψίες.

Επισκεφτείτε

*«WikiLeaks Archives» https://cablegatesearch.wikileaks.org/search.php

Ο χώρος αναζήτησης των τηλεγραφημάτων που έχουν δημοσιοποιήσει τα Wikileaks. Περιλαμβάνονται τα εξαιρετικά διαφωτιστικά εμπιστευτικά τηλεγραφήματα του Αμερικανού πρέσβη στην Αθήνα για τις επαφές του με Ελληνες πρυτάνεις.

ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΙΟΥ: Τάσος Κωστόπουλος, Αντα Ψαρρά, Δημήτρης Ψαρράς  ios@efsyn.gr

Στην πραγματικότητα, η απορία αυτή οφείλεται σε άγνοια μιας κρίσιμης πτυχής του πρόσφατου παρελθόντος. Οχι εκ μέρους των ψηφοφόρων και των υποψηφίων της Χρυσής Αυγής, που γνωρίζουν πολύ καλά τι στηρίζουν, αλλά όσων ξαφνιάζονται απ’ αυτή την υποστήριξη. Η εικόνα που φιλοτεχνήθηκε μεταπολεμικά για την Κατοχή παραγνωρίζει συνειδητά τη συνεργασία μιας υπολογίσιμης μερίδας του ελληνικού λαού με τον κατακτητή και, κυρίως, την ύπαρξη μιας ευδιάκριτης συνέχειας ανάμεσα στον κατοχικό δωσιλογισμό και το μεταπολεμικό «βαθύ κράτος». Αρκετές χιλιάδες συμπατριώτες μας πολέμησαν το 1943-44 στο πλευρό των ναζί κατά της ΕΑΜικής Αντίστασης κι οι περισσότεροι απ’ αυτούς ενσωματώθηκαν κατόπιν στον σκληρό πυρήνα της κυρίαρχης εθνικοφροσύνης, στελεχώνοντας τον στρατό και τα σώματα ασφαλείας του εμφυλίου και των επόμενων δεκαετιών. Αναγκασμένοι συνήθως ν’ αποσιωπούν το κατοχικό παρελθόν τους, αφού το μεταπολεμικό ελληνικό κράτος αντλούσε τη νομιμότητά του όχι από τις δωσιλογικές αλλά από τις εξόριστες βασιλικές κυβερνήσεις, αναρριχήθηκαν παρ’ όλα αυτά στις κορυφές της υπηρεσιακής και πολιτικής ιεραρχίας. Με αποκορύφωμα τα χρόνια της χούντας, όταν η ένοπλη συνεργασία με το Γ′ Ράιχ αναγνωρίστηκε διακριτικά ως «εθνική αντίσταση» εφόσον είχε διαπραχθεί στο πλαίσιο του κοινού αντικομμουνιστικού αγώνα (Ν.Δ. 179/1969).

Από εύελπις, γερμανοτσολιάς

Μια τέτοια υπηρεσιακή διαδρομή, από τα Τάγματα Ασφαλείας της Κατοχής στην ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων επί χούντας, θα μας απασχολήσει σήμερα. Ο λόγος για τον αντιστράτηγο Αθανάσιο Επιτήδειο (1921-2003), πατέρα του επίσης απόστρατου αντιστράτηγου και σημερινού ευρωβουλευτή της Χρυσής Αυγής, Γεωργίου Επιτήδειου. Μια καριέρα που, όπως τόσες άλλες, μπορεί να εξηγήσει την αποδοχή των επίδοξων μιμητών του Χίτλερ από χιλιάδες «εθνικιστές» συμπατριώτες μας.

Σύμφωνα με τη νεκρολογία του που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα του Συνδέσμου Αποστράτων Αξιωματικών του όπλου του, βασισμένη στο βιογραφικό σημείωμα που εκφώνησε στην κηδεία του ο εκπρόσωπος της αντίστοιχης διεύθυνσης του ΓΕΣ, ο Αθανάσιος Επιτήδειος γεννήθηκε το 1921 στα Ψαχνά της Εύβοιας, αποφοίτησε το 1942 από τη Σχολή Ευελπίδων και «έλαβε μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις κατά τις περιόδους: 1940-41, 1944-45 και 1946-49» («Πυροβολητής», φ.5, 5-6.2003, σ.2). Η εύσχημη αυτή διατύπωση συγκαλύπτει διακριτικά αυτό που μας είναι γνωστό από άλλες πηγές: τη συμμετοχή του εκλιπόντος στα «ευζωνικά τάγματα» της γενέτειράς του, βοηθητική μονάδα των κατοχικών στρατευμάτων που υπαγόταν τυπικά μεν στο υπουργείο Εθν. Αμύνης της δωσιλογικής κυβέρνησης, ουσιαστικά δε στον αρχηγό των SS στην Ελλάδα, αντιστράτηγο Βάλτερ Σιμάνα.

Γνωστά επίσης ως «γερμανοτσολιάδες», τα ευζωνικά τάγματα συγκροτήθηκαν το 1943-44 στο πλαίσιο της προσπάθειας των κατοχικών αρχών «να σωθεί γερμανικό αίμα» μέσω της μετατροπής της αντιφασιστικής αντίστασης σε ενδοελληνικό εμφύλιο: «η αντικομμουνιστική μερίδα του ελληνικού πληθυσμού», εξηγούσε χαρακτηριστικά ο στρατιωτικός διοικητής της Ελλάδας Αλεξάντερ Λέερ τον Ιανουάριο του 1944, «πρέπει να χρησιμοποιηθεί πλήρως, για να εκδηλωθεί φανερά και να εξαναγκαστεί σε απροκάλυπτη εχθρότητα κατά της κομμουνιστικής μερίδας». Στο πλευρό των κατοχικών στρατευμάτων στρατολογήθηκαν συνολικά 5.725 «εύζωνοι» και 16.625 άλλοι «εθελοντές» κι ανασυγκροτήθηκαν εκ βάθρων τα σώματα ασφαλείας, η δύναμη των οποίων ανήλθε σε 18.211 αστυνομικούς και χωροφύλακες. Σύμφωνα με το τελικό υπηρεσιακό απολογισμό του Σιμάνα, «τα ευζωνικά τάγματα πολέμησαν τον κομμουνισμό και τις συμμορίες του ΕΛΑΣ με αξιοσημείωτη επιτυχία», οι δε νεκροί και τραυματίες τους καταχωρήθηκαν από τον ίδιο στις «ημέτερες απώλειες», δίπλα στους πεσόντες των SS και της SD (Hagen Fleischer, «Νέα στοιχεία για τη σχέση γερμανικών αρχών κατοχής και Ταγμάτων Ασφαλείας», περ. «Μνήμων», τχ.8 [1980-82], σ.200-2).

Στην Εύβοια η συγκρότηση του Τάγματος Ασφαλείας ξεκίνησε με την άφιξη στη Χαλκίδα του νέου νομάρχη, στρατηγού Δημητρίου Λιάκου, κι 80 περίπου «ευζώνων» από την Αθήνα (29.12.1943). Τους αμέσως προηγούμενους μήνες το νησί είχε απολαύσει μια πρωτόγνωρη ατμόσφαιρα ελευθερίας, καθώς η ιταλική συνθηκολόγηση της 9ης Σεπτεμβρίου 1943 έγινε δεκτή με μαζικές διαδηλώσεις στη Χαλκίδα και ουσιαστική έξοδο της εκεί ΕΑΜικής ηγεσίας από την παρανομία. Εξίσου ραγδαία υπήρξε η ανάπτυξη του τοπικού ΕΛΑΣ, που από 30 αντάρτες τον Ιούλιο έφτασε στα τέλη Σεπτεμβρίου τους 2.000. Την άφιξη του Λιάκου ακολούθησε ωστόσο πραγματικό ανθρωποκυνηγητό στην πρωτεύουσα του νομού από ταγματασφαλίτες και Γερμανούς και η εγκατάσταση «λόχων ασφαλείας» σε μια σειρά περιμετρικά χωριά της ενδοχώρας (Ψαχνά, Ερέτρια, Αλιβέρι, Αμάρυνθος). Το πρώτο χωριό που οπλίστηκε από τις κατοχικές αρχές ήταν τα Ψαχνά (10.1.1944), με τη στρατολόγηση περίπου εκατό κατοίκων. Η αποτυχημένη απόπειρα του ΕΛΑΣ να τους αφοπλίσει (22.2.1944) λειτούργησε ως ορόσημο για την επέκταση του φαινομένου στη γύρω περιοχή. Τον Απρίλιο, οι «πολιτοφυλακές» αυτές απάρτισαν τρία ευζωνικά τάγματα με οκτώ συνολικά λόχους. Δύο απ’ αυτούς είχαν έδρα τη Χαλκίδα, δύο τα Ψαχνά κι από ένας το Βασιλικό, την Αμάρυνθο, το Αλιβέρι και τις Γούβες.

Πληροφορίες για την ένταξη του εύελπι Επιτήδειου σ’ αυτό το πλέγμα αντλούμε από έγγραφα που φυλάσσονται στο αρχείο Γιάννη Δουατζή, στο ΕΛΙΑ. Σύμφωνα με έκθεση του ανανήψαντα αξιωματικού του ΕΛΑΣ Νικολάου Σιμιτζή (Μάιος 1947), ο Επιτήδειος συνελήφθη το φθινόπωρο του 1943 από το ΕΑΜ ως ύποπτος συνεργασίας με τον εχθρό, κρατήθηκε μαζί με άλλους εθνικόφρονες στο σχολείο του χωριού Αττάλη, αλλά σύντομα αφέθηκε ελεύθερος. Σε κατάλογο των αξιωματικών του νησιού που φυλακίστηκαν ως δωσίλογοι κατά την Απελευθέρωση (Φ.6.2) φέρεται πάλι ως πρωτεργάτης του εξοπλισμού του χωριού του: «κατετάγη [στα] Τάγματα. Πρωτοπόρος Ψαχνών-Καστέλας. Κρατείται». Ο απολογισμός της δράσης του 1ου τάγματος από το διοικητή του Γεώργιο Τσιρίνη τον φωτογραφίζει ως αξιωματικό του 4ου Λόχου Ψαχνών, ενώ οι εκθέσεις των συμπολεμιστών του Αλέξανδρου Ορφανάκου (Ιούνιος 1947) και Εμμανουήλ Τσάλλη (Μάιος 1948) τον μνημονεύουν ρητά ως ανθυπασπιστή διμοιρίτη του 8ου λόχου Γουβών. Την υπηρεσία του στις Γούβες κατά τους τελευταίους μήνες της Κατοχής παραδέχεται κι ο ίδιος στην έκθεση που υπέβαλε μεταπολεμικά στις προϊστάμενές του στρατιωτικές αρχές. Κατά πάσα πιθανότητα, η θητεία του στα τάγματα ξεκίνησε από τη γενέτειρά του για να συνεχιστεί κατόπιν στις Γούβες. Χωριό που γειτόνευε μ’ ένα βαριά οπλισμένο γερμανικό ναυτικό οχυρό, οι τελευταίες ανακηρύχθηκαν τον Φλεβάρη του 1944 πρωτεύουσα της Βόρειας Εύβοιας, με υποχρεωτική σύμπτυξη εκεί όλων των δημοσίων υπηρεσιών της περιοχής και την καταφυγή εκεί όσων από τους «εθνικόφρονες» των πέριξ είχαν λόγους να φοβούνται τον ΕΛΑΣ. Σε ονομαστικό κατάλογο των απλών γερμανοτσολιάδων του 4ου λόχου, συνταγμένο από τον πρώην διοικητή του (2.12.1944), συναντάμε τέλος έναν ακόμη ταγματασφαλίτη με το ίδιο επώνυμο και πατρώνυμο –τον 19χρονο Ιωάννη Επιτήδειο του Γεωργίου.

Στο πλευρό της Βέρμαχτ

Για τη δράση αυτών των μονάδων στην Εύβοια του 1944 και τη στενή συνεργασία τους με τον γερμανικό στρατό, τα ντοκουμέντα τους που περιέχονται στο αρχείο και το βιβλίο του Γιάννη Δουατζή είναι κάτι παραπάνω από εύγλωττα. Χαρακτηριστικό δείγμα αποτελεί η εξόρμηση του Ιουνίου του 1944 από τα Ψαχνά για την εκκαθάριση της περιμέτρου του όρους Δίρφυς, στην οποία μετείχαν 128 «εύζωνοι» του εκεί λόχου μαζί με «τμήμα Γερμανών εξ 1 αξιωματικού και 55 οπλιτών» (Δουατζής 1982, σ.41). «Ευθύς ως εκινήθησαν δύο διμοιρίαι με μία τοιαύτη Γερμανών με επικεφαλής τον υποφαινόμενον, εδέχθησαν πυρά εξ αυτομάτων όπλων», διαβάζουμε στην αναφορά του διοικητή τους ταγματάρχη Τσιρίνη για τις 4.6.44. «Ηρχισεν η καταδίωξις εντός του δάσους των αντεθνικών ομάδων επί 4ωρον με αποτέλεσμα την σύλληψιν πολλών υπευθύνων του χωρίου» (σ.43). Στις 10 Ιουνίου, πάλι, ενώ η ελληνογερμανική φάλαγγα προχωρούσε προς τη Λάμαρη «συνελήφθη εξ απροόπτου παρατηρητής των αντεθνικών οργανώσεων, όστις παρά τας πιέσεις ουδέν εμαρτύρησεν περί της αποστολής του. Εξετελέσθη επί τόπου» (σ.43-4). Στις 13 Ιουνίου στο Κοτρώνι «τμήμα δυνάμεως 1 διμοιρίας Ελληνικής και 20 Γερμανών με δύο βαρέα πολυβόλα ενεπλάκη εις δίωρον αγώνα με αποτέλεσμα την σύλληψιν 4 εκ των υπευθύνων του Εφεδρικού ΕΛΑΣ φερόντων όπλα. Ομοίως την αυτήν ημέραν έτερον τμήμα ελληνικόν συνέλαβε έναν αντάρτην Κομμουνιστήν και τρεις Γυναίκας. Την αυτήν ημέραν και περί ώραν 16ην έτερον τμήμα ελληνικόν μετά Γερμανικού τοιούτου συνέλαβε δύο γυναίκας πλην ετραυματίσθη θανασίμως ο εκ του χωρίου Καστέλλα Ψαχνών στρατιώτης Μακρής Κωνσταντ. πεσών εις ενέδραν και πυροβοληθείς εξ εγγυτάτης αποστάσεως» (Φ.1.1).

Ακόμη αποκαλυπτικότερη είναι η διαταγή του αρχηγού των ταγματασφαλιτών, στρατηγού Παπαθανασόπουλου, για την εκκαθάριση της κεντρικής Εύβοιας (16.7.1944): «Πας πολίτης ευρισκόμενος κατά την πορείαν των αποσπασμάτων είτε κατά την νύκτα είτε κατά την ημέραν θα συλλαμβάνεται. Επίσης δέον να συλληφθώσιν άπαντες οι ποιμένες και τα μικρά ακόμη ποιμενόπαιδα, τα δε ποίμνια να κατάσχωνται εξ ολοκλήρου, καθ’ όσον έχει ήδη αποδειχθή ότι ούτοι είνε οι πολυτιμώτεροι βοηθοί, συνεργάται, τροφοδόται και σύνδεσμοι των ληστοσυμμοριτών. Επίσης δέον όπως κατάσχωνται άπαντα τα ζώα άτινα θα ανευρεθώσι εντός του κλοιού, εις οιονδήποτε και αν ανήκουσι ταύτα. [...] Οι Διοικηταί των αποσπασμάτων θα μεριμνήσωσι διά την συγκέντρωσιν ζώων προς φόρτωσιν του βαρέως οπλισμού των Γερμανικών τμημάτων και πυρομαχικών αυτών». Στην επιχείρηση που εξαπολύθηκε με ορμητήρια το Βασιλικό, την Ερέτρια και την Αμάρυνθο μετείχαν 4 λόχοι ταγματασφαλιτών, απόσπασμα της Ειδικής Ασφάλειας και δυο γερμανικοί λόχοι «μετά 6 βαρέων όλμων και 9 βαρέων πολυβόλων».

Σε μεγάλο βαθμό, οι εξορμήσεις αυτές ισοδυναμούσαν με οργανωμένο πλιάτσικο της υπαίθρου, ιδίως όσων χωριών υποστήριζαν το αντάρτικο. «Η Στροφιλιά, παλαιά κομμουνιστική φωλεά, πρέπει σκληρώς να τιμωρηθή», διαβάζουμε σε διαταγή του Παπαθανασόπουλου (21.7.44). «Να συλληφθώσιν άπαντες οι νέοι από 18-35 ετών. Αι περιουσίαι των υπευθύνων, ανταρτών και του εφεδρικού ΕΛΑΣ Στροφιλιάς να δημευθώσιν και γενικώς η Στροφιλιά να τιμωρηθή σκληρώς [...] Εις τους κατοίκους ολοκλήρου της περιοχής, ην πρόκειται να εκκαθαρίσωμεν, δέον να επιβληθή η κεκανονισμένη φορολογία εις είδος 10% επί της παραγωγής των και να μεριμνήσητε δια την συγκέντρωσιν και μεταφοράν. [...] Ιδιαιτέρως από την Στροφιλιά θα εισπραχθή το 20% επί της παραγωγής έστω και βιαίως. [...] Γενικώς, άπαντα τα Τμήματα θα μεριμνήσωσι διά την επίταξιν τροφίμων και ελαίου διά τους άνδρας των και διά την μεταφοράν εις Χαλκίδα όσον το δυνατόν μεγαλυτέρας ποσότητος». Εξαιρετικά εύγλωττη είναι επίσης η άκαρπη ενδοϋπηρεσιακή καταγγελία του ταγματάρχη Τσιρίνη κατά του Παπαθανασόπουλου και του επιτελείου του, για ιδιοποίηση αυτών των λαφύρων αλλά και των εγκαταλειμμένων εβραϊκών περιουσιών της Χαλκίδας (Δουατζής, σ.68-74).

Στο πεδίο της μάχης οι επιδόσεις των γερμανοτσολιάδων υπήρξαν αντίθετα μάλλον πενιχρές, ιδίως όταν στερούνταν τις πλάτες της Βέρμαχτ. Χαρακτηριστική η άρνηση των «ευζώνων» των Ψαχνών να πολεμήσουν μετά τον θάνατο 8 συντρόφων τους σε επίθεση ανταρτών στη Στενή (3.7.44): «Ανδρες αμφοτέρων λόχων επηρεασθέντες από αριθμόν απωλειών, εμφάνισιν όλμων και αφθονίαν πυρομαχικών [του ΕΛΑΣ] εξεδήλωσαν σημεία στάσεως, αρνούμενοι απολύτως παραμείνωσι Στενήν», ενημέρωσε χαρακτηριστικά ο Τσιρίνης τους προϊσταμένους του (σ.54), προτού συλλάβει -προσωρινά- τους «πρωταιτίους υπαξιωματικούς» (σ.160). Για την ανύψωση του ηθικού, ο Γερακίνης έστειλε πάντως αυθημερόν συγχαρητήρια στους υφισταμένους του: «Ληστοσυμμορίται επλήρωσαν ασφαλώς ακριβά παράφρονα επίθεσίν των κατά ηρωικών ευζώνων. Ανακοινώσατε εις τους άνδρες ότι ο διεξαγόμενος αγών κατά των καταλυτών πάσης ηθικής εννοίας και νομιμότητος είναι ίσως εκ τον ιερωτέρων ους διεξήγαγεν διά μέσου των αιώνων η ένδοξος φυλή μας».

Λιγότερο χαριτωμένες υπήρξαν κάποιες άλλες πτυχές αυτού του «ιερού αγώνα»: οι ομαδικές εκτελέσεις 93 «κομμουνιστών» στη Χαλκίδα, το κάψιμο ολόκληρων χωριών και οι μαζικές σφαγές χωρικών ως αντίποινα για τη δράση του αντάρτικου. Η συνεργασία με τους ναζί αποτυπώνεται και σε ιδιάζουσες φρικαλεότητες, όπως το σούβλισμα της Εβραίας δασκάλας του χωρού Στρόπωνες, Μέντυ Μόσχοβιτς, μετά τον ομαδικό βιασμό της από Γερμανούς και γερμανοτσολιάδες (7.3.1944).

Αξιοσημείωτη είναι, τέλος, η προσπάθεια να επιβληθεί μια αντεστραμμένη ανάγνωση αυτής της συνεργασίας: «Δεν εβοηθήσαμε τον κατακτητή, όπως μας κατηγορούν οι ληστοσυμμορίται», διακηρύσσει χαρακτηριστικά ο Παπαθανασόπουλος με προκήρυξή του στις παραμονές της απελευθέρωσης (9.9.44). «Το αντίθετον ακριβώς συνέβη. Ο κατακτητής μας εβοήθησε για να σώσουμε την πατρίδα μας και τη φυλή μας».

«Σταύρωση» και επανένταξη

Στην ενδοϋπηρεσιακή έκθεση που συνέταξε τον Αύγουστο του 1948, ως υπολοχαγός πλέον του κυβερνητικού στρατού, ο Επιτήδειος αποφεύγει προσεκτικά κάθε αναφορά στα κατοχικά πεπραγμένα του, περιοριζόμενος στην εξιστόρηση της συνθηκολόγησης του ίδιου και των συμπολεμιστών του. Η επτασέλιδη αφήγησή του ξεκινά στις αρχές Οκτωβρίου του 1944, με τη φυγή του από τις Γούβες για λόγους υγείας. Από το χωριό κατέβηκε «επί όνου» στο παραθαλάσσιο γερμανικό οχυρό, όπου επιβιβάστηκε σε καΐκι για τη Χαλκίδα. «Αναχωρών εκ Γουβών κατεχόμην υπό θλίψεως», γράφει, «διότι εγκατέλειπον συμπολεμιστάς με τους οποίους δεσμοί αρκετοί μας συνέδεσαν σφυρηλατηθέντες εις τα πεδία των μαχών διά την σωτηρίαν της φυλής μας. [...] Πάντως όμως πιστεύων εις το δίκαιον του αγώνος, ον διεξήγαγον οι κάτοικοι των Γουβών και όλα τα εν Ευβοία Τάγματα Ασφαλείας και έχων βαθείαν πίστην εις ο ιερόν έχουν οι Ελληνες, διότι θρησκευτικήν οικογενειακήν αγωγήν έλαβον, έμεινα ήσυχος και είχον την στερεάν πεποίθησιν ότι ο Θεός θα προστατεύση αυτούς» (σ.1).

Στο νοσοκομείο παρέμεινε μια βδομάδα. Οταν βγήκε, ο Παπαθανασόπουλος είχε απαγορεύσει πια κάθε απόπλου από τη Χαλκίδα, οπότε αντί για το πόστο του κατέφυγε στο χωριό του. Εκεί θα τον βρουν τα κακά μαντάτα: «από ραδιοφώνου επληροφορούμεθα την παράδοσιν των Ταγμάτων της Πελοποννήσου και συνεπώς θα ήρχετο και η δική μας σειρά, ήτις και δεν εβράδυνε» (σ.1). Οταν έφτασε στα Ψαχνά ένας αξιωματικός-εκπρόσωπος της κυβέρνησης εθνικής ενότητας, οι ταγματασφαλίτες προτίμησαν να παραδοθούν αμαχητί. Κατά τη μεταγωγή τους στη Χαλκίδα, γιουχάρονται από τα συγκεντρωμένα πλήθη˙ εμπειρία που, παρά την απουσία φυσικής βίας, ο αμετροεπής ανθυπασπιστής μας δεν διστάζει να ταυτίσει στην έκθεσή του με τα πάθη του… Χριστού:

«Η πορεία μας εκ Ψαχνών προς Χαλκίδα και η διέλευσις εξ Αρτάκης έφερεν εις τον νουν τον τόπον του κρανίου ένθα οδηγείτο ο Σωτήρ του κόσμου προς Σταύρωσιν, διότι αι λέξεις του ευαγγελίου αι αναφερόμεναι εις τα μαρτύρια του Κυρίου εύρισκον πανηγυρικήν επαλήθευσιν εις την περίπτωσίν μας καθ’ όσον καθ’ όλην την διάρκειαν της πορείας εδέχθημεν εμπαιγμούς και κολαφισμούς. Εισελθόντες εις Χαλκίδα και διασχίσαντες τας οδούς αυτής εδέχθημεν νέας ύβρεις. Εν συνεχεία ετέθημεν υπό αυστηροτάτην απομόνωσιν, μη δυνάμενοι να ερχόμεθα εις επαφήν με τον λοιπόν κόσμον. Καθημερινώς δε αντικρύζαμεν μετά βδελυγμίας τας κακούργους φυσιογνωμίας των φρουρών μας ελασιτών» (σ.2).

Η αυτοβιογραφική αυτή αφήγηση ολοκληρώνεται με τη λεπτομερή περιγραφή της συμβολής του Επιτήδειου στη συνθηκολόγηση των συντρόφων του που παρέμεναν ταμπουρωμένοι στο οχυρό των Γουβών. Συνοδευόμενος μέχρι εκεί από ένα απόσπασμα Αγγλων κι ΕΛΑΣιτών, δεν παραλείπει να υποσημειώσει την «οικτράν» εντύπωση που του προκάλεσαν «αι ποικίλαι στολαί και είδη οπλισμού» των ανταρτών. Αποκαλυπτική είναι επίσης η πληροφορία που παραθέτει, πως οι ταγματασφαλίτες «δεν έτρεφον εμπιστοσύνην» στους Βρετανούς φαντάρους επειδή αυτοί «έφερον ερυθρούς μπερέδες, το πλέον μισητόν εις αυτούς χρώμα, το αντιπροσωπεύον το αίμα και την θηριωδίαν των Κομμουνιστών» (σ.3).

Στην κορυφή της ιεραρχίας

Τελικά το μήλο έπεσε κάτω από τη μηλιά

Για τη μεταπολεμική υπηρεσιακή εξέλιξη του πρώην γερμανοτσολιά στον ελληνικό στρατό δεν γνωρίζουμε και πολλά πράγματα. Η λακωνική νεκρολογία του μας πληροφορεί απλώς ότι «διετέλεσε Διοικητής της 155 ΜΜΠ και της VIII ΜΠ, Διευθυντής 2ου Ε.Γ. και Α′ Υπαρχηγός ΓΕΣ». Σ’ αυτό το τελευταίο αξίωμα διορίστηκε στις 10 Ιουνίου 1974, κατά την ύστερη φάση της δικτατορίας Ιωαννίδη, με ταυτόχρονη προαγωγή του σε αντιστράτηγο («Μακεδονία» 11.6.74). Στη θέση αυτή θα τον βρουν, ένα μήνα μετά, το χουντικό πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και η τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Οι εκθέσεις των συναδέλφων του συμφωνούν ότι κατά τη σύσκεψη της ανώτατης στρατιωτικής ηγεσίας την 21η Ιουλίου υποστήριξε με θέρμη την αποφυγή πολέμου με την Τουρκία, τονίζοντας την αδυναμία του ελληνικού στρατού να τα βγάλει πέρα (Αρχείο Καραμανλή, τ.7ος, σ.352 & 358˙ Πέτρος Αραπάκης, «Το τέλος της σιωπής», Αθήνα 2000, σ.223˙ Γρ. Μπονάνος, «Ιδού η αλήθεια», Αθήναι 1986, σ.270). Στις επόμενες μέρες τού ανατέθηκε πάντως από την κυβέρνηση Καραμανλή η προετοιμασία των δυνάμεων που θ’ αποστέλλονταν στην Κύπρο σε περίπτωση κλιμάκωσης.

Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, ο στρατηγός Επιτήδειος διατήρησε τη θέση του για μερικούς μήνες. Αποστρατεύθηκε στις 4 Μαρτίου 1975, κατά τις σαρωτικές αλλαγές που ακολούθησαν το αποτυχημένο ιωαννιδικό «πραξικόπημα της πιτζάμας». Σύμφωνα με την επίσημη σχετική ανακοίνωση, στις «ανακατατάξεις» εκείνες πρυτάνευσαν τα κριτήρια της «επαγγελματικής ικανότητος» των στελεχών και της «νομιμοφροσύνης προς το δημοκρατικόν καθεστώς».

Την ίδια περίπου εποχή ξεκίνησε την καριέρα του ο γιος του. Από τις εφημερίδες των ημερών πληροφορούμαστε ότι ο Γεώργιος Επιτήδειος ονομάστηκε ανθυπολοχαγός τον Ιούλιο του 1975, έχοντας εισαχθεί και φοιτήσει στην Ευελπίδων επί χούντας. Οι δημοκρατικές συνθήκες των επόμενων δεκαετιών υπήρξαν, βέβαια, ριζικά διαφορετικές από εκείνες που υπηρέτησε ο πατέρας του. Ωσπου, με το πλήρωμα του χρόνου, το μήλο έπεσε κάτω από τη μηλιά.

………………………………………………………………………………..

Η καριέρα του προϊσταμένου

Ο Χρήστος Γερακίνης ως υφυπουργός Συγκοινωνιών του στρατάρχη Παπάγου

«Απώλειαι: εκ των ημετέρων, εις Γερμανός στρατιώτης βαρέως τραυματίας». Η ιστορική αυτή ρήση που κοσμούσε την ημερήσια διαταγή του υποδιοικητή των ταγματασφαλιτών της Εύβοιας, συνταγματάρχη Χρήστου Γερακίνη για τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην κεντρική Εύβοια (4.6.1944), κάθε άλλο παρά εμπόδισε την ευδόκιμη σταδιοδρομία του συντάκτη της στο μεταπολεμικό κράτος των εθνικοφρόνων. Οπως δεν την εμπόδισε και η λίγο μεταγενέστερη διαταγή του προς τους υφισταμένους του να «επιβάλουν το κράτος του νόμου αδιαφορούντες αν τούτο επιβάλλει την λήψιν των σκληροτέρων μέτρων» (5.7.1944).

Λίγο μετά τη Βάρκιζα ο Γερακίνης διορίστηκε από την κυβέρνηση Βούλγαρη υποδιοικητής της Σχολής Ευελπίδων, για να διασφαλίσει -προφανώς- την εθνικά ορθή διαπαιδαγώγηση της νέας γενιάς αξιωματικών. Οπως διαβάζουμε στη «Μαύρη Βίβλο» που εξέδωσε τον Ιούνιο του 1945 το ΕΑΜ, εις βάρος του εκκρεμούσαν πάνω από 20 μηνύσεις κι είχαν ήδη εκδοθεί από τον ανακριτή δύο εντάλματα σύλληψης. Τον Δεκέμβριο προήχθη σε διοικητή της σχολής, τον Μάιο του 1946 του ανατέθηκε η διοίκηση του Γενικού Κέντρου Εκπαιδεύσεως Αξιωματικών («Εμπρός» 31.5.1946) κι ακολούθησε η προαγωγή του σε ταξίαρχο («Εμπρός» 23.7.1946, «Ριζοσπάστης» 1.8.1946). Την ίδια εποχή η δίκη του -και 13 συνεργατών του- αναβλήθηκε με εντολή του υπουργείου Δικαιοσύνης («Ριζοσπάστης» 17.5.1946). Το 1948-49 τον συναντάμε, στρατηγό πλέον, να διοικεί τη 15η μεραρχία του κυβερνητικού στρατού στις μάχες του Γράμμου. Το τελευταίο υπηρεσιακό πόστο που κατέλαβε, πριν αποστρατευθεί το φθινόπωρο του 1952 από την κυβέρνηση Πλαστήρα, ήταν η αρχηγία του Σώματος Εφοδιασμού Μεταφορών («Ελευθερία» 1.10.1952).

Τη στρατιωτική καριέρα ακολούθησε ωστόσο η πολιτική. Στις εκλογές της 16ης Νοεμβρίου 1952 ο στρατηγός κατέβηκε υποψήφιος με τον Ελληνικό Συναγερμό του Παπάγου στην εκλογική περιφέρεια Χαλκίδας και, ελέω πλειοψηφικού, βρέθηκε βουλευτής. Σύμφωνα με τις εφημερίδες των ημερών, η προεκλογική του καμπάνια δεν υπήρξε πάντως καθόλου ανέφελη: «Εις το χωρίον Ροβιές, το οποίον επί κατοχής είχε λεηλατηθεί υπό των ταγμάτων ασφαλείας», διαβάζουμε στη φιλελεύθερη «Ελευθερία» της 4.11.1952, «ο συναγερμικός υποψήφιος κ. Γερακίνης εξεδιώχθη κυριολεκτικώς με ρόπαλα υπό των κατοίκων». Τον Απρίλιο του 1954 ο στρατάρχης τον διόρισε υφυπουργό Συγκοινωνιών, για να τον αντικαταστήσει ωστόσο τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς με τον ανερχόμενο Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Σε τελική ανάλυση, ο Γερακίνης δεν υπήρξε πάντως το μόνο στέλεχος μεταπολεμικών κυβερνήσεων που βαρυνόταν με προβληματικές δηλώσεις επί κατοχής. Μολονότι απαλλαγμένος από το στίγμα του ένοπλου δωσιλογισμού, ο υφυπουργός Εθνικής Αμύνης του εθνάρχη Καραμανλή, Γεώργιος Θέμελης (1958-1961) έμεινε κι αυτός στην ιστορία για την προκήρυξη που τοιχοκόλλησε το 1943, ως νομάρχης Πέλλας, προειδοποιώντας τους κατοίκους πως «όποιος σηκώσει χέρι κατά των Γερμανών δεν είναι Ελλην».

……………………………………………..

Διαβάστε

*Γιάννης Δουατζής, Οι ταγματασφαλίτες (Αθήνα 1982, εκδ. Αφοι Τολίδη). Αποκαλυπτικά ντοκουμέντα για τη δράση των ταγματασφαλιτών της Εύβοιας, από το αρχείο του πολιτικού καθοδηγητή τους, δικηγόρου Ν. Αναγνωστόπουλου. Φωτοτυπίες των πρωτοτύπων, και πολλών ακόμη αδημοσίευτων εγγράφων, φυλάσσονται στο αρχείο του συγγραφέα που έχει κατατεθεί στο ΕΛΙΑ.

*Τάσος Κωστόπουλος, Η αυτολογοκριμένη μνήμη. Τα Τάγματα Ασφαλείας και η μεταπολεμική εθνικοφροσύνη (Αθήνα 1995, εκδ. Φιλίστωρ). Η ένταξη των ταγματασφαλιτών στο μεταπολεμικό κράτος με αντίτιμο τη σιωπή για τα κατοχικά κατορθώματά τους. Επισκόπηση της μνημονικής διαχείρισης του φαινομένου από την εθνικόφρονα πολιτική και ιστοριογραφία.

*Σωτήρης Παπαπολίτης, Μέρες του 1943-1944 στην Εύβοια (Αθήνα 1995, εκδ. Χατζηνικολή). Αναμνήσεις ενός ΕΑΜικού στελέχους και ντοκουμέντα για την κρίσιμη χρονιά από την ιταλική συνθηκολόγηση ώς την απελευθέρωση.

*Σταμάτης Καββαδίας, Η εθνική αντίσταση στην Εύβοια (Αθήνα 2007). Εξιστόρηση των ίδιων γεγονότων από τον επικεφαλής του ΕΑΜ Εύβοιας κατά το πρώτο επτάμηνο του 1944.

*[Μιχάλης Ποντίκης], Ταξιάρχες 1944. Το πορφυρό σημάδι της αιωνιότητας (Κύμη 2009, εκδ. Δήμος Κύμης). Χρονικό μιας από τις ομαδικές σφαγές που πραγματοποίησαν στην Εύβοια Γερμανοί και ταγματασφαλίτες. Στον πρόλογο του βιβλίου, ο συγγραφέας εξηγεί πως απέφυγε κάθε αναφορά στα ονόματα των ταγματασφαλιτών, προκειμένου ν’ αποφευχθεί ο στιγματισμός των απογόνων τους από τις τοπικές κοινωνίες.

ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΙΟΥ: Τάσος Κωστόπουλος, Αντα Ψαρρά, Δημήτρης Ψαρράς ios@efsyn.gr

Ο επικεφαλής των Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων στις ΗΠΑ (CDC), Τόμας Φρίντεν, έκανε έκκληση μόλις στις 10.10.2014 για ισχυρότερη απάντηση στην εξάπλωση του ιού του Εμπολα, λέγοντας ότι πρέπει να δουλέψουμε τώρα έτσι ώστε να μη γίνει το επόμενο AIDS του κόσμου. «Στα 30 χρόνια που εργάζομαι στη δημόσια υγεία η μόνη περίπτωση που μοιάζει με την τωρινή είναι το AIDS. Η ταχύτητα είναι η πιο σημαντική μεταβλητή εδώ. Αυτό είναι ελεγχόμενο και αυτό ήταν προβλέψιμο», είπε. Ο οργανισμός έχει προβλέψει 550.000 έως 1,4 εκατομμύρια κρούσματα Eμπολα μέχρι τον Ιανουάριο. Εάν όμως το 70% των ανθρώπων με Eμπολα έχουν την κατάλληλη ιατρική φροντίδα, η επιδημία θα περιοριστεί και θα μπορούσε τελικά να εξαλειφθεί. Λίγο αργά θυμήθηκε ο κ. Φρίντεν την ανάγκη συναγερμού και συνεργασίας κι ενώ οι νεκροί μετριούνται ήδη σε χιλιάδες. Οπως άλλοτε, έτσι και τώρα, η αφύπνιση συνδέεται με συγκεκριμένα κρούσματα εκτός των «ορίων». Τότε, μετά τη μόλυνση του γενικού πληθυσμού από αιμοληψίες, τώρα μετά τον θάνατο Αμερικανών και Ευρωπαίων πολιτών.

Ο τρόπος μετάδοσης του AIDS και του Εμπολα είναι παρόμοιος παρά τις πολύ σημαντικές διαφορές στην εξέλιξη της νόσου, στον χρόνο επώασης, στα συμπτώματα κ.λπ. Αυτό όμως που είναι δυστυχώς εξαιρετικά κοινό στις δύο αυτές επιδημίες είναι η πορεία τους μέχρι τη στιγμή του διεθνούς SOS και την απόφαση για λήψη μέτρων. Από την αδιαφορία μέχρι την αφύπνιση και τον πανικό.

…………………………………………

Οι δύο ιστορίες

AIDS: Είναι πολύ πιθανό ότι δεν θα μάθουμε ποτέ ποιος ήταν ο πρώτος άνθρωπος που μολύνθηκε από τον ιό HIV ούτε πώς εξαπλώθηκε. Οι επιστήμονες του διεθνούς ινστιτούτου για το AIDS (http://www.theaidsinstitute.org) εκτιμούν ότι η εξάπλωση οφείλεται σε συνδυασμό από πολλούς παράγοντες: η χρήση ενέσεων, τα ταξίδια, οι πόλεμοι, οι αποικιακές πρακτικές, η γενετική μηχανική κ.λπ. Σημασία όμως δεν έχει το από πού προήλθε, αλλά το πώς αντιμετωπίστηκε, πώς θα μπορούσε να εμποδιστεί η εξάπλωση και πώς με τις απαραίτητες αλλαγές στις πολιτικές υγείας θα εξασφαλιστεί το ότι στο μέλλον παρόμοια επιδημία θα μπορεί να αποτραπεί.

Είναι πολύ πιθανό –σύμφωνα με το ινστιτούτο– ότι ορισμένα από τα πρώτα κρούσματα σε αφρικανικά έθνη δεν ξεκίνησαν από τους Αφρικανούς που είχαν μολυνθεί με τον «πρωτότυπο» ιό, αλλά από τους ανθρώπους που ταξίδεψαν εκεί από άλλες χώρες όπου η επιδημία είχε ήδη εμφανιστεί. Η διαδικασία της μεταφοράς σε μια παγκόσμια πανδημία είναι πολύ περίπλοκη για να «κατηγορηθεί» μία ομάδα ή ένα άτομο.

ΕΜΠΟΛΑ: Το όνομα Εμπολα προέρχεται από ένα ποτάμι στο βόρειο τμήμα του Κονγκό. Τα πρώτα κρούσματα εκδηλώθηκαν πιθανότατα από δάγκωμα νυχτερίδας ή από επαφή με άλλα άγρια μολυσμένα ζώα το 1976, οπότε και ανακαλύφθηκε ο ιός. Από τότε έχασαν τη ζωή τους μερικές χιλιάδες άνθρωποι. Η κλινική εκδήλωση είναι δραματική, με την ταχεία εξέλιξη από μόλυνση σε κυτταρικό θάνατο και συμπτώματα που μπορεί να περιλαμβάνουν αιμορραγία, εμετό και διάρροια. Το ποσοστό θνησιμότητας κυμαίνεται από 50% έως 90%. Παρ’ όλα αυτά επειδή τότε η εξάπλωση περιορίστηκε, ούτε ο ΠΟΥ (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) ούτε οι φαρμακευτικές εταιρείες είχαν κίνητρο (οικονομικό) να βρουν εμβολιασμό και τρόπο θεραπείας. Μέχρι που η ασθένεια εμφανίζεται ξανά διαδοχικά στις 3 χώρες της Δυτικής Αφρικής.

…………………………………………..

Τα πρώτα συμπτώματα:

1. Αδιαφορία

AIDS: Στις αρχές του 1900 οι επιστήμονες εντόπισαν έναν παρόμοιο ιό, τον SIV, να έχει μολύνει ανθρώπους στην Κεντρική Αφρική προκαλώντας βλάβη στο ανοσοποιητικό σύστημα. Σύμφωνα με μελέτες του 2003, προσδιορίζεται η εμφάνιση του ιού σε ακτή των ΗΠΑ ήδη από το 1968 αλλά αυτό βεβαιώνεται 12 ολόκληρα χρόνια αργότερα. Το 1975 καταγράφονται περιστατικά στην Αφρική, ενώ από το 1977 μέχρι το 1979 υπάρχουν περιστατικά και θάνατοι σε πολλές χώρες. Μόλις το 1982 το CDC ορίζει το AIDS ως επικίνδυνη μεταδοτική αρρώστια που καταστρέφει το ανοσοποιητικό σύστημα, ενώ τα επόμενα χρόνια προσδιορίζονται όλες οι μέθοδοι μετάδοσης, αλλά και ο πλέον επικίνδυνος (με ποσοστό 20% στο σύνολο των μολύνσεων) με πολλαπλά θύματα μέσω της μετάγγισης αίματος. Η επιδημία έχει εξαπλωθεί παντού ενώ, σύμφωνα με τον ΠΟΥ, από το 1980 έως το 1997 μόνο στις ΗΠΑ υπήρχαν 641.097 περιστατικά, όταν την ίδια στιγμή σε ολόκληρη την Αφρική 620.000. Οι κάτοικοι της Αφρικής όμως, με τα φτωχά και συχνά απολύτως διεφθαρμένα συστήματα δημόσιας υγείας, δεν είχαν πρόσβαση στα ακριβά αντιρετροϊκά φάρμακα, ενώ οι πλούσιες χώρες παρείχαν και παρέχουν κυρίως ενημέρωση, ενέσεις και προφυλακτικά. Ακόμα και σήμερα οι εκκλήσεις αφρικανικών χωρών για φτηνά γενόσημα υπόκεινται σε φοβερούς περιορισμούς από τις μεγάλες πολυεθνικές του φαρμάκου.

ΕΜΠΟΛΑ: Οι Γιατροί χωρίς Σύνορα έκρουαν από την άνοιξη τον κώδωνα του κινδύνου, αλλά ο ήδη υποχρηματοδοτούμενος ΠΟΥ αγνόησε το καμπανάκι, αφήνοντας τη Λιβερία, τη Γουινέα και τη Σιέρα Λεόνε στη μοίρα του Εμπολα. Μόλις στις 2 Ιουλίου, ο ΠΟΥ της Αφρικής συγκάλεσε σύσκεψη για τον Εμπολα των 11 υπουργών Υγείας στην Γκάνα. Συμφωνούν να χαράξουν στρατηγικές, προσπαθούν να αυξήσουν την ευαισθητοποίηση, την ενίσχυση της εποπτείας και να στείλουν στις τρεις χώρες που δοκιμάζονται το πιο εξειδικευμένο προσωπικό. Την ίδια ώρα οι αριθμοί μολύνσεων και θανάτων συνέχισαν να αυξάνονται.

Στις 8 Αυγούστου, η διευθύντρια του ΠΟΥ, Μάργκαρετ Τσαν, δήλωσε τελικά τον Εμπολα ως ένα διεθνές συμβάν έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία. Υπήρχαν μέχρι τότε 1.711 μολύνσεις και 932 θάνατοι. «Οι χώρες που επλήγησαν μέχρι σήμερα απλά δεν έχουν την ικανότητα να διαχειριστούν μια έξαρση αυτού του μεγέθους και της πολυπλοκότητας», δήλωσε η διευθύντρια. Προέτρεψε τη διεθνή κοινότητα να παράσχει υποστήριξη. Οπως όμως τονίζει σε μελέτη του «Το Κίνημα για τη Δημόσια Υγεία (PHM)», ενώ γνωρίζουμε για τον Εμπολα εδώ και 40 χρόνια, δεν υπάρχει ακόμα εμβόλιο ούτε θεραπεία. Μια φαρμακευτική εταιρεία δεν ενδιαφέρεται για μια ασθένεια που πλήττει τους φτωχούς και τα φτωχά συστήματα υγείας. Το μόνο πειραματικό φάρμακο που κατασκευάστηκε ήταν αποτέλεσμα συνεργασίας ενός καναδικού δημόσιου ιδρύματος και δύο μικρών εταιρειών των ΗΠΑ. Ηταν κι αυτή άλλη μία από τις παραμελημένες από τη βιομηχανική έρευνα ασθένειες, διότι δεν θα μπορούσε «να χορτάσει την πείνα του κέρδους των εταιρειών».

2. Θεωρίες συνωμοσίας

AIDS: Τι ακριβώς υποστήριζαν –τότε– οι θιασώτες της «συνωμοτικής» προέλευσης του AIDS; Από τους φαιδρότερους ισχυρισμούς περί συστηματικής χρήσης του «απόλυτου βιολογικού όπλου» από κάποιους «σκοτεινούς κύκλους», που ποικίλλουν ανάλογα με τα ιδεολογικοπολιτικά γούστα του κάθε αφηγητή, στην αληθοφανέστερη θεωρία -αυτήν που υποστηρίζει ότι το AIDS ναι μεν προέρχεται από εργαστήρια βιολογικού πολέμου, κατά λάθος όμως ξέφυγε από κάθε έλεγχο. Ενδεικτικά θυμίζουμε τον Αλί Μπαγκαντί, που έγραφε τότε σε αγγλόφωνο αραβικό περιοδικό των ΗΠΑ: «Οι Ισραηλινοί χρησιμοποιούν τον ιό του AIDS ως όπλο μαζικής καταστροφής για να αντιμετωπίσουν τα παιδιά της Παλαιστίνης. Η μέθοδος δεν είναι το σεξ, όπως έκαναν οι πράκτορες της Μοσάντ μεταμφιεσμένοι σε τουρίστες για να μεταδώσουν την ασθένεια στους Αιγύπτιους. Οι Ισραηλινοί χρησιμοποιούν βελόνες. Η αργή και οδυνηρή δολοφονία των παιδιών της Παλαιστίνης διενεργείται στα ισραηλινά νοσοκομεία, όπου νοσοκόμες και γιατροί τούς κάνουν την ένεση του θανάτου». Ο αντιπρόεδρος της Ζιμπάμπουε, μιας χώρας στην οποία ο ένας στους δέκα κατοίκους είχε μολυνθεί από τον ιό, υποστήριξε το 1996 ότι το AIDS «καλλιεργήθηκε από τους λευκούς ανθρώπους για να αποδεκατίσουν τους μαύρους». Ο Αμπντούλ Μουχαμάντ, γιατρός υπεύθυνος κλινικής αλλά και αρμόδιος υγείας της μαύρης ακροδεξιάς οργάνωσης του Φάρακαν «Εθνος του Ισλάμ», είχε καταγγελθεί για την απαράδεκτη στάση τους απέναντι στους ομοφυλόφιλους ασθενείς, ενώ δήλωνε ότι Εβραίοι γιατροί μεταδίδουν συστηματικά τον ιό του AIDS με ενέσεις στους μαύρους ασθενείς τους. Τέλος, οι απόψεις του Α. Κάντγουελ, συγγραφέα δύο βιβλίων με τους εύγλωττους τίτλους «Το AIDS και οι γιατροί του θανάτου» (1986) και «Αδερφίστικο αίμα» (1993), έχουν χαρακτηριστεί απαράδεκτες και επικίνδυνες από τη Διάσκεψη του ΠΟΥ.

ΕΜΠΟΛΑ: Στο ξέσπασμα του 1995 στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η σύνδεση μεταξύ του νοσοκομείου και όσων πέθαιναν από Εμπολα ήταν τέτοια ώστε επικρατούσε ο «δημοφιλής» ισχυρισμός ότι οι γιατροί είχαν δολοφονήσει εργαζομένους που είχαν περάσει λαθραία διαμάντια έξω από τα κοντινά ορυχεία.

Στην Αφρική το ιατρικό προσωπικό που ήρθε από τη Δύση αντιμετωπιζόταν για μεγάλο διάστημα και μέχρι σήμερα με καχυποψία και συχνά την υποψία ότι αυτοί μεταφέρουν την αρρώστια.

Σε άρθρο της που δημοσιεύτηκε στις 21.9.2014 στο γαλλικό περιοδικό «La Nouvelle Vie Ouvrière», η Αμελί Μεφρ αναφέρει ότι, την ώρα που η Οργάνωση Βοήθειας γιορτάζει τα 30 χρόνια από την ίδρυσή της, με αφορμή την επιδημία του Εμπολα χύνεται και πάλι χολή και μελάνι. Οι παλιοί δαίμονες του AIDS αναβιώνουν μαζί με τις «μάχες» τού χθες και στο σήμερα. «Ο Θεός είναι οργισμένος κατά της Λιβερίας, είναι μια μάστιγα και ο ιός Εμπολα. Οι Λιβεριανοί πρέπει να προσεύχονται και να ζητήσουν συγχώρεση του Θεού για τη διαφθορά τους και ανήθικες πράξεις, όπως η ομοφυλοφιλία, οι οποίες εξακολουθούν να διεισδύουν στην κοινωνία μας», τόνιζαν σε ψήφισμά τους τον Ιούλιο 100 χριστιανοί αξιωματούχοι της Αφρικής, προτρέποντας σε τριήμερη νηστεία και προσευχή, όπως ακριβώς είχε γίνει και το 1980, όταν το AIDS είχε εκληφθεί σαν θεία τιμωρία. Αντιμέτωποι με τις νέες επιδημίες, επανεμφανίζουν τις παλιές παράλογες αλλά και θανατηφόρες προκαταλήψεις.

«Θεία τιμωρία, πεποιθήσεις για σκόπιμη μόλυνση μέχρι και εξορία των ασθενών είναι η τέλεια φωλιά για τις επιδημίες, καταδικάζοντας σε σιωπή και σε αναχαίτιση της ιατρικής περίθαλψης», σημειώνει κλείνοντας η αρθρογράφος.

Μια ορατή ξένη στρατιωτική παρουσία σήμερα, με σκοπό παροχή ιατρικής βοήθειας, θα μπορούσε να τροφοδοτήσει περαιτέρω τις υποψίες και τους ισχυρισμούς των φανατικών ισλαμιστών ότι οι άπιστοι μολύνουν τα εμβόλια. Κάθε μη αυτόχθονη στρατιωτική παρέμβαση, σύμφωνα με τους ειδικούς και τους ΓΧΣ, πρέπει να εξεταστεί προσεκτικά, οι γιατροί και το υγειονομικό προσωπικό θα μπορούσαν να φέρουν την καταπολέμηση της επιδημίας αντί για στρατιωτικές επιχειρήσεις που θα όξυναν τις θεωρίες συνωμοσίας των ισλαμιστών, αλλά και των δύσπιστων πολιτών. Η εφημερίδα Guardian δημοσίευσε το γράμμα ενός 13χρονου παιδιού που επέζησε. Ο Μπιντούχ γράφει: «Δεν θέλω καν να ακούω τη λέξη Εμπολα. Εχει καταστρέψει την οικογένειά μου και την εκπαίδευσή μου. Πάντα ήμασταν φτωχοί, αλλά υπήρχε ευτυχία. Αλλά τώρα είμαστε τρομοκρατημένοι. Τόσοι πολλοί άνθρωποι, φίλοι και συγγενείς πέθαναν και συνεχίζουν να πεθαίνουν. Και ο αριθμός των ορφανών μεγαλώνει κάθε ημέρα. Οταν ο Εμπολα έφτασε στη χώρα μου, δεν ανησυχούσαμε πολύ. Μετά ήρθε η “ευαισθητοποίηση”, όλοι έτρεχαν και μιλούσαν για τον ιό. Αλλά πολλοί αρνήθηκαν να πιστέψουν ότι υπήρχε κίνδυνος και προσπάθησαν να κάνουν πολιτική με αυτό. Εγινε εξέγερση στην Κενέμα με το σύνθημα “Ο Εμπολα δεν είναι αληθινός”».

3. Ρατσισμός: το στίγμα

AIDS: Ο κοινωνικός στιγματισμός των φορέων και ο αποκλεισμός των ασθενών ήταν οι πρώτες πρωτόγονες αντιδράσεις. Ακόμα και στρατόπεδα συγκέντρωσης οραματίστηκαν τότε κάποιοι προστάτες της δημόσιας υγείας -και στην Ελλάδα- για να διαφυλάξουν την αμόλυντη κοινωνία από την κατάρα των «διεστραμμένων». Ισως κάποιοι θυμούνται ότι μετά από μόλυνση με AIDS μέσω αιμοδοσίας μιας νεαρής κοπέλας από 38χρονο αιμοδότη (το 2006), αρχές και τύπος στοχοποίησαν αλλοδαπή γυναίκα που εκδιδόμενη μετέδωσε τον ιό στον «ανυποψίαστο» αιμοδότη. Συναγωνισμός ρατσισμού από τα ΜΜΕ της εποχής που μιλούσαν για κινητές βόμβες, ενώ κανείς δεν τόλμησε να κρίνει εκείνους τους πελάτες που επέμεναν στο «μη ασφαλές» σεξ. Μην ξεχνάμε ότι ακόμα και σήμερα, ενώ η Ελλάδα έχει συνυπογράψει το 2001 τη διακήρυξη του ΟΗΕ για Ανάληψη Υποχρεώσεων για το HIV/AIDS, ο πουριτανισμός οδήγησε μέχρι και στην ισχύουσα ακόμα και σήμερα κατάπτυστη υγειονομική διάταξη Λοβέρδου-Γεωργιάδη για τον στιγματισμό των οροθετικών.

ΕΜΠΟΛΑ: Επιζώντες από τον ιό στο παρελθόν δεν έγιναν δεκτοί πίσω στην κοινότητά τους, μερικοί δεν μπόρεσαν να βρουν εργασία και μερικοί είχαν εγκαταλειφθεί από τους συντρόφους τους. Στην Ουγκάντα στο ξέσπασμα του 2000/2001, τα υπάρχοντα και τα σπίτια κάποιων που επέζησαν κάηκαν.

Ενα σύνηθες χαρακτηριστικό της επιδημίας Εμπολα είναι το στίγμα. Οι πάσχοντες και οι επιζώντες συχνά στιγματίζονται από την κοινωνία, και το ίδιο συμβαίνει και στους εργαζόμενους στα νοσοκομεία. Οπως αναφέρει σε άρθρο του ο Ντάνιελ Σοκόλ, Βρετανός νομικός εξειδικευμένος σε ζητήματα ηθικής της υγείας, «χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια να ξεπεραστούν οι προκαταλήψεις και να πειστούν τα μέλη των κοινοτήτων να μην ακούνε τους πρακτικούς γιατρούς τους ή να αλλάξουν τρόπο ταφής των νεκρών ώστε να μην εξαπλώνεται η ασθένεια». Με αφορμή την άρνηση ενός σχολείου στην Αγγλία να δεχτεί επίσκεψη από μια εργαζόμενη ακτιβίστρια και τον γιο της, που ζουν στη Σιέρα Λεόνε, ο αρθρογράφος αναφέρει: «Υπάρχει κάτι μοναδικό στον φόβο απέναντι σε έναν ιό που προκαλεί πρωτόγονους φόβους θανατηφόρων μολύνσεων σαν μια ταινία τρόμου. Τις δικές μας πολύ συχνές αιτίες για πρόωρους θανάτους από το κάπνισμα και το αλκοόλ τείνουμε να τις υποτιμούμε και προτιμάμε αυτό τον φόβο, που μας κάνει εχθρικούς και καχύποπτους απέναντι σε συνανθρώπους μας». Με δυο λόγια ο αρθρογράφος τονίζει ότι αντί να κλείσουμε το αεροδρόμιο, θα ήταν πιο ασφαλές να κόψουμε το ποτό. Αν και έχουν κλείσει τα αεροδρόμια των χωρών που κυρίως πλήττονται, εντούτοις ένας άνθρωπος ήρθε από άλλη χώρα της Αφρικής και πέθανε στο Ντάλας, ενώ ο έλεγχος στη θερμοκρασία σε χιλιάδες ταξιδιώτες δεν είναι περισσότερο αποτελεσματικός από την καλή και σωστή υποδομή των δομών υγείας και τη σωστή προετοιμασία και ενημέρωση. Το να κόψουμε κάθε σανίδα σωτηρίας για τον αναπτυσσόμενο κόσμο είναι σαν να γυρνάμε το ρολόι έναν αιώνα πίσω. «Μόνο με συνεργασία και έρευνα κι όχι με απομόνωση μπορεί να περιοριστεί ο κίνδυνος της κάθε επιδημίας που θα προκύπτει στο μέλλον».

Ακόμα και οι δύο Ισπανοί ιεραπόστολοι, που επέστρεψαν και πέθαναν στην Ισπανία, προκάλεσαν αντιδράσεις πανικού, με αποτέλεσμα ο υπουργός να τονίσει σε δηλώσεις του την απάνθρωπη και φοβική συμπεριφορά μερίδας πολιτών.

«Δυστυχώς», σημειώνει ο συντονιστής του Αναπτυξιακού Προγράμματος του ΟΗΕ στη Σιέρα Λεόνε, «η αγροτική οικονομία έχει ήδη γονατίσει, ενώ τα γνωστά στερεότυπα για την Αφρική ως τόπο φτώχειας και αρρώστιας έχουν και πάλι αναζωπυρωθεί».

Οι πρώτες αντιδράσεις της «θεσμικής» διεθνούς της Υγείας

Τα χρόνια περνούσαν τόσο για το AIDS όσο και για τον Εμπολα, όπως αναφέραμε στην αρχή, χωρίς να γίνεται κάτι περισσότερο από την καταγραφή περιστατικών, την απομόνωση χωρών και ομάδων υψηλού κινδύνου και την προσπάθεια οριοθέτησης της επιδημίας στα «πέρα από εμάς» όρια. Αργότερα άρχισαν τα πρώτα μέτρα περιορισμού.

Για το μεν AIDS μέσα στις φυλακές, που ήταν εστίες πολλών κρουσμάτων, αλλά και στις φτωχογειτονιές, που μαστίζονταν από τη κοινή χρήση ενέσεων από εξαρτημένους. Στην περίπτωση του Εμπολα έκλεισαν οι «πόρτες». Πολλές εταιρείες ανέστειλαν τις πτήσεις τους στις χώρες που δοκιμάζονται, αεροδρόμια και δίοδοι επικοινωνίας των κατοίκων των τριών χωρών αποκλείστηκαν, δημιουργώντας ακόμα και αδυναμία στην προμήθεια τροφής. Ακόμα και γιατροί και νοσοκόμοι που έπρεπε να διανυκτερεύσουν σε ξενοδοχείο άλλης αφρικανικής χώρας δεν έγιναν δεκτοί και αναγκάστηκαν να πάνε σε ειδικό χώρο. Την ώρα που εκατοντάδες γιατροί των ΓΧΣ δούλευαν ακούραστα στις περιοχές της επιδημίας, η διεθνής κοινότητα επεξεργαζόταν σχέδια απομάκρυνσης του λιγοστού προσωπικού που διέθεσε σε περίπτωση ανάγκης.

Οι μελέτες και οι πειραματισμοί για εμβόλιο και θεραπεία άρχισαν πολύ καθυστερημένα. Εδώ μπορούμε να θυμηθούμε το πόσο γρήγορα παρασκευάστηκε το εμβόλιο του Η1Ν1 για να αντιληφθούμε πόση σημασία έχει το οικονομικό κίνητρο για τις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες. Αποτέλεσμα της τραγικής καθυστέρησης ήταν η εξάπλωση του AIDS τότε και η εξάπλωση του Εμπολα τώρα. Χρειάστηκε να προηγηθεί η μαζική μετάδοση του AIDS από μολυσμένο αίμα και ένα περιστατικό Εμπολα στο Ντάλας και μετά στην Ισπανία για να μπούνε στο φουλ οι ατμομηχανές του υποχρηματοδοτούμενου ΠΟΥ. Εφτασε το AIDS στο Χόλιγουντ και ο Εμπολα στη Δύση, για να δοθεί το σύνθημα της παγκόσμιας αφύπνισης, ενώ ήδη είχαν προσβληθεί εκατομμύρια από την πρώτη και χιλιάδες από τη δεύτερη επιδημία.

Τα αποτελέσματα της καθυστέρησης

Μια δραματική εξάπλωση, μετά το AIDS, της επιδημίας του Εμπολα με τα κρούσματα και τους θανάτους να διπλασιάζονται ανά είκοσι ημέρες, με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που περιγράψαμε, που γεννούν υποψία, στιγματισμό και ρατσισμό παράλληλα με την αδύνατη προς το παρόν οριοθέτηση της μόλυνσης που άρχισε να έχει τα χαρακτηριστικά της πανδημίας.

Οι φτωχές αφρικανικές χώρες, ρημαγμένες από την υπερεκμετάλλευση της γης για βιοκαύσιμα και την καταστροφή του δασικού τους πλούτου από μεγάλες εταιρείες, εξαντλημένες από τη χρόνια προσβολή από ανύπαρκτες στη Δύση ασθένειες, χωρίς καθαρό νερό και με συστήματα υγείας αποδυναμωμένα, εξάγουν τώρα… επιδημίες, πεθαίνοντας.

……………………………………………

Το ανθρώπινο φράγμα στη Νιγηρία

Η 21η Ιουλίου ξεκίνησε όπως κάθε άλλη Δευτέρα για την Αμέγιο Αντάντεβο, γιατρό στην πιο πυκνοκατοικημένη πόλη της Αφρικής, το Λάγος. Σε μια πολυσύχναστη γειτονιά του κέντρου, η συνηθισμένη ουρά αναμονής στο μικρό νοσοκομείο όπου εργαζόταν η γιατρός. Νοσοκομείο που ήταν γνωστό ότι συχνά έδινε δωρεάν φάρμακα σε όσους δεν είχαν οικονομική δυνατότητα να τα αγοράσουν. Στη μεγάλη ουρά στεκόταν ένας ασθενής με υψηλό πυρετό και εμετούς από το προηγούμενο βράδυ. Η διάγνωση ήταν ελονοσία. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Αμερικανολιβεριανός ανώτερος δημόσιος υπάλληλος, Πάτρικ Σόγερ, είχε ξεφύγει από τρία «μπλόκα» ασφαλείας και καραντίνας στα αεροδρόμια Λιβερίας και Νιγηρίας κι έφτασε στο νοσοκομείο όπου εργαζόταν η ενδοκρινολόγος Αντάντεβο, που έμελλε να γίνει η καθοριστική φιγούρα που εμπόδισε την εξάπλωση της νόσου στη Νιγηρία. Ο ασθενής «μηδέν» της Νιγηρίας ήταν παρών, ενώ στο μικρό αυτό νοσοκομείο δημιουργήθηκε μέσα σε 24 ώρες μια πρόχειρη πτέρυγα για τον Εμπολα. Η ενδοκρινολόγος μαζί με το υπόλοιπο ιατρικό προσωπικό έπρεπε να παίξουν με επιτυχία τον ρόλο τους στην ανακοπή του ιού. Αυτή η πρώτη γραμμή του μετώπου πλήρωσε την προσπάθεια με 4 απώλειες στο προσωπικό, στο σύνολο των 7 θανάτων στη Νιγηρία, μεταξύ αυτών και η Αντάντεβο. «Κάναμε ό,τι μπορούσαμε», θα πει μετά ο γιος της, «δεν μπορούσαμε να τη βγάλουμε έξω, να την πάμε αλλού, να της δώσουμε φάρμακο. Το πιο θλιβερό είναι ότι η μητέρα μου έμεινε στη Νιγηρία να συντονίζει μια μονάδα υγείας που είχε την εμπιστοσύνη του κόσμου κι ενώ το ίδιο το δημόσιο σύστημα υγείας της Νιγηρίας στο τέλος την εγκατέλειψε». Ακόμα και στους τέλεια εξοπλισμένους θαλάμους της Ευρώπης, η παραμικρή απερισκεψία ή το λάθος ή η ελλιπής εκπαίδευση μπορεί να οδηγήσουν σε διασπορά του ιού. Πολύ περισσότερο στα αδύναμα και διεφθαρμένα συστήματα υγείας και περίθαλψης, που ήδη τον Αύγουστο μετρούσαν πάνω από 3.000 νεκρούς. Θα ήταν πολύ περισσότεροι αν οι ντόπιοι γιατροί και οι νοσοκόμοι δεν έδειχναν απίστευτη αυταπάρνηση, θάρρος και επαγγελματισμό. Στη Σιέρα Λεόνε, που εξοπλισμός των τραυματιοφορέων είναι μόνο μια πλαστική ποδιά, και ο υπουργός Υγείας δήλωνε ότι τα χρήματα θα ήταν σύντομα διαθέσιμα κι ότι «είναι ενοχλητικό» να γίνονται κινητοποιήσεις των νεκροθαφτών και με τα πτώματα άταφα για μέρες στους δρόμους, ήταν το ιατρικό προσωπικό που σήκωσε στους ώμους του το φορτίο.

Ενα ασφαλές κέντρο αντιμετώπισης με 70 κλίνες χρειάζεται, σύμφωνα με τον ΠΟΥ, 200 άτομα προσωπικό, με το 1/5 να αφορά ειδικούς που θα παρέχουν εκπαίδευση και εποπτεία. Με φοβερή καθυστέρηση του ΠΟΥ έφτασαν στη Σιέρα Λεόνε εξοπλισμός και ειδικοί, ενώ μέχρι τότε μόνο οι ΓΧΣ δούλευαν στην πρώτη γραμμή μαζί με τους ντόπιους υγειονομικούς, που ήδη μετράνε 240 απώλειες. Οι θάνατοι αυτοί, πέρα από τη θλίψη για τις οικογένειές τους, συνιστούν την απώλεια κρίσιμων πυλώνων στήριξης στα φτωχά αυτά συστήματα υγείας, με την καταγεγραμμένη απόλυτη διαφθορά της ηγεσίας.

Στη Νιγηρία το παράδειγμα της επιτυχίας αποδεικνύει ότι υπάρχει αποφασιστική απάντηση στον περιορισμό της εξάπλωσης. Η μικροβιολόγος Αντάντεβο αμέσως υιοθέτησε μια επιθετική ιατρική απάντηση. Εγκατέστησε μονάδα ανίχνευσης σε ένα κινητό εργαστήριο του αμερικανικού ναυτικού και αμέσως προχώρησε στην πλήρη απολύμανση της κλινικής. Δεν επέτρεψε ούτε στον πρώτο ασθενή να φύγει, όπως ζητούσε η κυβέρνηση, και εφάρμοσε εξαήμερο φράγμα στη μονάδα απομόνωσης με ταυτόχρονη εκπαίδευση του προσωπικού. Ζήτησε εθελοντές να δουλέψουν στη μονάδα και η ίδια επέβλεψε κι άλλη μονάδα, που συστήθηκε αλλού, την ώρα που δεν δεχόταν άλλος γιατρός να το κάνει. Παράλληλα, με βάση ένα σύστημα ανίχνευσης της πολιομυελίτιδας, που είχε εφαρμόσει παλιότερα το υπουργείο, ζητήθηκε κι έγινε δεκτό να ελεγχθούν 18.000 άνθρωποι που είχαν επαφή με τους ασθενείς και το προσωπικό για υποψία πυρετού. Τον Αύγουστο πλέον, μετά τις δικές της πιέσεις, οι μονάδες απομόνωσης είχαν βελτιωθεί και 11 ημέρες μετά τον θάνατό της δεν υπήρξε άλλο κρούσμα στη Νιγηρία. «Αν κάτι προκύψει από τον θάνατο της μητέρας μου, αυτό οφείλει να είναι η βελτίωση του τομέα της δημόσιας υγείας στη χώρα», είπε ο γιος της.

Απόσπασμα από ανταπόκριση της Μόνικα Μαρκ για την εφημερίδα Guardian (8/10/2014)

…………………………………………….

Eπισκεφτείτε

* http://www.phmovement.org/

Το ΡΗΜ είναι ένα παγκόσμιο δίκτυο. Συνενώνονται σε αυτή την οργάνωση ακτιβιστές για την υγεία, την κοινωνία των πολιτών, ακαδημαϊκά ιδρύματα και οργανισμοί από όλο τον κόσμο, ιδίως από τις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος (MIC & L). Σήμερα έχουν παρουσία σε περίπου 70 χώρες.

* http://www.msf.org/

Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα εργάζονται ασταμάτητα, με πάνω από 700 μέλη τους να βρίσκονται κοντά στους κατοίκους των χωρών που πλήττονται από τον Εμπολα, ενώ έσπευσαν εκεί πολύ πριν αντιδράσει η διεθνής κοινότητα

* http://www.plosntds.org/article/info:doi/10.1371/journal.pntd.0003056

PLOS: Μη κερδοσκοπικός Εκδοτικός Οργανισμός με αντικείμενο την επιστήμη και την ιατρική. Τομέας: Παραμελημένες τροπικές ασθένειες

Αρθρο-έρευνα: «Το ξέσπασμα του Εμπολα στη Γουινέα: Εκεί όπου η οικολογία (31/7/2014) συνάντησε την Οικονομία

Διαβάστε

* Αλμπέρ Καμί «Η πανούκλα»

(μτφρ. Αργυρώ Ροΐδου, εκδ. Μπουκουμάνης, Αθήνα 1989)

ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΙΟΥ: Τάσος Κωστόπουλος, Αντα Ψαρρά, Δημήτρης Ψαρράς  ios@efsyn.gr

Μιλώντας για το ζήτημα αυτό πριν από τις εκλογές του 2012, ο Αρχηγός θα δώσει τη δική του εκδοχή για την υπόθεση, αντιστρέφοντας τα πράγματα: «Ηταν επιθέσεις κάποιων ρουφιάνων δημοσιογράφων, οι οποίοι είχαν πάει για να φακελώσουν τον κόσμο. Είχα πάντα αδυναμία στους δημοσιογράφους και οι δημοσιογράφοι σ’ εμένα. Και τότε προφυλακίστηκα στην πρώτη πτέρυγα των φυλακών Κορυδαλλού, όπου γνώρισα και τον Γεώργιο Παπαδόπουλο» (εκπομπή «Μακελειό», 12.2.2012).

Για την υπόθεση αυτή ο Μιχαλολιάκος παραπέμφθηκε, αλλά ουδέποτε δικάστηκε. Απέφυγε να βρεθεί στο ακροατήριο μέχρις ότου τα αδικήματα παραγράφηκαν. Αλλά τα αισθήματά του για τους δημοσιογράφους και τα μέσα ενημέρωσης δεν φαίνεται να έχουν τροποποιηθεί μέχρι σήμερα.

Ο δήθεν «αποκλεισμός»

Ενας από τους μύθους που συνοδεύουν την πορεία της Χρυσής Αυγής τα τελευταία χρόνια είναι ο περίφημος «αποκλεισμός» από τα μέσα ενημέρωσης. Μάλιστα ένας από τους πιο προβεβλημένους εκπροσώπους των τηλεοπτικών μέσων, ο Γιάννης Πρετεντέρης, εμφανίστηκε σε πρόσφατη συνέντευξή του να προβληματίζεται για το ενδεχόμενο να πάρει συνέντευξη από τον Μιχαλολιάκο.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο αποκλεισμός υπήρξε πολύ όψιμος. Επί χρόνια η Χρυσή Αυγή είχε πολύ μεγαλύτερη προβολή από όση θα δικαιολογούσε το πολιτικό της μέγεθος, παρά το γεγονός ότι δεν είχε καμιά αξιόλογη εκλογική επίδοση, ενώ η δράση της θύμιζε μάλλον μια εγκληματική συμμορία παρά ένα πολιτικό κόμμα. Κατ’ αρχήν λειτούργησε και στην περίπτωση αυτή η ανομολόγητη έλξη που ασκεί η βίαιη Ακροδεξιά στα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης. Υπάρχει μια αυτονόητη σύγκλιση της ακροδεξιάς ρητορικής και δράσης με τη θεματολογία που θεωρούν «αποδοτική» τα μέσα, ειδικά τα ηλεκτρονικά και τώρα τελευταία τα ψηφιακά. Προτού κατακτήσει σημαντικό μερίδιο της επίσημης πολιτικής ρητορικής ο «εθνο-λαϊκισμός» είχε αναδειχθεί δημοφιλής οδηγός στα τηλεοπτικά ειδησεογραφικά δελτία και εκπομπές με υψηλή θεαματικότητα.

Το φαινόμενο αυτό περιγράφει στη συγκριτική του έρευνα για τη σχέση των μέσων ενημέρωσης με την Ακροδεξιά στην Ευρώπη ο καθηγητής Αντώνης Ελληνας: «Το πολιτικό ρεπερτόριο της άκρας Δεξιάς ικανοποιεί τη δίψα των μέσων ενημέρωσης για αισθησιακές, απλοποιημένες, προσωποποιημένες και αμφιλεγόμενες ιστορίες. Υπερβολικές αναφορές σε βίαια εγκλήματα και εντάσεις στις πόλεις, που αποτελούν τυπικά συστατικά των επικλήσεων της άκρας Δεξιάς, συνάδουν με την αυξανόμενη τάση των μέσων ενημέρωσης να δραματοποιούν τις ειδήσεις. Η “υπεραπλούστευση” που επίσης χαρακτηρίζει τις επικλήσεις της άκρας Δεξιάς συνάδει με μια διάθεση των μέσων ενημέρωσης για μονοαιτιακές εξηγήσεις και για τη διατύπωση εύκολων λύσεων σε σύνθετα φαινόμενα». Η αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων και εύκολων στόχων, καθώς και η λατρεία των συνωμοτικών θεωριών είναι τα αποτελέσματα αυτής της έμφυτης ακροδεξιάς τάσης των σύγχρονων μέσων ενημέρωσης.

Θα προσθέταμε ότι αρκετοί από τους πιο γνωστούς ανθρώπους των μέσων ενημέρωσης στην Ελλάδα έχουν συγκλίνει με το ρεύμα της Χρυσής Αυγής, παρά το γεγονός ότι ομνύουν στη δημοκρατία και τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Από τον Αναστασιάδη και τον Τριανταφυλλόπουλο μέχρι τους τελετάρχες των μικρότερων καναλιών (Κουρής, Παυλόπουλος, Παπαγιάννης, Σπίνος) έχουν συντείνει όσο μπορούν στη σημερινή εξέλιξη.

Πριν από έναν ακριβώς χρόνο, απολογούμενος στους ανακριτές, ο Αρχηγός της Χρυσής Αυγής διαμαρτυρήθηκε που κλήθηκαν συντάκτης του «Ιού» και ορισμένοι άλλοι συνάδελφοι να καταθέσουμε για την υπόθεση. Και δήλωσε: «Οι συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι, οι οποίοι κατέθεσαν κατά της Χρυσής Αυγής, επί σειρά ετών συκοφαντούν τη Χρυσή Αυγή. Ουδέποτε δε, μου ζήτησαν συνέντευξη ή την άποψή μου για όσα μου καταμαρτυρούσαν. Αντίθετα, δημοσιογράφοι, οι οποίοι μου έχουν πάρει συνέντευξη όπως οι κ. Τράγκας, Κουρής, Ακης Παυλόπουλος, Σταύρος Θεοδωράκης, δεν εκλήθησαν ποτέ. […] Μάλιστα, όπως με ενημέρωσε ο αδελφός μου, με την έναρξη της προκαταρκτικής εξέτασης από τον εισαγγελέα του Αρείου Πάγου ενημερώθηκε από τον δημοσιογράφο του “Βήματος” Βασίλειο Λαμπρόπουλο με τη φράση: “Προσέξτε, κύριε Τάκη, γιατί ετοιμάζουν από την αντιτρομοκρατική θεαματικές συλλήψεις με τζιπ”. Το κινητό του αδελφού μου είναι στη διάθεσή σας για τις κλήσεις που έχει λάβει από τον εν λόγω δημοσιογράφο».

Το απόσπασμα αυτό της απολογίας του Αρχηγού είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον. Κατ’ αρχάς επειδή επιβεβαιώνει την ευαρέσκειά του προς ορισμένους γνωστούς δημοσιογράφους. Και ας μη μας ξενίζει η αναφορά του στον Σταύρο Θεοδωράκη. Ο ήδη πολιτικός αρχηγός δεν είναι βέβαια χρυσαυγίτης. Αλλά άθελά του, με τη συνέντευξη που πήρε από τον Μιχαλολιάκο μετά τις πρώτες εκλογές του 2012 έγινε ο ίδιος άθυρμα στα χέρια του πολύπειρου ναζιστή. Ο κ. Θεοδωράκης αντιμετώπισε αφ’ υψηλού τον καλεσμένο του και αποδείχτηκε απολύτως αδιάβαστος –επομένως ανίκανος– να αντιμετωπίσει τους ψεύτικους ισχυρισμούς του. Ηταν το ίδιο κάζο που είχε πάθει ο Γιάννης Πρετεντέρης το 1995, όταν είχε καλέσει στην εκπομπή του τον Μιχαλολιάκο και τον Πλεύρη, με αφορμή τα 50 χρόνια από τη λήξη του Β′ Παγκόσμιου Πολέμου. Ο Μιχαλολιάκος είχε φροντίσει να ακροβολιστούν κι άλλοι χρυσαυγίτες στο ακροατήριο και έτσι πήραν και τον λόγο οι άγνωστοι ακόμα τότε Περίανδρος Ανδρουτσόπουλος και Χρήστος Παππάς. Τελικά αποχώρησε ο τότε υπουργός Θεόδωρος Πάγκαλος, όταν πληροφορήθηκε ότι κάνει μόνο για σαπούνι!

Αλλά και η αποκάλυψη του Μιχαλολιάκου ότι είχε ειδοποιηθεί από τον δημοσιογράφο του συγκροτήματος Λαμπράκη για τις επικείμενες συλλήψεις μια βδομάδα νωρίτερα μαρτυρά πολλά για τη σχέση της οργάνωσης με τον πυρήνα των καθεστωτικών μέσων ενημέρωσης.

Αλλωστε, κακά τα ψέματα. Εκεί όπου συναντάται η δράση της εγκληματικής οργάνωσης με τα καθόλα αξιοπρεπή και νόμιμα μέσα ενημέρωσης είναι η εξυπηρέτηση συγκεκριμένων οικονομικών συμφερόντων, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τα εφοπλιστικά συμφέροντα, τα οποία έχουν εισβάλει αποφασιστικά στον χώρο των μέσων, ενώ ταυτόχρονα διεκδικούν το πάνω χέρι στο λιμάνι και τις γειτονιές του Πειραιά, εκεί ακριβώς όπου βλέπουμε να έχει επικεντρωθεί η εγκληματική δραστηριότητα των Ταγμάτων Εφόδου.

Τα ΜΜΕ στις εκλογές του 2012

Μιλώντας στο Πέραμα κατά την προεκλογική περίοδο του 2012 ο Μιχαλολιάκος θα ισχυριστεί ότι τα κανάλια τού ζητούν να εμφανιστεί και αυτός αρνείται: «Πρέπει να σας πω ότι τις τελευταίες ημέρες ξαφνικά, αφού μας εξυβρίζουν χυδαιότατα επί έναν ολόκληρο χρόνο, μας θυμήθηκαν και λένε “ελάτε να τα πείτε”. Και τους λέμε: “Ο χρόνος σας τέλειωσε. Θα πάμε στις κάλπες με τον λαό. Ενάντια στα κανάλια της διαπλοκής, της διαφθοράς και της ντροπής”. Θα χρησιμοποιήσουμε μόνο τον προβλεπόμενο από τον νόμο χρόνο των πενταλέπτων και τίποτε πέραν αυτού» (23.4.2012).

Βέβαια ο Μιχαλολιάκος θα δεχτεί με προθυμία δημοσιογράφο του «Πρώτου Θέματος» στο σπίτι του για συνέντευξη και μάλιστα θα του πει ότι «επιλέγει σε ποιον θα μιλήσει», εκφράζοντας την εύνοιά του για την εφημερίδα που τόσο τον στήριξε στην προεκλογική περίοδο, με αποκορύφωμα το στημένο ρεπορτάζ με την ηλικιωμένη γυναίκα στο ΑΤΜ, η οποία υποτίθεται ότι συνοδεύεται για λόγους ασφαλείας από χρυσαυγίτες, ενώ όπως αποκαλύφθηκε ήταν η μητέρα του Αλέξανδρου Πλωμαρίτη, τοπικού στελέχους της οργάνωσης στην περιοχή του Αγίου Παντελεήμονα και ήδη καταδικασμένου σε πρώτο βαθμό για τις εμετικές του δηλώσεις περί «σαπουνιών» και «φούρνων».

«Τώρα τους έχω ρίξει πόρτα», θα πει ο Αρχηγός. «Εχω δεχτεί προσκλήσεις και από τον ΣΚΑΪ και από το MEGA. Και δεν υπάρχει περίπτωση να συνομιλήσω μαζί τουςν διότι οι άνθρωποι αν ήθελαν θα μπορούσαν πολύ νωρίτερα να το κάνουν αυτό».

Βέβαια γνωρίζουμε ότι οι λεονταρισμοί του Αρχηγού δεν κράτησαν πολύ. Οι τηλεοπτικές του συνεντεύξεις στο MEGA (με τον Σταύρο Θεοδωράκη) και τον ΣΚΑΪ (με τον Κωνσταντίνο Μπογδάνο) είναι ακόμα προσβάσιμες στο Διαδίκτυο.

Στην ίδια συνέντευξη ο Μιχαλολιάκος θα απαντήσει και στο ερώτημα τι θα γινόταν αν ερχόταν η Χρυσή Αυγή στην εξουσία: «Θα δίναμε σε όλους βήμα, εφόσον σεβόντουσαν τις αρχές της πολιτείας και δεν δρούσαν εναντίον του κράτους φανερά, ούτως ώστε να είναι επικίνδυνοι για το κράτος». Και ο νοών νοείτω.

Αλλά η Χρυσή Αυγή έχει ανάγκη όχι τόσο τις συνεντεύξεις του Αρχηγού και των στελεχών της, αλλά την προβολή από τα κανάλια της καμπάνιας προσφορών «μόνο για Ελληνες». Κυνική απόδειξη για τη μικροπολιτική, εκλογική και τηλεοπτική σκοπιμότητα των δήθεν «κοινωφελών» δράσεων της Χρυσής Αυγής αποτελεί η παραίνεση του Αρχηγού στη συνδιάσκεψη της οργάνωσης κατά το μεσοδιάστημα των δύο εκλογικών αναμετρήσεων του 2012: «Καλώ όλους σας ο καθένας από το υστέρημά του να συνεισφέρει. Να ενεργοποιηθεί στην ιστοσελίδα μας, που είναι το μεγάλο μας όπλο, η καταχώριση εκείνη περί κοινωνικής αλληλεγγύης. Και θα πρέπει να μοιράσουμε τρόφιμα και μάλιστα σε λαϊκές περιοχές. Τρεις περιοχές τουλάχιστον, να το κάνουμε ώς τις εκλογές. Πέραμα, Μέγαρα και Ασπρόπυργο. Και να φωνάξουμε αυτούς τους αλήτες των καναλιών, να τα δουν αυτά τα πράγματα κι αν τολμούν να τα δείξουν. Να ενεργοποιηθεί αυτό το πράγμα» (ξενοδοχείο «Κρύσταλ», 27.5.2012).

Μια ομιλία ντοκουμέντο

Για τον τρόπο που αντιμετωπίζει τα ΜΜΕ και τους πολιτικούς του αντιπάλους ο Αρχηγός είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική μια ομιλία που έκανε προς μέλη της οργάνωσής του στα γραφεία της Ανατολικής Αττικής στις 3.9.2011, ύστερα από δημόσια προπαγανδιστική εκστρατεία στην περιοχή. Μιλώντας μετά την εισαγωγή του Κασιδιάρη, ο Μιχαλολιάκος θα στραφεί με απειλητικά λόγια για συγκεκριμένο δημοσιογράφο:

«Θα σταθώ σε ένα μικρό περιστατικό, το οποίο μου είπε ένας συναγωνιστής. Οπως διένειμαν υλικό της Χρυσής Αυγής, συνάντησαν και κάποιον δημοσιογράφο του ΣΚΑΪ. Αυτός πρέπει να ήταν ο Πορτοσάλτε. Αυτόν τον θυμάμαι το 1993, όταν μας κατηγορούσαν ότι είχαμε χαρακώσει τη μαθήτρια…».

Κάποιος από το ακροατήριο επεμβαίνει: «Τον κάνανε διευθυντή τώρα».

Συνεχίζει ο Μιχαλολιάκος: «Είναι διευθυντής, βεβαίως. Είναι μάλιστα πρόσφυγας από την Κωνσταντινούπολη. Τον έχουν ξεριζώσει οι Τούρκοι, αλλά αυτό φαίνεται δεν μετράει. Γκιαούρης παραμένει. Και πιθανώς παραμένει και Τούρκος υπήκοος. Και η γυναίκα του είχε το θράσος το περισσό (αυτός ήταν πιο έξυπνος) και είπε προς τους συναγωνιστές μας: “Είστε χρυσαυγίτες; Δεν ντρέπεστε;”».

Απευθυνόμενος προς τους ακροατές του ο Αρχηγός ζήτησε να τον επιβεβαιώσουν: «Ετσι δεν είπαν;». Και κάποιος από το ακροατήριο είπε ότι η γυναίκα του δημοσιογράφου ζήτησε από τους χρυσαυγίτες να μην αναγκάζουν τους πολίτες να παίρνουν το υλικό της οργάνωσης.

Μιχαλολιάκος: «Γιατί; Αναγκάσατε κανέναν να πάρει το υλικό; Τέλος πάντων! Εν τοιαύτη περιπτώσει ελπίζω ότι πολύ σύντομα θα έρθει ο καιρός που… Είχαμε απολαύσει σε μια πολύ ωραία ταινία, όσοι την έχετε δει, το “Καμπαρέ”, όπου κάποιοι κύριοι σχίζουν το προπαγανδιστικό υλικό, σε μια άλλη εποχή, ενός άλλου κόμματος, κι αμέσως μετά ο φιλελεύθερος Αμερικάνος δημοσιογράφος (για όσους έχουν δει την ταινία, ο Γιαν Βόιτ), τον θυμάμαι χαρακτηριστικά, γιατί παίρνει την προκήρυξη και τη σκίζει. Του λέει η κυρία που τον συνόδευε, “μην κάνεις τίποτα άλλο”, αλλά αυτός κλοτσάει τη σημαία αυτών που μοίραζαν τις προκηρύξεις. Κι αμέσως μετά τον δείχνει στο νοσοκομείο».

Η άλλη εποχή και το άλλο κόμμα με το οποίο ταυτίζεται ο Αρχηγός είναι βέβαια η περίοδος της Βαϊμάρης και το χιτλερικό κόμμα. Στη σκηνή από την ταινία «Καμπαρέ» που τόσο θαυμάζει ο Μιχαλολιάκος πρωταγωνιστεί ο Μάικλ Γιορκ (όχι ο Βόιτ), ο οποίος είναι Βρετανός συγγραφέας (όχι Αμερικανός δημοσιογράφος), αλλά πράγματι τραβάει τη σημαία με τη σβάστικα και τα μέλη των Ταγμάτων Εφόδου τον σπάνε στο ξύλο. Το μήνυμα είναι αντιληπτό ακόμα και από χρυσαυγίτες.

Υπάρχει και συνέχεια: «Ο κ. Πορτοσάλτε, λοιπόν, αυτό το θλιβερό ανθρωπάκι, ο μισθοφόρος του αρχιπράκτορα Αλαφούζου, αυτού που έβγαλε το “1821”, μας λέει να ντρεπόμαστε γιατί είμαστε χρυσαυγίτες. Οχι! Να ντρέπονται και να φοβούνται αυτοί» (χειροκροτήματα).

Παρακάτω ο Μιχαλολιάκος αναλύει την απειλή του: «Τα φερέφωνα μιας εξουσίας ξενόδουλης, η οποία ξεπουλά την πατρίδα, να το ξέρουν ότι η Ελλάδα, όσο κι αν την καταπιέζουν, όσο κι αν την πολεμούν, όσο κι αν προσπαθούν να ξεριζώσουν κάθε ίχνος εθνικής συνείδησης σ’ αυτόν τον τόπο, δεν θα πεθάνει. Αν χρειαστεί θα λερώσουμε και τα χέρια μας. Ας μας πουν και φασίστες, ας μας πουν κι εθνικιστές και ναζιστές και ρατσιστές και ό,τι θέλουν. Δεν μας ενδιαφέρει. Ο κ. Πορτοσάλτε, όμως, ο οποίος παίρνει τα πέντε και τα έξι χιλιάδες μισθό, όταν ο συνταξιούχος των πεντακοσίων ευρώ τού κόβουν τα εκατό ευρώ, λέει να ντρεπόμαστε που είμαστε χρυσαυγίτες. Οχι! Εμείς δεν ντρεπόμαστε! Αυτός να φοβάται, γιατί υπάρχουν χρυσαυγίτες!» (χειροκροτήματα)

Στη συνέχεια η απειλή γενικεύεται: «Για επιβεβαίωση όσων είπε ο κ. Πορτοσάλτε, έχουμε δύο δημοσκοπήσεις, απ’ ό,τι πληροφορήθηκα, οι οποίες δημοσιεύονται η μία στο “Βήμα της Κυριακής”, του κ. Ψυχάρη, του παρ’ ολίγον αναδεξιμιού του Ζαχαριάδη, ο οποίος έγινε και τραπεζίτης του μεγαλύτερου απατεώνικου μηχανισμού ξεπλύματος βρόμικου χρήματος, ναρκωτικών, εμπορίου όπλων. Και μεγαλομέτοχος αυτής της εταιρείας είναι ο άλλος Καππαδόκης, ο κ. Βίκτωρ Ρέστης, τον οποίο έβριζε ο δήθεν πατριώτης Αναστασιάδης, αυτό το βλαμμένο, το οποίο ήταν κάποτε Κνίτης, και μετά έγινε κυνικό, πουλημένο τομάρι του χρήματος και τίποτα άλλο, ο οποίος έβριζε τον Ρέστη, και τον έλεγε “Ωνάση τσέπης” και γελοίο. Μετά αγόρασε ο Ρέστης το 60% του “Πρώτου Θέματος” και τώρα έχει δημοσκόπηση ο Ρέστης και μάλιστα με πήρε δημοσιογράφος του “Πρώτου Θέματος” και του είπα “πέστε στον Ρέστη, δεν με ενδιαφέρει πού μας βάζουν οι δημοσκοπήσεις”. Αλλά κάποτε αν υπάρχει δίκαιο θα γίνει σαπούνι και αυτός και τα Εβραιόπουλα που έχει» (χειροκροτήματα).

«Εάν κάποιοι εδώ μας λένε ότι δεν πρέπει να λέμε αυτά τα πράγματα γιατί πρέπει να είμαστε πολιτικά καθωσπρέπει και μπορεί να υπάρχει και κανένας κοριός… Ναι! Είναι αλήθεια αυτά που λένε για μας. Είμαστε ακόμα πιο ακραίοι από όσο μπορούν να φανταστούν. Αλλά είμαστε δίκαιοι, είμαστε Ελληνες, αυτοί είναι αλήτες, είναι προδότες. […] Στις ευρωεκλογές του 2009 βρέθηκαν 25.000 Ελληνες. Δύο αυξημένης μάλιστα συνθέσεως μεραρχίες. Ετσι βλέπουμε εμείς τους ψηφοφόρους μας».

Στη συνέχεια τα πυρά του Μιχαλολιάκου στρέφονται στον πρόεδρο του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου, Δαυίδ Σαλτιέλ, και στον Καραζαφέρη: «Ο Καρατζαφέρης αντέγραψε τον λόγο του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και έλεγε “έχω ένα όνειρο”. Είναι το γνωστό I have a dream… Μόνο που ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ κατέληξε εκεί που κατέληξε ως γνωστόν», συμπληρώνει ξεκαρδισμένος ο Αρχηγός.

Κατά τη διάρκεια της ομιλίας, ο Μιχαλολιάκος διώχνει κάποιον για τον οποίο λέει ότι έχει φωτογραφίες του να μετέχει σε συγκεντρώσεις του ΛΑΟΣ: «Λοιπόν, για να τα ξεκαθαρίζουμε τα πράγματα. Εδώ θέλουμε μόνο χρυσαυγίτες. Τους άλλους δεν τους χρειαζόμαστε. Ούτε ψηφοφόρους χρειαζόμαστε ούτε τίποτα. Νομίζω ότι ήμουν ειλικρινής. Τον έχω δει τον κύριο σε ένα σωρό πατριωτικών λεγόμενων εκδηλώσεων [χτυπάει το χέρι του στο βήμα]. Τι πάει να πει “πατριωτικών εκδηλώσεων”; Με τη Νίκη την Τζαβέλλα και τους Εβραίους πατριωτικές εκδηλώσεις; Πού θα πάει το παπατζιλίκι επιτέλους; Πού θα πάει η κοροϊδία; Πόσο θα την αντέξετε; Με τον δήθεν ναζιστή Πλεύρη, ο οποίος έχει βάλει τον γιο του στην πιάτσα να φωτογραφίζεται με την Τζαβέλλα; Πού θα πάει η δουλειά δηλαδή; Μήπως νομίζετε ότι εδώ έχει μία ταμπέλα σ’ εμάς τους χρυσαυγίτες που γράφει –να με συγχωρήσουν οι κυρίες– ότι είμαστε μαλάκες; Οτι δεν ξέρουμε τι μας γίνεται; Οχι! [ξαναχτυπάει το χέρι του στο βήμα] Ο λύκος την καθαρίζει τη φωλιά του. Κι αυτή η φωλιά θα μείνει καθαρή [ξαναχτυπάει το χέρι του στο βήμα]. Είτε το θέλουν είτε δεν το θέλουν [παρατεταμένα χειροκροτήματα]. Ναι! Με φασίστες, ναζιστές, εγκληματίες, μαχαιροβγάλτες, ό,τι θέλουν. Αλλά όχι με προδότες και διπρόσωπους που θέλουν να ’ναι και με τον αστυφύλαξ και με τον χωροφύλαξ. Δεν γίνεται να ’σαι και με τη Νίκη την Τζαβέλλα των Εβραίων και με τη Χρυσή Αυγή. Ούτε να ’ρχεσαι εδώ για να βλέπεις τι τρέχει και μετά να πηγαίνεις να το ψιθυρίζεις και να λένε τα διάφορα υποκείμενα λέξεις και κουβέντες κατά της Χρυσής Αυγής. Θα είναι τυχεροί. Εχουμε σκοπό και στόχο, γιατί ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού αυτή τη στιγμή είναι στο πλευρό μας. Αλλιώς θα τους σπάγαμε τα κεφάλια. Το λέω και να το μεταφέρετε το μήνυμα. Αυτό είχα να πω».

Πιο καθαρή ομολογία ενοχής του Αρχηγού της εγκληματικής οργάνωσης δεν θα μπορούσε να υπάρξει.

………………………………………………

Ναζιστικό τηλεμάρκετινγκ

Το φθινόπωρο του 2011 προκάλεσε αίσθηση η είδηση ότι ξεκινά εκπομπή της Χρυσής Αυγής στο κανάλι Kontra συμφερόντων Κουρή. Οι διαμαρτυρίες που ξεσηκώθηκαν υποχρέωσαν την ιδιοκτησία του «αντιμνημονιακού» σταθμού να αναδιπλωθεί και να ανακοινώσει ότι ακυρώνει την εκπομπή. Αποκαλύφτηκε έτσι ότι υπήρξε συμφωνία μεταξύ της Χρυσής Αυγής και του πρώην ιδιοκτήτη της συχνότητας Κωνσταντίνο Παπανικόλα, έμπορο «οικολογικών» ειδών και πολιτευτή του ΛΑΟΣ. Στη συμφωνία προβλεπόταν εβδομαδιαία προεξόφληση του Παπανικόλα για τον τηλεοπτικό χρόνο που θα παραχωρούσε στη Χρυσή Αυγή.

Τη σύμβαση αυτή την πληροφορηθήκαμε από την ανακοίνωση με την οποία το κανάλι του Κουρή προσπάθησε να δικαιολογηθεί: «Το Kontra δεν έχει καμία σχέση με την επίμαχη εκπομπή που προαναγγέλθηκε για την Παρασκευή, με άτομο που ταυτίζεται με τις απόψεις της Χρυσής Αυγής [σ.σ. πολύ διακριτικός τρόπος να περιγράψει κανείς τον Ηλία Κασιδιάρη]. Η συγκεκριμένη ώρα “ανήκει” βάσει σύμβασης στον πρώην ιδιοκτήτη της συχνότητας κ. Παπανικόλα, που, εν αγνοία μας προέβη σε αυτή την ενέργεια. Ο σταθμός, αμέσως μόλις ενημερώθηκε, ακύρωσε την προβολή της εκπομπής και σε καμία περίπτωση δεν υιοθετεί τέτοιες απόψεις. Το Kontra παραμένει σταθερά στην αντιμνημονιακή του θέση, Kontra σε όλους».

Κατά διαβολική σύμπτωση το κεντρικό σύνθημα των ναζιστών είναι «Ενάντια σε όλους».

Σε νεότερη εσωτερική εγκύκλιο που εξέδωσε η Χρυσή Αυγή στις 7.3.2013 διαφαίνεται η προσπάθεια της οργάνωσης να αγοράσει τηλεοπτικό χρόνο (ή να τον αποκτήσει δωρεάν αν της προσφερθεί από ομοϊδεάτες ή κορόιδα) σε κανάλια όλης της επικράτειας. Η εγκύκλιος έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, γιατί αποκαλύπτει τον τρόπο που αντιμετωπίζει η Χρυσή Αυγή την ενημέρωση, ως απλό δηλαδή μοχλό αναπαραγωγής της προπαγάνδας της. Την παραθέτουμε αυτούσια, διορθώνοντας μόνο τα πάμπολλα ορθογραφικά της λάθη:

«Εγκύκλιος σχετικά με Τοπικά – Περιφερειακά ΜΜΕ.

Καλείται ο υπεύθυνος επικοινωνίας και ΜΜΕ της κάθε τοπικής οργάνωσης της Χρυσής Αυγής να επικοινωνήσει με τους τηλεοπτικούς σταθμούς της περιοχής ευθύνης του, με σκοπό την προβολή τηλεοπτικής εκπομπής της Χρυσής Αυγής.

»Η εκπομπή θα έχει ιστορικο-πολιτικό χαρακτήρα με παρουσιαστή τον Ηλία Κασιδιάρη και ομιλητή τον Αρχηγό μας Νικόλαο Γ. Μιχαλολιάκο. Η εκπομπή θα γυρίζεται στα στούντιο του κόμματος και θα διανέμεται με DVD στους σταθμούς που θέλουν να την προβάλουν.

»Σκοπός της κίνησης αυτής είναι να κάνουμε έρευνα σε πρώτη φάση εάν θα προβάλουν την εκπομπή μας στους σταθμούς, σε πόσους και ποιους.

»Δεύτερον, εάν δεχθούν να την προβάλουν και θέλουν και χρήματα, παίρνετε προσφορά και την αποστέλλετε μαζί με τα υπόλοιπα στοιχεία.

»Η οδηγία είναι σημαντική και πρέπει να δώσετε σοβαρότητα και σημασία. Μόλις ολοκληρώσετε την έρευνα στέλνετε τα στοιχεία στο mail του γραφείου Τύπου.

»Σημαντικό: δεν κάνετε λόγο για λεφτά εάν δεν πουν πρώτα αυτοί. Και εάν δεχθούν να προβάλουν την εκπομπή παίρνετε προσφορά, εφόσον ζητήσουν λεφτά.

»Η ώρα της εκπομπής ενδεικτικά μπορείτε να πείτε ότι είναι 45-60 λεπτά».

Το σχέδιο αυτής της εκπομπής δεν ολοκληρώθηκε. Αλλωστε λίγους μήνες αργότερα ασκήθηκαν οι διώξεις εις βάρος των ηγετικών στελεχών της οργάνωσης. Αλλά είναι ενδεικτική η πρόθεση εξαγοράς χρόνου των καναλιών και φυσικά έμμεσης έτσι χρηματοδότησης των «φιλικών» ή έστω «καλόβολων» μέσων ενημέρωσης της επαρχίας. Από το περιεχόμενο και την προέλευση της εγκυκλίου προκύπτει ότι η πρωτοβουλία ανήκε στον Κασιδιάρη, ο οποίος θα εμφανιζόταν ως νούμερο δύο της οργάνωσης μαζί με τον Αρχηγό. Γνωρίζουμε ότι μετά την αποτυχία του προγράμματος εξαγοράς χρόνου ο Κασιδιάρης προχώρησε από τον Ιούνιο του 2013 σε εβδομαδιαία διαδικτυακή εκπομπή της οργάνωσης, διατηρώντας και πάλι τον πρώτο λόγο για τον εαυτό του.

Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι πόσες από τις φιλικές προς τη Χρυσή Αυγή εκπομπές που μεταδόθηκαν από ποικίλα κανάλια ανά την επικράτεια υπήρξαν προϊόντα μιας παρόμοιας συναλλαγής. Με άλλα λόγια, πόσες από τις διθυραμβικές εμφανίσεις του Αρχηγού και των συνεργατών του με συνεντεύξεις σε περιφερειακά μέσα ενημέρωσης είχαν συγκεκριμένο οικονομικό αντίτιμο.

………………………………………..

Διαβάστε

*Μορφωτικό Ιδρυμα της ΕΣΗΕΑ, «ΜΜΕ και το φαινόμενο του νεοναζισμού»

(ημερίδα 6 Μαρτίου 2013). Συλλογική εργασία δημοσιογράφων για την αντιμετώπιση του νεοναζισμού, ο οποίος ενδημεί και τρέφεται από τα μέσα ενημέρωσης.

*Αντώνης Ελληνας, «Τα μέσα ενημέρωσης και η άκρα Δεξιά στη Δυτική Ευρώπη. Παίζοντας το χαρτί του εθνικισμού» (μετάφραση Ελένη Κοτσυφού, εκδ. Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2012). Συγκριτική έρευνα για τον τρόπο που αντιμετωπίστηκαν τα κόμματα της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη από τα μεγάλα κατεστημένα κόμματα και τα μέσα ενημέρωσης. Μεταξύ άλλων ερευνάται και η περίπτωση του ΛΑΟΣ στην Ελλάδα. Τα συμπεράσματα του συγγραφέα είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα, όχι μόνο για τη γοητεία που ασκεί στα ΜΜΕ η ακροδεξιά ρητορεία και βία, αλλά και για τις πολιτικές ευθύνες των μεγάλων κομμάτων.

Δείτε

*«Καμπαρέ», («Cabaret») του Μπομπ Φόσι (1972). Το μιούζικαλ που αναφέρεται στην περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και αρέσει στον Αρχηγό της Χρυσής Αυγής επειδή δείχνει τον ξυλοδαρμό ενός Βρετανού αντιναζιστή από τα βερολινέζικα Τάγματα Εφόδου.

*«Οι καθαριστές», («The Cleaners») του Κωνσταντίνου Γεωργούση (2012). Το ντοκιμαντέρ που προκάλεσε πανευρωπαϊκό σάλο παρακολουθεί την καθημερινότητα των στελεχών της Χρυσής Αυγής στο κέντρο της Αθήνας την περίοδο των εκλογών του 2012.

ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΙΟΥ: Τάσος Κωστόπουλος, Αντα Ψαρρά, Δημήτρης Ψαρράς (ios@efsyn.gr)

Οι αρχικές θριαμβολογίες για τον πιθανολογούμενο «τάφο του Μεγαλέξανδρου», η διαδοχή τους από μετριοπαθέστερα σενάρια περί Ρωξάνης ή Μακεδόνων στρατηγών και ναυάρχων, η αναπόφευκτη δημοσιοποίηση των επιστημονικών διαφωνιών για τη χρονολόγηση του μνημείου και η επισήμανση του ενδεχόμενου να πρόκειται για έργο των ρωμαϊκών χρόνων, ο τραγελαφικός διορισμός «εκπροσώπου Τύπου του τάφου» και η αγχώδης προσπάθεια να δοθούν στην ανασκαφή τα χαρακτηριστικά εθνικού έπους υπήγαγαν αναπόφευκτα την όλη υπόθεση στην αρμοδιότητα των γελοιογράφων. Σύμφωνα με το εύστοχο καλαμπούρι που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο, Καρυάτιδα αποκαλείται πλέον ένα «γλυπτό με γυναικεία μορφή που χρησιμεύει στη στήριξη κτιρίων και κυβερνήσεων».

Στο επίπεδο της γελοιογραφίας κινήθηκαν, άλλωστε, ακόμη και οι προσπάθειες καταστολής όσων έκαναν λόγο για ρωμαϊκό κι όχι αρχαιομακεδονικό μνημείο. Η επίσημη καταγγελία της προϊσταμένης των ανασκαφών, Κατερίνας Περιστέρη, προς ομογενειακή εφημερίδα, πως οι εν λόγω επιστήμονες «εξυπηρετούν άλλα συμφέροντα», αποτελεί οπωσδήποτε τομή σε σχέση με τα ώς τώρα ήθη του κλάδου. Ιδίως από τη στιγμή που την τεκμηρίωσή της ανέλαβε η γνωστή «πατριωτική» μπλογκόσφαιρα, με ιστότοπους εγνωσμένης σοβαρότητας, όπως τo zougla.gr του Μάκη Τριανταφυλλόπουλου, να πρωταγωνιστούν στον διασυρμό των αντιφρονούντων. Με ύψιστο επιχείρημα την «αποκάλυψη» ότι, εκτός από τη μακεδονικότητα του τάφου της Αμφίπολης, η «πρωταγωνίστρια» της κίνησης έχει επίσης διαπράξει το έγκλημα να αμφισβητήσει την ταυτοποίηση των ευρημάτων της Βεργίνας με τον πατέρα του Μεγαλέξανδρου.

Αμφίπολη 12/8/2014. Βρείτε τον διευθυντή της ανασκαφής

Παρά το εντυπωσιακό σερβίρισμά της, η «εθνική» αυτή επιχειρηματολογία δεν έχει στην πραγματικότητα κανένα νόημα. Στοιχειώδες σερφάρισμα στον ιστότοπο J-STOR, μια περιδιάβαση στα αθηναϊκά βιβλιοπωλεία ή ακόμη κι ένα απλό ξεφύλλισμα ελληνικών εφημερίδων των τελευταίων δεκαετιών αρκούν για να διαπιστώσει κανείς πως οι επιστημονικές διαφωνίες με την κυρίαρχη άποψη, που ταυτίζει τη Βεργίνα με την αρχαία μακεδονική πρωτεύουσα Αιγές και τον ασύλητο «τάφο ΙΙ» που ανακάλυψε ο Μανόλης Ανδρόνικος με το πρόσωπο του Φιλίππου Β’, κάθε άλλο παρά σπανίζουν. Αν η πανεπιστημιακός Ολγα Παλαγγιά αποδίδει απλώς το επίμαχο λείψανο σε άλλον Μακεδόνα μονάρχη (τον Φίλιππο Γ’ τον Αριδαίο), μια σειρά από Ελληνες επιστήμονες έχουν αμφισβητήσει την ίδια την ταύτιση της Βεργίνας με τις Αιγές και, κατ’ επέκταση, τον βασιλικό χαρακτήρα των συγκεκριμένων τάφων. Ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Παναγιώτης Φάκλαρης, βοηθός του Ανδρόνικου στην ανασκαφή της Βεργίνας, τοποθετεί εδώ και δυο δεκαετίες τις Αιγές στα περίχωρα της Νάουσας, ανάμεσα στα χωριά Κοπανός και Λευκάδια («Aegae: Determining the Site of the First Capital of the Macedonians», American Journal of Archaeology, 98 [1994], σ. 609-16). Ο ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ, Ιωάννης Τουλουμάκος, τάσσεται υπέρ της παραδοσιακής ταύτισης των Αιγών με την Εδεσσα, οι ανασκαφές στα περίχωρα της οποίας έχουν υποβαθμιστεί αισθητά τον τελευταίο καιρό («Ιστορικά προβλήματα των τάφων της Βεργίνας», Θεσ/νίκη 2006). Την ίδια θέση είχε υποστηρίξει, αμέσως μετά την αρχική ανακοίνωση των ευρημάτων, και ο καθηγητής ιστορίας του ΑΠΘ, Δημήτριος Κανατσούλης («Ελευθεροτυπία», 1.12.1977). Τη διαφωνία του με τον Ανδρόνικο κατέθεσε ευθύς εξαρχής και ο αρχαιολόγος Φώτης Πέτσας, για να υποστεί πάραυτα -όπως θα δούμε παρακάτω- τη λογοκρισία των εθνικά ορθών εντύπων που φιλοξενούσαν μέχρι τότε τις απόψεις του. Ο αρχαιολόγος Πέτρος Θέμελης κι ο νομισματολόγος Ιωάννης Τουράτσογλου αμφισβήτησαν, τέλος, διακριτικά τη χρονολόγηση του «τάφου ΙΙ» και, μαζί μ’ αυτήν, όλο το οικοδόμημα πάνω στο οποίο έχει στηριχθεί η θεωρία περί Φιλίππου («Οι τάφοι του Δερβενίου», Αθήνα 1997).

Αντίθετα απ’ ό,τι νομίζουν οι τελάληδες του εθνικισμού, η παραπάνω αντιπαράθεση δεν έχει την παραμικρή σχέση με τη φορτισμένη συζήτηση για τον βαθμό ελληνικότητας των αρχαίων Μακεδόνων. Στη συντριπτική πλειονότητά τους, οι αμφισβητίες της επίσημης θέσης για τη Βεργίνα και τους τάφους της ουδόλως αποκλίνουν από την εθνική γραμμή. Αλλά και η επίσημη ιστοριογραφία της ΠΓΔΜ, από την άλλη, δεν δείχνει την παραμικρή διάθεση να αμφισβητήσει τον βασιλικό χαρακτήρα των ευρημάτων της Βεργίνας, πάνω στα οποία έχει άλλωστε στηρίξει σημαντικές πτυχές του δικού της εθνικού μύθου. Οπως όλοι θυμόμαστε, ο δεκαεξάκτινος ήλιος είχε υιοθετηθεί ως εθνικό σύμβολο της χώρας το 1992, προτού καταργηθεί βάσει της ενδιάμεσης συμφωνίας του 1995. Η πρόσφατη εγκυκλοπαίδεια της εκεί Μακεδονικής Ακαδημίας Τεχνών κι Επιστημών ταυτίζει έτσι «κατά πάσα πιθανότητα» τη Βεργίνα με τις Αιγές και τον «τάφο ΙΙ» με τον Φίλιππο, παραπέμποντας βιβλιογραφικά στα κείμενα του Ανδρόνικου («Encyclopaedia Macedonica», Σκόπια 2009, τ. Α’, σ. 25).

Η ουσία του σίριαλ υπερβαίνει, ωστόσο, κατά πολύ τα στενά όρια του Μακεδονικού, ακόμη και τη διαχρονικά συμπλεγματική σχέση των Νεοελλήνων με το απώτερο παρελθόν του τόπου. Στην πραγματικότητα, όσα ζούμε το τελευταίο δίμηνο δεν αποτελούν παρά τη σύγχρονη εκδοχή της πατροπαράδοτης διαπλοκής ανάμεσα στην αρχαιολογία και την πολιτική.

Στη διάθεση της εξουσίας

Σε αντίθεση με τον ιστορικό, που μπορεί κάλλιστα να δουλεύει αυτόνομα με σχετικά χαμηλό κόστος, χρησιμοποιώντας δημόσιες βιβλιοθήκες κι ανοιχτά αρχεία, ο αρχαιολόγος δεν υφίσταται επαγγελματικά ως ερευνητής δίχως την ενεργό στήριξη του κράτους, θεσμική και -κυρίως- οικονομική. Η ίδια η αρχαιολογική έρευνα έχει άλλωστε πολλαπλά οικονομική διάσταση, πέρα από την καθαρά επιστημονική: ως άμεση ή έμμεση απασχόληση ενός αριθμού εργατών κι άλλων κατοίκων της περιοχής των ανασκαφών, ως δέσμευση ιδιωτικών περιουσιών που αποτελούν ή ενδέχεται να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας, ως επιχειρηματική αξιοποίηση των ευρημάτων (αρχαιολογικοί χώροι, μουσεία, εκθέσεις κ.λπ.). Αμεση συνέπεια όλων αυτών είναι η πολύμορφη, άμεση ή έμμεση, εξάρτηση του κλάδου από την κρατική εξουσία, η αναγκαστική συμπόρευση των αρχαιολόγων μαζί της, αλλά και η επίκληση ή αξιοποίηση των δικών της πολιτικών προτεραιοτήτων για τη διασφάλιση των απαραίτητων κονδυλίων. Οπως εύστοχα επισημαίνει μια διεισδυτική μελέτη για την παγκόσμια διαπλοκή εθνικισμού και αρχαιολογίας, η τελευταία «εμφανίζεται ως ένας επιστημονικός κλάδος εν αναμονή κρατικής ανάμιξης», οι δε λειτουργοί της αποδεικνύονται «ιδιαίτερα ευάλωτοι σε κρατικές πιέσεις» (Kohl-Fawcett 1995, σ. 8).

Οι κρατικές προτεραιότητες που υπηρετούνται από την αρχαιολογική δραστηριότητα έχουν συνήθως στρατηγικό χαρακτήρα, συνδέονται δηλαδή με την οικοδόμηση της κυρίαρχης εθνικής ιδεολογίας στο εσωτερικό και την ενίσχυση της διπλωματικής επιχειρηματολογίας στο εξωτερικό. Στην περίπτωση της Ελλάδας, αυτή η διάσταση διατυμπανίστηκε δημόσια ήδη από τα πρώτα βήματα του κλάδου, που επιφορτίστηκε με το διπλό καθήκον όχι μόνο της διάσωσης των υπολειμμάτων του παρελθόντος αλλά και της προμήθειας των αποδεικτικών στοιχείων που τεκμηρίωναν την τρισχιλιετή συνέχεια του ελληνικού έθνους, σε πείσμα των δημοφιλών τότε θεωριών του Φαλμεράιερ. Στο πλαίσιο αυτής της τελευταίας προσπάθειας καταγράφεται και η πρώτη εθνικά επωφελής ημιεπίσημη πλαστογραφία: εν έτει 1833 ο έφορος αρχαιοτήτων Στερεάς Ελλάδος, Κυριακός Πιττάκης, εφοδίασε τον Φαλμεράιερ με παραποιημένα ντοκουμέντα που «αποδείκνυαν» τη μεσαιωνική ερήμωση της Αττικής επί 400 χρόνια, προκειμένου να καταγγείλει στη συνέχεια τον «μισέλληνα» Γερμανό ιστορικό ως επιστημονικά αφερέγγυο.

Ειδική πτυχή αυτής της διαδικασίας υπήρξε η εκκαθάριση των αλλογενών «βαρβαρικών υπολειμμάτων» από τον περιβάλλοντα χώρο των αρχαίων μνημείων. Η αναστήλωση της Ακρόπολης συνοδεύτηκε λ.χ. το 1834-1843 από το γκρέμισμα των εκεί οθωμανικών κτισμάτων (ιδίως του τζαμιού που λειτουργούσε επί αιώνες εντός του Παρθενώνα). Μερικές δεκαετίες αργότερα, η ίδια τύχη επιφυλάχθηκε και στον βενετσιάνικο πύργο των Προπυλαίων (1874-75). Σε μια πρώτη φάση, η εξάλειψη των «ξένων στοιχείων» περιέλαβε και τις περισσότερες από τις βυζαντινές ή μεταβυζαντινές εκκλησίες που «μόλυναν» το τοπίο της πρωτεύουσας, κατάλοιπα -κι αυτές- ενός παρελθόντος που δεν είχε ακόμη ενταχθεί στην επίσημη εθνική αφήγηση. Η τάση αυτή αντιστράφηκε ωστόσο πολύ γρήγορα, καθώς η ξενόφερτη μοναρχία ανακάλυψε στη βυζαντινορθόδοξη παράδοση ένα βολικό ιστορικό προηγούμενο για τη δική της νομιμοποίηση.

Η εθνική εξόρμηση των επόμενων χρόνων εν ονόματι της Μεγάλης Ιδέας επιφόρτισε τον κλάδο με νέα καθήκοντα: την ιστορική τεκμηρίωση του ελληνικού χαρακτήρα όσων περιοχών ενσωματώνονταν ή επιχειρούνταν να ενσωματωθούν στο αθηναϊκό βασίλειο. Αρχαιολογικές αποστολές συνοδεύουν έτσι τον προελαύνοντα ελληνικό στρατό στη Νότια Αλβανία (1913-14) και τη Μικρασία (1919-22), ενώ στο εσωτερικό της χώρας η Αρχαιολογική Υπηρεσία και η ομόλογή της Εν Αθήναις Εταιρεία πρωταγωνιστούν από το 1914 και μετά στην καταναγκαστική αντικατάσταση των «βαρβαρικών» τοπωνυμίων με αρχαιοελληνικά.

Η υπαγωγή της αρχαιολογίας στις επιταγές της εθνικής συγκρότησης δεν αποτελεί βεβαίως ελληνική ιδιαιτερότητα. Η ίδια ακριβώς λογική κατευθύνει τις αρχαιολογικές προτεραιότητες σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της υδρογείου, από την πολύπαθη Μέση Ανατολή ίσαμε τη μακρινή Ταϊλάνδη, την Ιαπωνία και την Κίνα. Εξίσου στοχευμένο υπήρξε ιστορικά το έργο των αρχαιολογικών αποστολών της αναπτυγμένης Δύσης, με τη διαφορά πως αφορούσε κυρίως τη νομιμοποίηση αποικιακών ιδεολογημάτων, όπως το εκπολιτιστικό «φορτίο του λευκού ανθρώπου» ή η ιεραρχική ταξινόμηση των ανθρώπινων «φυλών».

Στο μεταίχμιο αυτών των δύο εκδοχών, πολιτικοδιπλωματικές παράμετροι καθόρισαν την παρουσία του μόνου εναλλακτικού ερευνητικού πόλου στην ελληνική επικράτεια: των ξένων αρχαιολογικών σχολών, η αδειοδότηση των οποίων πρόκυπτε συνήθως μετά από παρασκηνιακές διαβουλεύσεις κατά τις οποίες πρυτάνευαν κριτήρια κάθε άλλο παρά επιστημονικά. Οι ανασκαφές της Ολυμπίας, των Μυκηνών και της Τίρυνθας παραχωρήθηκαν έτσι στους Γερμανούς, η Κνωσός στους Αγγλους, οι Δελφοί και η Δήλος στους Γάλλους, η αθηναϊκή Αρχαία Αγορά στους Αμερικανούς. Η σχετική αυτονομία αυτών των φορέων παρήγαγε βέβαια κάποιες φορές αποτελέσματα που προκαλούσαν αμηχανία στους αρχιτέκτονες της εθνικής αφήγησης, όπως συνέβη τη δεκαετία του 1870 με την ανακάλυψη μεσαιωνικών σλαβικών μνημείων στον ιερό χώρο της Ολυμπίας. Σε γενικές όμως γραμμές, οι εκατέρωθεν συμβαλλόμενοι κατάφερναν να διαχειριστούν παρόμοια «ατυχήματα» με τρόπο που να διασώζει τις μεταξύ τους ισορροπίες. Ακόμη και η αντίσταση των ζωντανών κατοίκων του αθηναϊκού κέντρου στον αναγκαστικό εκπατρισμό τους χάριν των ανασκαφών της Αρχαίας Αγοράς υποχώρησε στην πίεση του σπόνσορα Ροκφέλερ και της αμερικανικής πρεσβείας, που «υπενθύμισε» στην κυβέρνηση Βενιζέλου τη ζωτική υπερατλαντική συνεισφορά στην περίθαλψη των Μικρασιατών προσφύγων.

Καθόλου σπάνια, οι στρατηγικές εθνικές προτεραιότητες συνδυάζονται, τέλος, με την ικανοποίηση βραχυπρόθεσμων αναγκών του διατάκτη των σχετικών κονδυλίων. Κατά διαβολική σύμπτωση, ο ασύλητος τάφος της Βεργίνας ανοίχτηκε λ.χ. κατά την τελική ευθεία των βουλευτικών εκλογών του 1977. Ο πειρασμός της δόξας ωθεί ακόμη και άσχετες υπηρεσίες να επιδείξουν «αρχαιολογικό» έργο, με τραγελαφικά ενίοτε αποτελέσματα – όπως το καλοκαίρι του 1987, όταν το Λιμενικό ανέσυρε μετά βαΐων και κλάδων από τον βυθό της Ρόδου το υποτιθέμενο «χέρι» του ιστορικού Κολοσσού, για να διαπιστωθεί τελικά πως επρόκειτο για τα ταπεινά τσιμέντα που είχε αδειάσει εκεί παλιότερα κάποιος εκσκαφέας. Με δεδομένη την τάση των απανταχού κυβερνώντων να αναγορεύουν τις πολιτικές επιλογές (και την πολιτική επιβίωσή) τους σε «εθνικό» ζήτημα, η αποκρυπτογράφηση της ακριβούς δοσολογίας αυτών των σκοπιμοτήτων δεν είναι βέβαια πάντοτε εύκολη υπόθεση. Στην περίπτωση της Αμφίπολης, ο αγχώδης πρωτογονισμός του προπαγανδιστικού επιτελείου του κ. Σαμαρά απλοποιεί τουλάχιστον σε μεγάλο βαθμό τα πράγματα.

Πτυχές της διαπλοκής

Φαινόμενο άρρηκτα δεμένο με την υλική αυτή πραγματικότητα αποτελεί η διαμόρφωση κάθετων εξουσιαστικών δομών και η στενή διαπλοκή τους με τα ανώτερα κλιμάκια της πολιτικής εξουσίας ή/και τη βιομηχανία της πληροφόρησης. Οπως επισήμανε εδώ και μισό σχεδόν αιώνα μια κλασική -πλέον- αυτοκριτική προσέγγιση, η επέκταση και άκρα εξειδίκευση του κλάδου «σημαδεύτηκε από την ανάδυση ενός ανταγωνιστικού ατομισμού κι εξουσίας, καθώς o βιοπορισμός του ατόμου εξαρτάται από τη φήμη που αποκτά ως σημείο εστίασης των ΜΜΕ», με την ανάπτυξη «ενός «αυταρχικού» καθεστώτος όπου κάθε ειδήμονας έχει μιαν επικράτεια ειδίκευσης» και οι όποιες κριτικές «αντιμετωπίζονται σαν επιθέσεις εναντίον προσωπικοτήτων» (David Clarke, «Archaeology: the loss of innocence», περ. Antiquity, 47 [1973], σ. 6).

Στην περίπτωση των ανασκαφών της Βόρειας Ελλάδας, κάποιοι βιάστηκαν να συγκρίνουν περιφρονητικά την τωρινή ανάμιξη του επιτελείου Σαμαρά στα τεκταινόμενα της Αμφίπολης με την υποτιθέμενη αποστασιοποίηση του εθνάρχη Καραμανλή απέναντι στα ιστορικά ευρήματα της Βεργίνας. Θα αρκούσε ωστόσο να διαβάσει κανείς τα άκρως προσεκτικά απομνημονεύματα του Μανόλη Ανδρόνικου για να διαπιστώσει πολύ διαφορετικά πράγματα. Αμέσως πριν από τη δημόσια ανακοίνωση της ανακάλυψης του ασύλητου «τάφου του Φιλίππου», ο εθνικός αρχαιολόγος επικοινώνησε λ.χ. τηλεφωνικά με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τσάτσο και τον πρωθυπουργό Καραμανλή, για να συζητήσει μαζί τους το περιεχόμενο των αποκαλύψεων. Οπως μάλιστα διακριτικά παραδέχεται, η «ρεαλιστική αντιμετώπιση» του Τσάτσου ήταν αυτή που τον απάλλαξε από τις όποιες επιφυλάξεις εξακολουθούσε να διατηρεί για την ταυτότητα του νεκρού («Το χρονικό της Βεργίνας», Αθήνα 1997, σ. 172-3).

Ακόμη διαφωτιστικότερος είναι ο καθηγητής αρχαιολογίας Δημήτριος Παντερμαλής, σε εισήγησή του για την εμπλοκή του εθνάρχη στις εν γένει ανασκαφές του βορειοελλαδικού χώρου: «Μου είχε κάνει πάρα πολλή εντύπωση ο πραγματικά συστηματικός τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζε το θέμα. Οργάνωνε τακτικές συσκέψεις, ζητούσε να του παρουσιάζουμε με σαφή και σύντομο τρόπο την πορεία των εργασιών και τους επόμενους στόχους, και στη συνέχεια πραγματοποιούσε επιτόπια επίσκεψη. […] Κι όχι μόνον αυτό. Θυμόταν πάντα όλα τα προβλήματα της προηγούμενης χρονιάς, πριν τα απαριθμήσουμε εμείς, ή εάν τα απαριθμούσαμε και αφήναμε κανένα απ’ έξω, για να μην τον επιβαρύνουμε, έλεγε: «Τι έγινε μ’ εκείνο, προχωρήσατε εκεί;»» («Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και η Βόρεια Ελλάδα», Αθήνα 2006, σ. 147).

Σ’ ένα διαφορετικό επίπεδο, ο επί χούντας διευθυντής της Υπηρεσίας Πολιτικών Υποθέσεων του υπουργείου Βορείου Ελλάδος, του σκιώδους δηλαδή παραρτήματος του ΥΠΕΞ που ήταν καθ’ ύλην αρμόδιο για τη διαχείριση των μειονοτικών ζητημάτων της Μακεδονίας και της Θράκης, διεκδικεί ως δικό του έργο τη χρηματοδότηση των μακεδονικών ανασκαφών αλλά και το γκρέμισμα του «λεγομένου κτίσματος του Βόριδος» στον αρχαιολογικό χώρο των Φιλίππων. «Επείραζα τους Μακεδόνες φίλους μου», θυμάται γι’ αυτό το τελευταίο, «ότι έπρεπε να έλθει κάποιος από την Πελοπόννησο για να τους απαλλάξει από τα ίχνη της βουλγαρικής κατοχής» (Γεώργιος Παπούλιας, «Κείμενα διπλωματίας και πολιτικής», Αθήνα 2012, σ. 72-3).

Οι πιο εύγλωττες μαρτυρίες για τα δυσανάγνωστα όρια αρχαιολογίας και πολιτικής περιέχονται στο τελευταίο αφιέρωμα του περιοδικού της ημιεπίσημης Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών («Μακεδονικά», τχ. 39, 2013), με τα πρακτικά μιας ημερίδας που πραγματοποιήθηκε το 2008 στη μνήμη του πρωτεργάτη των ανασκαφών της Πέλλας, αρχαιολόγου Φώτη Πέτσα.

Ο πρόεδρος της ΕΜΣ, Νικόλαος Μέρτζος, μας πληροφορεί λ.χ. χωρίς περιστροφές για τη μεταχείριση που ο ίδιος, ως διευθυντής του «Ελληνικού Βορρά», επιφύλαξε στις απόψεις του τιμώμενου περί Βεργίνας: κατά την επίσημη ανακοίνωση των ευρημάτων από τον Ανδρόνικο (24.11.1977), διαβάζουμε, «ο Πέτσας, παρών στο αμφιθέατρο, διεφώνησε φωναχτά και τη διαφωνία του έγραψε στο τακτικό άρθρο του αλλά αρνήθηκα να το δημοσιεύσω. Διαφωνήσαμε και χωρίσαμε».

Στη δική του εισήγηση, ο αρχαιολόγος Πέτρος Θέμελης κατέθεσε την προσωπική του μαρτυρία για τη θυελλώδη παρασκηνιακή διαμάχη ανάμεσα στους τρεις αρχικούς συνδιευθυντές της ανασκαφής στην Πέλλα: «Ο Μανόλης Ανδρόνικος, που δεν φιλοδοξούσε να αναλάβει τα ηνία της ανασκαφής και είχε όπως αποδείχθηκε άλλα ενδιαφέροντα, αποχώρησε οικειοθελώς. Η σύγκρουση ωστόσο μεταξύ Μακαρόνα και Πέτσα, όπως τουλάχιστον την έζησα από την πλευρά του Πέτσα, ήταν γεμάτη εντάσεις. Τα ξεσπάσματα οργής και οι γαστρορραγίες διαδέχονταν η μία την άλλη. Η οριστική ρήξη που ακολούθησε ανέδειξε μοναδικό διευθυντή των ανασκαφών της Πέλλας τον Χαράλαμπο Μακαρόνα».

Η συνάδελφός του Κατερίνα Ρωμιοπούλου στάθηκε, τέλος, στη διαπλοκή του αρχαιολογικού έργου με τα ΜΜΕ. Εν έτει 1957, θύμισε, ο Πέτσας «χρησιμοποίησε τον Τύπο, ώστε να κατανοήσουν τη σημασία του ευρήματος οι αρμόδιοι και να δώσουν χρήματα. Ο θόρυβος που ξεσήκωσε ο Τύπος προκάλεσε το κυβερνητικό ενδιαφέρον, ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής επισκέφθηκε την Πέλλα [...]. Με την επίκληση των «εθνικών λόγων» χρηματοδοτήθηκε γενναία για την εποχή εκείνη η ανασκαφή. [...] Η χρησιμοποίηση όμως του Τύπου από τους αρχαιολόγους και τους άλλους τοπικούς παράγοντες, όταν ξεπερνούσε τα όρια, δημιουργούσε προβλήματα και τριβές για προσωπική προβολή και κατηγορίες για μάρκετινγκ των μνημείων εις βάρος της επιστημονικής αντιμετώπισης του ευρήματος. Τώρα κανείς δεν σχολιάζει τέτοια φαινόμενα, όλοι όμως έχουν συνηθίσει να χρησιμοποιούν αυτά τα μέσα».

………………………………………

Οι πρώτοι διδάξαντες

Η συγκεντρωτική διαχείριση των αρχαιολογικών ανασκαφών για τη συστηματική προβολή ενός εθνικιστικού λόγου έχει συγκεκριμένο ιστορικό προηγούμενο. Τον Ιούνιο του 1967, η νεότευκτη στρατιωτική δικτατορία αντικατέστησε με αναγκαστικό νόμο τον προϊστάμενο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας με έναν «Γενικό Επιθεωρητή Αρχαίων και Ιστορικών Μνημείων», υπαγόμενο απευθείας στο υπουργείο Προεδρίας. Με προσωπική εντολή του Παπαδόπουλου τη θέση κατέλαβε ο καθηγητής αρχαιολογίας Σπύρος Μαρινάτος. Ενθερμος υποστηρικτής της χούντας, ο εκλεκτός του δικτάτορα διηύθυνε τις ανασκαφές της Σαντορίνης αφήνοντας να εννοηθεί ότι το νησί ταυτιζόταν με την αρχαία Ατλαντίδα («Μακεδονία», 7.6.1967). Εξίσου εντυπωσιακές εξαγγελίες είχε κάνει λίγο νωρίτερα και για τον επικείμενο «εντοπισμόν της αρχαίας Ελίκης» δίπλα στο Αίγιο, η ανακάλυψη της οποίας θα έκανε «να ωχριάσουν τα ευρήματα της Πομπηίας» και που «μόνον η κήρυξις ενός παγκοσμίου πολέμου θα επεσκίαζε την παγκόσμια εντύπωσι» από την ανεύρεσή της («Μακεδονία», 15.3.1966). Μολονότι τελικά ούτε η Ελίκη ούτε η Ατλαντίδα βρέθηκαν, τα ευρήματα της Σαντορίνης αποδείχθηκαν από μόνα τους αρκούντως σημαντικά για να διασφαλίσουν στον ερευνητή την επιζητούμενη αθανασία.

Οι ένστολοι θεματοφύλακες της εθνικοφροσύνης δεν μπορούσαν ωστόσο να αρκεστούν σε τόσο λίγα. Στις 17 Απριλίου 1968 μια συνέντευξη Τύπου στο υπουργείο Βορείου Ελλάδος ανακοίνωσε έτσι πως η χώρα μας αποτελούσε το πραγματικό λίκνο, όχι μόνο του ευρωπαϊκού πολιτισμού αλλά και σύμπασας της ανθρωπότητας: «Ο «άνθρωπος των Πετραλώνων»», διαβάζουμε στις εφημερίδες της επομένης, «ανατρέπει τας βασικάς θεωρίας της ανθρωπολογικής επιστήμης. Ο ελλαδικός χώρος και όχι η Αφρική είναι κοιτίς του ανθρωπίνου γένους» («Μακεδονία», 18.4.1968). Η ανακοίνωση της πρωτοφανούς επιστημονικής τομής είχε γίνει από τον ανθρωπολόγο Αρη Πουλιανό, υπό την αιγίδα και παρουσία του πανίσχυρου γ.γ. του υπουργείου, συνταγματάρχη Νίκου Γκαντώνα, και αφορούσε την ανεύρεση στο σπήλαιο των Πετραλώνων της Χαλκιδικής ενός κρανίου στο οποίο αποδιδόταν ηλικία 50.000 χρόνων. Δεν επρόκειτο για καινούργια ανακάλυψη: όπως διαβάζουμε στο ίδιο δημοσίευμα, το επίμαχο κρανίο είχε παρουσιαστεί ήδη προ τετραετίας σε επιστημονικά συνέδρια της Μόσχας και της Τσεχοσλοβακίας. Αυτό που άλλαξε ήταν, προφανώς, η διάθεση των αρχών απέναντί του. Στις 8 Μαΐου ο συνταγματάρχης επισκέφθηκε το σπήλαιο με δημοσιογράφους, εξαγγέλλοντας την προσεχή «αξιοποίησή» του.

Οπως μας πληροφορεί λίγο μεταγενέστερο έγγραφο του Γκαντώνα προς τον Παπαδόπουλο (20.5.1968), η εξέλιξη αυτή κάθε άλλο παρά εντυπωσίασε τους αρμόδιους επιστήμονες, οι αντιρρήσεις των οποίων παρακάμφθηκαν στο όνομα του εθνικού (και καθεστωτικού) συμφέροντος: «Αναφορικώς με τα παλαιοντολογικά ευρήματα εσχηματίσαμεν την γνώμην ότι η Αρχαιολογική Υπηρεσία δεν συμφωνεί μετά του κ. Α. Πουλιανού, πάντως είτε τούτο είναι αληθές είτε όχι, μας συμφέρει να προσπαθήσωμεν ν’ αποδείξωμεν ότι τα υπό Πουλιανού αναφερόμενα είναι αληθή. Πέραν της επιστημονικής δεοντολογίας υπάρχει και η Εθνική υπόθεσις συνδεομένη με την Ελληνικήν καταγωγήν».

Οι δυο πλευρές συμπορεύτηκαν τελικά, κάτω από την προστατευτική επιστασία της χούντας. Το καλοκαίρι του 1972 Μαρινάτος και Πουλιανός θα εκπροσωπήσουν έτσι από κοινού την Ελλάδα των Ελλήνων Χριστιανών σε διεθνές θρακολογικό συνέδριο στη Σόφια («Μακεδονία», 6.8.1972). Η μοίρα τούς επιφύλαξε, ωστόσο, πολύ διαφορετική αντιμετώπιση. Ο ηλικιωμένος καθηγητής έφυγε από τη ζωή στις 1.10.1974, αποφεύγοντας στο τσακ την ταλαιπωρία της μεταπολιτευτικής κάθαρσης. Ο μεσόκοπος ανθρωπολόγος επιβίωσε, αντίθετα, και στο νέο καθεστώς. Εναν χρόνο μετά την πολιτική αλλαγή, ο νέος υπουργός Βορείου Ελλάδος, Νικόλαος Μάρτης, θα εξαγγείλει με τη σειρά του την αξιοποίηση του σπηλαίου, με το επιχείρημα ότι εκεί «ο άνθρωπος έκανε τα πρώτα του βήματα επί γης» («Μακεδονία», 26.9.1975). Η μόνη διαφορά με το 1968 αφορούσε την εικαζόμενη ηλικία του «αρχανθρώπου», που στο μεσοδιάστημα είχε αποκτήσει ένα ακόμη μηδενικό.

……………………………………….

Διαβάστε

*Γιάννης Χαμηλάκης, Το έθνος και τα ερείπιά του. Αρχαιότητα, αρχαιολογία και εθνικό φαντασιακό στην Ελλάδα (Αθήνα 2008, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου). Διεισδυτική ανάλυση της συμβολής της αρχαιολογίας στη διαμόρφωση του νεοελληνικού έθνους.

*Dimitris Damaskos – Dimitris Plantzos (eds), A Singular Antiquity. Archaeology and Hellenic Identity in twentieth-century Greece (Αθήνα 2008, εκδ. Μουσείο Μπενάκη). Συλλογή κειμένων στην ίδια κατεύθυνση.

*Καλλιόπη Παυλή, Εις το όνομα του πολιτισμού. Η ιδεολογία των ανασκαφών στη Μικρά Ασία «κατά την μικρασιατικήν κατοχήν υπό της Ελλάδος» (Ιωάννινα 2014, εκδ. Ισνάφι). Τολμηρή μονογραφία για τις αρχαιολογικές πτυχές της μικρασιατικής εκστρατείας: την αγχώδη προσπάθεια «τεκμηρίωσης» μιας διαχρονικής ελληνικότητας της περιοχής, με αποσιώπηση ή παρερμηνεία των καταλοίπων των άλλων αρχαίων πολιτισμών που άνθησαν εκεί.

*Philip Kohl – Clare Fawcett (eds), Nationalism, politics and the practice of Archaeology (Κέμπριτζ 1995, εκδ. Cambridge University Press). Συλλογή κειμένων για τη σχέση αρχαιολογίας-εθνικισμού, τόσο ως γενικό φαινόμενο όσο και ως εμπειρία επιμέρους κρατών (Ισπανία, Πορτογαλία, Γερμανία, ΕΣΣΔ/Ρωσία, Καύκασος, Κίνα, Ιαπωνία, Κορέα).

*Philp Kohl κ.ά. (eds), Selective Remem-brances. Archaeology in the Construction, Com-memoration and Consecration of National Pasts (Σικάγο-Λονδίνο 2007, εκδ. University of Chicago Press). Συνέχεια του προηγούμενου, με κείμενα για Ρωσία, Ουκρανία, Ρουμανία, Ινδία, Ταϊλάνδη και Μέση Ανατολή.

*Lynn Meskell (ed.), Archaeology Under Fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East (Λονδίνο-Ν. Υόρκη 1998, εκδ. Routledge). Παρόμοιες αναλύσεις για την ελληνική Μακεδονία, την ΠΓΔΜ, τη Βουλγαρία, την Τουρκία και τη Μ. Ανατολή.

ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΙΟΥ: Τάσος Κωστόπουλος, Αντα Ψαρρά, Δημήτρης Ψαρράς ios@efsyn.gr

–Θ. Μεγαλοοικονόμου: «Το 1986 ουσιαστικά άρχισα να ασχολούμαι με τον χώρο της Ψυχικής Υγείας στο Δρομοκαΐτειο ως επιμελητής. Ηδη ο Γιώργος ήταν εκεί από το 1983. Τότε συνειδητοποίησα το τι σημαίνει εγκλεισμός. Ανθρωποι τελείως στερημένοι από τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πολύ γρήγορα, χάρη και στην πολιτική κατάσταση που έπαιξε τότε ρόλο αλλά και τους γενικότερους προβληματισμούς, βρεθήκαμε μαζί μια ομάδα 20 ανθρώπων και πήγαμε στην Τεργέστη της Ιταλίας. Γνωρίσαμε εκεί πραγματικά το τι σήμαινε μια ριζοσπαστική μεταρρύθμιση στην Ψυχική Υγεία. Από τότε προσπαθούσαμε σιγά σιγά σε κάθε επίπεδο να τα εφαρμόσουμε».

Αντιγράφοντας από τη διπλωματική εργασία της Βαΐας Καλτσή, θυμίζουμε ότι «στις δεκαετίες ’60 και ’70 σε Αγγλία, Ιταλία, Γερμανία και ΗΠΑ τέθηκαν κεντρικά ζητήματα, τα οποία θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως “πολιτικοποίηση της τρέλας”. Η τρέλα και ο μετέπειτα προσδιορισμός της ως ψυχική ασθένεια επανατοποθετούνται εντός των κοινωνικών, πολιτικών και ιστορικών συμφραζομένων από τα οποία περίτεχνα είχαν αποσπαστεί χάριν μιας απέραντης βιολογικοποίησης/ιατρικοποίησης του ανθρωπίνου όντος. Οι Ronald D. Laing και David Cooper στην Αγγλία, ο Franco Basaglia στην Ιταλία και ο Thomas Szasz στις ΗΠΑ τοποθετήθηκαν ενάντια στο “φυσικό χώρο” όπου η ψυχιατρική και η ψυχολογία δρούσαν και αναπτύσσονταν, ενάντια στις μυθοποιητικές και στιγματιστικές παραγωγές τους, προκαλώντας και προβληματοποιώντας την έννοια της ψυχικής νόσου και των διαγνωστικών κατηγοριών, απορρίπτοντας τον ιδρυματικό θεσμό και την ψυχιατρική επιστήμη ως τους θεσμούς εκείνους που ενισχύουν και προάγουν τον κοινωνικό έλεγχο».

Ασυλο μέσα στο άσυλο

Θ.Μ.: «Το πρώτο ζήτημα για μας ήταν το τι ακριβώς έκαναν όλοι αυτοί οι βυθισμένοι άνθρωποι μέσα στην υποχρεωτική και μη αμειβόμενη βοηθητική εργασία στον χώρο του νοσοκομείου. Μέχρι και σήμερα δεν υπάρχουν κατάλληλα προγράμματα εκπαίδευσης για τους ψυχικά πάσχοντες με τις όποιες ειδικές δεξιότητες. Αυτό σημαίνει ότι σε μια προοπτική κοινωνικής επανένταξης δεν θα βρουν απασχόληση ούτε εντός ούτε εκτός των δομών. Τότε, μπήκαν τα πρώτα σπέρματα με τη μορφή των κοινωνικών συνεταιρισμών (οι συνεταιριστικές) που ξεκίνησαν από το Δρομοκαΐτειο.

Το δεύτερο ζήτημα ήταν το άσυλο μέσα στο άσυλο. Τα τμήματα εκείνα που επιβεβαίωναν τον πειθαρχικό χαρακτήρα του ψυχιατρείου. Κάποιοι ασθενείς δεν μπορούσαν να είναι μαζί με τους άλλους γιατί ήταν επικίνδυνοι, μη διαχειρίσιμοι και υπήρχαν γι’ αυτούς δύο ειδικά τμήματα μέσα στο Δρομοκαΐτειο, ο “Αγιος Ισίδωρος” για τους άνδρες και η “Αγία Μαρκέλλα” για τις γυναίκες. Εκεί βρίσκονταν οι τιμωρημένοι, οι απόβλητοι».

Γ. Αστρινάκης: «Τυπικά πήγαιναν εκεί για θεραπευτικούς λόγους. Πρακτικά, ένας ασθενής που είχε μια συμπεριφορά διαφορετική πήγαινε εκεί για σωφρονισμό. Εκεί πήγαιναν και όλες οι νέες εισαγωγές με εισαγγελικές εντολές. Η συμπεριφορά δηλαδή συμψηφιζόταν με την ασθένεια. Είσαι ανυπάκουος, άρα έχεις υποτροπιάσει, και πας στον “Αγιο Ισίδωρο”. Αυτό το μέτρο ήταν αυθαίρετο και το έκανε ακόμα και το νοσηλευτικό προσωπικό, χωρίς να ρωτήσει κανέναν. Η μόνιμη απειλή ήταν “κάτσε φρόνιμα, γιατί θα σε πάω στο τμήμα ανήσυχων”. Αυτό υπήρχε σε όλα τα ψυχιατρεία».

Θ.Μ.: «Πήραμε την πρωτοβουλία κάποιοι να πάμε να δουλέψουμε εκεί στον “Αγιο Ισίδωρο”. Ο στόχος μας ήταν να το αποδομήσουμε από τα μέσα και όχι απλά να το καταγγέλλουμε. Είδαμε την οδύνη που υπήρχε. Σιγά σιγά ανατρέψαμε την ανάγκη να βρίσκονται μέσα εκεί άνθρωποι. Το ίδιο έγινε και από την τότε προϊσταμένη της “Αγ. Μαρκέλλας”. Οι γυναίκες φύγανε πρώτες και γύρισαν στο ψυχιατρείο. Οι 75 άνδρες αργότερα, ώσπου τελικά έκλεισε».

Γ.Α.: «Οταν πήγα στο Δρομοκαΐτειο το 1983 αντίκρισα την αυλή των θαυμάτων. 900 άτομα μαζί κι εκείνοι που ζούσαν στα δύο αυτά πειθαρχικά τμήματα, το έσχατο της ύπαρξης. Τους έκλειναν στις 5 το απόγευμα σε ένα θάλαμο 15 τ.μ. με ένα δοχείο νυχτός έως το άλλο πρωί. Το δοχείο ξεχείλιζε, ενώ το πρωί τούς έβγαζαν έξω σαν κοπάδια για να καθαρίσουν με μάνικες τον χώρο, με αποτέλεσμα να διασκορπίζονται οι ακαθαρσίες παντού και να μυρίζουν τα πάντα μόνιμα. Αυτό είχε δημιουργήσει εθισμό ακόμη και στο προσωπικό. Οταν πήγαμε εκεί να δουλέψουμε στην αρχή διοργανώναμε μικρές γιορτές, φέρναμε και ορχήστρα. Κατάλαβα ότι το προσωπικό άρχισε να μπαίνει στο πνεύμα του τι προσπαθούσαμε να κάνουμε, όταν σε κάποια τέτοια γιορτή δήλωσαν ότι δεν θέλουν να αμειφθούν με ρεπό για την υπερωριακή απασχόληση, μια και διασκέδασαν και οι ίδιοι. Αλλάζανε κι αυτοί και θέλανε να φύγουν πια από τις άθλιες συνθήκες που βίωναν. Υπήρχαν άτομα γυμνά να σέρνονται στο δάπεδο μαζί με ποντίκια και κόπρανα.

Οταν δώσαμε στη δημοσιότητα φωτογραφίες του χώρου με τις δύο τουαλέτες για 75 ασθενείς, μας έκαναν ΕΔΕ. Επικεφαλής της επιτροπής διερεύνησης ήταν ένα μέλος του Δ.Σ. του ιδρύματος. Μας ζήτησε να ανακαλέσουμε εγγράφως όλα όσα είχαμε καταγγείλει. Κατάλαβα τότε ότι ο άνθρωπος αυτός δεν είχε καν δει τον χώρο στον “Αγ. Ισίδωρο” και τον κάλεσα να πάμε μαζί εκεί. Πήγαμε μαζί, είδε, έσκυψε το κεφάλι κι έφυγε ξεχνώντας για πάντα την ΕΔΕ».

Τα τμήματα καταργούνται το 1988 και 1990. Ηδη υπήρχε και κίνηση παράλληλη με την ίδρυση τμήματος επανένταξης μέσα στο ψυχιατρείο και προετοιμασίας να βγουν έξω ασθενείς με προοπτική να δημιουργηθούν εξωτερικές δομές.

Μεταρρύθμιση χωρίς ψυχιάτρους

Θ.Μ.: «Το 1984 είχε γίνει ο ευρωπαϊκός κανονισμός 815/84 με αφορμή το σκάνδαλο της Λέρου. Ενα σημείο που σημαδεύει μέχρι σήμερα τη φύση της ψυχιατρικής ΜΗ μεταρρύθμισης. Με βάση εκείνον τον κανονισμό είχαν σχεδιαστεί να γίνουν οι δομές εκτός Δρομοκαΐτειου. Επειδή όμως πέρασε ο χρόνος, δεν βρήκαν οικόπεδα και δεν θα μπορούσαν να απορροφήσουν τα κονδύλια, η τότε σύμβουλος Ψυχικής Υγείας του υπουργείου αποφασίζει να γίνουν μέσα στο ψυχιατρείο οι δομές. Κάτι δηλαδή που επρόκειτο να γίνει μέσα στην κοινότητα με στόχο την επανένταξη έγινε τελικά μέσα στο ψυχιατρείο.

Αντιδράσαμε αλλά τελικά βοηθήσαμε. 4 μήνες κινητοποιήσεων μέχρι που άλλαξε ο πρόεδρος και ο νέος που ήρθε τουλάχιστον άκουγε. Επί τριάντα χρόνια το αίτημα της μεταρρύθμισης δεν προήλθε ποτέ από τα κάτω. Η ψυχιατρική κοινότητα δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ να κάνει μεταρρύθμιση. Η μεταρρύθμιση ήρθε απέξω, μετά το σκάνδαλο της Λέρου, με αποτέλεσμα όλες οι τότε πρωτοβουλίες να αναλαμβάνονται από άτομα και μικρές ομάδες-νησίδες σε κάθε ίδρυμα, όπου μεμονωμένα κατάφεραν κάτι με την όποια μικρή εξουσία τούς έδινε η θέση τους. Αυτό το εκμεταλλεύτηκαν τελικά διάφοροι θεσμικοί παράγοντες απ’ έξω μια και προσέδιδε στην Ελλάδα το άλλοθι ότι κάτι επιτέλους γίνεται. Ερχονταν ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενα προγράμματα, άρχιζαν να λειτουργούν κάποια τμήματα, αλλά μόλις τέλειωναν τα λεφτά σταματούσαν αμέσως, μια και ο κρατικός προϋπολογισμός δεν χρηματοδοτούσε τη συνέχεια. Σε ένα πρόγραμμα επαγγελματικής κατάρτισης, πληρωνόταν ο καθηγητής, έπαιρναν και οι ασθενείς και το προσωπικό ένα μικρό επίδομα και μετά από 12 μήνες, τέλος. Οι ασθενείς γυρνούσαν στο ψυχιατρείο. Δεν υπήρχε καμιά συνέχεια στην κατεύθυνση της αποασυλοποίησης».

Αποασυλοποίηση εντός;

Γ.Α.: «Ακριβώς. Το Δρομοκαΐτειο διαθέτει 300 στρέμματα και παλιότερα, πριν χρηματοδοτηθεί από το ΕΣΥ, ήταν αυτόνομο. Είχε βουστάσια και γεωργικές καλλιέργειες και έτσι σκεφτήκαμε να τα αναβιώσουμε όλα αυτά με τις “συνεταιριστικές”. Πήραμε στην ευθύνη μας 7 στρέμματα ενώ υπήρχε ήδη και γεωπόνος που φρόντιζε την έκταση και με λίγα (ευρωπαϊκά) χρήματα που είχαν περισσέψει φτιάξαμε έναν γεωργικό συνεταιρισμό. Εκανα τότε μια έρευνα στα τμήματα και βρήκα ότι από τους 900 ασθενείς εργάζονταν ήδη 200 άτομα από 2 έως 8 ώρες την ημέρα σε μαύρη εργασία. Το ¼ του πληθυσμού δηλαδή εργαζόταν 250 ημέρες τον χρόνο και μάλιστα ούτε καν όπως στη φυλακή που το μεροκάματο μετράει διπλή ημέρα κράτησης, με την ανοχή των διοικητών και των συναδέλφων.

Τους πολύ “δουλευταράδες” δεν μας τους έδιναν, γιατί τους είχαν ανάγκη. Φτιάξαμε δύο κυλικεία, ένα κομμωτήριο, ένα μίνι μάρκετ ενώ υπήρχε κι ένα ραφείο. Η λογική ήταν να ξεπεραστεί το καθεστώς της “εργοθεραπείας”. Να απασχολείσαι, δηλαδή, κάνοντας άχρηστα πράγματα στον κενό χρόνο που σου δημιουργεί το ίδιο το άσυλο. Εμείς λέγαμε να φτιάχνεις χρήσιμα πράγματα που θα καταναλωθούν και να αμείβεσαι ανάλογα με ό,τι προσφέρεις. Είχαμε μια παραγωγή που πουλούσαμε στο νοσοκομείο και τα έσοδα μοιράζονταν στους εργαζόμενους ασθενείς. Σήμερα όλα έχουν αποδυναμωθεί. Λειτουργούν μόνο τα κυλικεία, αλλά δίνουν στους ασθενείς μόνο μια πολύ μικρή αμοιβή, ενώ βγάζουν από όσο ξέρω αρκετά. Παλιά είχαμε κανονικό ημερομίσθιο. Τα ταμεία τα διαχειρίζονται οι υπάλληλοι του νοσοκομείου».

Θ.Μ.: «Ακόμα κι όταν έγιναν οι κανονικοί κοινωνικοί συνεταιρισμοί (ΚΙΣΠΕ) εκτός του ασύλου που δεν αναπτύχθηκαν πλην ελάχιστων, ο νόμος προέβλεπε ότι δεν μπορούν να είναι επικεφαλής των Δ.Σ. ψυχικά πάσχοντες. Αποκλεισμός a priori από κάτι που υποτίθεται ότι έγινε γι’ αυτούς».

Τα πειθαρχεία έκλεισαν, το δέσιμο και η βαριά φαρμακευτική αγωγή και καταστολή σταμάτησαν;

Θ.Μ. :«Αυτά δεν σταμάτησαν ποτέ. Μπορεί να είχαμε προσπάθειες μεταρρυθμιστικού χαρακτήρα αλλά το σύστημα δεν άλλαζε, δεν άλλαξε! Μπορεί να έκλεισε η “Αγία Μαρκέλλα”, αλλά κάποιες γυναίκες τις έδεναν στους θαλάμους. Απλά τότε φάνηκε ότι τα πειθαρχεία δεν ήταν αναγκαία, όπως και μετά ελπίζαμε ότι θα φαινόταν ότι δεν πρέπει να υπάρχουν ούτε τα ψυχιατρεία. Αυτό όμως δεν έγινε ποτέ».

Γ.Α.: «Υποτίθεται ότι τα δύο πειθαρχεία είχαν και θεραπευτικό έργο, όπως υποστήριζε το προσωπικό. Εμείς παρατηρήσαμε ότι όλοι οι ασθενείς που γυρνούσαν από εκεί είχαν προβλήματα ακράτειας χωρίς οργανικό πρόβλημα. Μόλις ήρθαν στους θαλάμους, σιγά σιγά επανήλθαν και μάλιστα έγινε και μείωση της φαρμακευτικής αγωγής. Απεδείχθη δηλαδή ότι ο χώρος εκείνος ήταν απολύτως αντιθεραπευτικός. Την ίδια περίοδο, στη Θεσσαλονίκη, ο σημερινός καθηγητής στο ΑΠΘ Κώστας Μπαϊρακτάρης έκανε τους πρώτους συνεταιρισμούς και τις μονάδες επανένταξης εκτός, ενώ άρχισε να γίνεται αυτό λίγο στην Αθήνα, στην Κρήτη κι αλλού».

Μεταρρύθμιση λόγω…σεισμών

Θ. Μ.: «Το θέμα είναι ότι άνοιξε θεωρητικά η πόρτα στη δεκαετία του ’90 για να βγουν οι ασθενείς και να κατοικήσουν σε ξενώνες, οικοτροφεία και διαμερίσματα. Πολλά λόγια, αλλά στην πράξη πάλι μέσα στο Δαφνί έμεναν οι ασθενείς. Οι σοβαρές προσπάθειες επανένταξης έγιναν στη Θεσσαλονίκη και στη Λέρο. Χωρίς σχεδιασμό από το κράτος αλλά με τις απειλές της Ε.Ε., ότι θα κοπεί συνολικά η χρηματοδότηση αν δεν σταματήσει το αίσχος στη Λέρο, έβαλαν σημαντικά οικονομικά κίνητρα για τους γιατρούς και το προσωπικό που θα πήγαιναν στη Λέρο. Δεν πήγε κανείς! Πήγα μόνο εγώ για διαφορετικούς λόγους και κάποιοι ψυχολόγοι για να μη χαθούν τα προγράμματα και προσλήφθηκαν με συνοπτικές διαδικασίες.

Οι πολλές δομές όμως στην Αθήνα έγιναν πολύ αργότερα, το 1999, όχι λόγω μεταρρύθμισης αλλά λόγω του σεισμού που χτύπησε και το Δαφνί. Μέχρι τότε τα γενικά νοσοκομεία και οι ιδιωτικές κλινικές δέχονταν μόνο εκούσιους ασθενείς κι όχι αναγκαστικές νοσηλείες λόγω… ιδεολογίας των συναδέλφων, μια και οι αναγκαστικοί εγκλεισμοί ήταν μόνο για το Δαφνί και το Δρομοκαΐτειο. Ομως με κλειστό το Δαφνί για τρία χρόνια υποχρεώθηκαν μέχρι και σήμερα να παίρνουν και ακούσιους ασθενείς. Το Δαφνί λοιπόν υποχρεωτικά βγαίνει εκτός και δημιουργεί με 50 διαμερίσματα και 35 ξενώνες οικοτροφεία. Τώρα που μιλάμε, 600 ασθενείς έχουν ενταχθεί σε δομές σε όλη την Αθήνα ενώ στο Δαφνί υπάρχουν 500 περίπου ασθενείς».

Γ.Α.: «Στο Δρομοκαΐτειο έχουμε τώρα 350 ασθενείς, 100 ασθενείς σε εξωτερικές δομές και 200 ασθενείς νοσηλεύουν οι διάφορες ΜΚΟ. Λίγες όμως κάνουν μια σοβαρή δουλειά, οι άλλες λειτουργούν σαν άλλοθι».

Θ.Μ.: «Παλιότερα υπήρχαν και οι κινητές μονάδες Ψυχικής Υγείας, κυρίως στην επαρχία, με ομάδες γιατρών που σε κάθε δήμο εξέταζαν τα προβλήματα. Κάτι σαν τα κέντρα Ψυχικής Υγείας στις πόλεις αλλά τις δώσανε όλες σε ΜΚΟ. Τις δημόσιες τις σαμπόταραν και έκλεισαν όπως π.χ. τη μονάδα της Ρόδου. Η χρηματοδότηση στις ΜΚΟ σήμερα ακολουθεί το μοντέλο χρηματοδότησης όλων. Μπορεί να είναι και ένα χρόνο απλήρωτοι. Η λογική του μετασχηματισμού μέσα στην κοινωνία έμεινε στα χαρτιά».

Οι διαβεβαιώσεις της υφυπουργού

Δείξαμε στους συνομιλητές μας την επιστολή Παπακώστα στον επίτροπο που αναφέρεται αναλυτικά σε εκατοντάδες δομές, προγράμματα εκπαίδευσης των ειδικών, κλείσιμο των ασύλων, τελειοποιημένα μοντέλα ψυχιατρικής φροντίδας κ.λπ.. Ρωτήσαμε πόσο κοντά είναι όλα αυτά στην πραγματικότητα.

Θ.Μ.: «Η Σελήνη είναι πιο κοντά από την περιγραφή αυτή. Η Λέρος δεν έγινε ποτέ μάθημα ή παράδειγμα για κανέναν. Με τον σεισμό κάναμε απλά ξενώνες και οικοτροφεία, δεν κάναμε εναλλακτικές δομές με δίκτυο κοινωνικών υπηρεσιών και εξελιγμένα κέντρα Ψυχικής Υγείας».

Γ.Α.: «Το άσυλο απλά μεταφέρθηκε έξω. Χωροταξική μετακίνηση που ωφέλησε κάποιους και κάποιες δομές, ενώ πολλές παραμένουν κλειδωμένες συνεχώς».

Θ.Μ.: «Δηλαδή δεν βγαίνει κανείς έξω, ενώ υπάρχουν και μηχανικές καθηλώσεις ασθενών. Μάλιστα το υπουργείο θεωρεί ότι αυτό επιτρέπεται όπως και οι κάμερες στα υπαρκτά επίσης δωμάτια απομόνωσης. Ακούγεται ότι σε κάποιες δομές γίνονται σημεία και τέρατα ακόμα και σε οικονομικό επίπεδο εκμετάλλευσης των ασθενών. Ο κρατικός έλεγχος περιορίζεται απλά στον τρόπο μείωσης των εξόδων. Το κράτος θα πληρώνει μέχρι το 2016 τις ΜΚΟ που έχουν τις δομές, αλλά μετά ζητάει να βρουν πόρους, δηλαδή να απευθυνθούν στον χρήστη. Ηδη ορισμένες ΜΚΟ παίρνουν μόνο όσους έχουν σύνταξη και φτάνουν στο σημείο να χειρίζονται και τα όποια εισοδήματα των εγκλείστων. Καταλαβαίνετε τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Τους άπορους τους στέλνουν στο Δαφνί».

Γ.Α.: «Το σύστημα νοσηλείας δεν άλλαξε από το 1992 που ψηφίστηκε ο νόμος για δικαιώματα του ασθενή. 55% οι ακούσιες νοσηλείες πριν από 30 χρόνια, 55% και το 2014. Τον νόμο δεν τον εφαρμόζουν ούτε οι ψυχίατροι ούτε οι εισαγγελείς ούτε οι δικαστές. Ερχεται, για παράδειγμα, το χαρτί ότι την τάδε του μηνός ένας ασθενής περνάει από δικαστήριο ώστε να αποδειχτεί η ανάγκη νοσηλείας (όπως ορίζει ο νόμος) και ο ασθενής έχει ήδη πάρει εξιτήριο. Ενώ ο νόμος ορίζει μέσα σε 10 μέρες από την εισαγωγή να γίνεται το δικαστήριο, η υπόθεση εκδικάζεται ακόμη και δυο μήνες μετά. Εάν ακόμη νοσηλεύεται, δεν υπάρχει κανείς να τον συνοδέψει στο δικαστήριο. Το δικαίωμα που του δίνει ο νόμος δεν το απολαμβάνει ποτέ. Υπογράφει ο ψυχίατρος ότι δεν δύναται να παραστεί και τελειώνει το θέμα. Ούτε οι συγγενείς το μαθαίνουν.

Το μεγάλο ποσοστό της ακούσιας νοσηλείας δείχνει όμως και την κατάσταση πριν από το άσυλο. Την κατάσταση που υπάρχει στη γειτονιά, στην Αστυνομία, στην Εισαγγελία, την κατάσταση που υπάρχει στην οικογένεια που ζει το πρόβλημα απομονωμένη χωρίς βοήθεια ή κοινοτική στήριξη και, όταν φτάνει στο αμήν, ζητάει εισαγγελική παρέμβαση. Μόνο αν υπήρχε ολοκληρωμένο δίκτυο υπηρεσιών θα μπορούσε να κλείσει το άσυλο. Τομεοποιημένο και στη γειτονιά, αυτό θα ήταν μεταρρύθμιση».

Θ.Μ.: «Η κοστολόγηση του “σχιζοφρενή” από την ΕΣΑΝ Α.Ε. (Εταιρεία Συστήματος Αμοιβών Νοσοκομείων Α.Ε.) είναι για είκοσι μέρες 3.500 ευρώ. Την εικοστή πρώτη ημέρα πρέπει να φύγει. Βγάζω τη διάγνωση αυτή και θα είμαι συνεπής στο πόσο θα τον κρατήσω. Χωρίς να ξέρει κανείς πώς θα ζήσουν αυτοί οι άνθρωποι. Σου δίνουν το φάρμακο και μόλις φύγουν τα συμπτώματα, χωρίς καμιά άλλη φροντίδα, σε διώχνουν ακόμη κι αν δεν έχεις πού να πας, πού να μείνεις, πώς να ζήσεις. Ηδη πολλοί ψυχίατροι το εφαρμόζουν. Το Κλειστό Νοσήλιο (ΚΕΝ) θα ελέγχει και την ψυχική νόσο και αν κρατήσεις κάποιον για 30 μέρες τότε θα αξιολογηθείς αρνητικά. Μιλάμε για τραγωδίες που παίζονται γύρω μας. Το σύστημα τους βγάζει έξω στον δρόμο. Αν κάποιος κάνει φασαρία τον βάζουμε μέσα, τον ησυχάζουμε, και μετά πάλι στον δρόμο».

Θ.Μ.: «Το ψυχιατρείο είναι χειρότερο από τη φυλακή γιατί τουλάχιστον στη φυλακή υπάρχουν κάποιοι κανόνες και κάποια δικαιώματα. Στο ψυχιατρείο δεν υπάρχουν κανόνες γιατί είσαι τρελός, κρίνεσαι από άλλους που αποφασίζουν ότι τα λεγόμενά σου είναι αποτέλεσμα της αρρώστιας σου, άρα δεν έχεις κανένα δικαίωμα. Μετά τον αναγκαστικό εγκλεισμό είσαι στα χέρια και στην κρίση άλλων κι αν αντιδράσεις τότε αυτό είναι σύμπτωμα. Το δικό μας Τμήμα (το 9) μέσα στο Δαφνί λειτουργεί 10 χρόνια με ανοιχτές πόρτες και χωρίς μηχανικές καθηλώσεις. Παίρνουμε αυτούς που παίρνουν και όλοι οι άλλοι. Πώς γίνεται λοιπόν να είναι οι άλλοι δεμένοι και οι δικοί μας ελεύθεροι;»

Γ.Α.: «Καταφέραμε αν μη τι άλλο να αποδείξουμε ότι μια άλλη ψυχιατρική είναι εφικτή, ότι μπορεί να συμβεί. Αυτό κρατάμε κι εμείς φεύγοντας».

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

Λέρος: από την κόλαση στον τουρισμό

Η Λέρος -αφηγείται ο Θ. Μεγαλοοικονόμου- ξεκίνησε με ένα δισέλιδο πρόγραμμα που χαρακτηρίστηκε από αρμόδιο του υπουργείου σαν διακήρυξη ανθρωπίνων δικαιωμάτων: «Γράφαμε ότι έπρεπε να γίνουν μέσα στη Λέρο δύο διαμερίσματα κι ένας αγροτικός συνεταιρισμός. Την ίδια περίοδο άρχισε και η ιστορία με τις ΜΚΟ, δηλαδή πώς θα αντιμετωπίσουμε ένα πρόβλημα χωρίς όμως να το λύσουμε. Με δυο λόγια, ήρθαν, επέλεξαν τους πλέον λειτουργικούς ασθενείς χωρίς να αλλάξουν οι συνθήκες λειτουργίας του ψυχιατρείου ώστε να μετασχηματιστεί. Τους πήραν και πήγαν στο λιμάνι του Πειραιά και είπαν στα κανάλια: να οι πρώτες επιστροφές από τη Λέρο χάρη στη ΜΚΟ. Η όλη χρηματοδότηση ήταν να πάνε στη Λέρο για δύο μήνες να επιλέξουν τους ασθενείς και να φύγουν.

Οταν λοιπόν έφυγαν το 1991 με τους 100 ασθενείς, το ψυχιατρείο έμεινε σε χειρότερη κατάσταση, γιατί είχαν μείνει εκεί οι πλέον ανήμποροι. Οπως βίαια τους είχαν πάει στη Λέρο, το ίδιο βίαια τους πήραν από κει. Η γραμμή από τότε ήταν βαθμιαία ιδιωτικοποίηση της Ψυχικής Υγείας. Μη κερδοσκοπικές εταιρείες, αλλά στην ουσία κερδοσκοπικές με σχέσεις εργασίας ιδιωτικού δικαίου.

Εμείς αρχίσαμε να δουλεύουμε στη Λέρο φτιάχνοντας στην αρχή 4 διαμερίσματα και θυμάμαι ακόμα την κλειστή στα ΜΜΕ συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου όπου έλεγαν ότι πρέπει κάτι να κάνουμε, γιατί βομβαρδιζόμαστε και θα τους πάρουν όλους από εδώ. Η οικονομία του νησιού βασιζόταν στο ψυχιατρείο. Το 60% του ενεργού πληθυσμού ζούσε από το ψυχιατρείο. Εκεί λοιπόν όλοι συμφώνησαν σιωπηλά να γίνει το πρώτο διαμέρισμα, τον Δεκέμβρη του 1991. Ο πρώτος ασθενής ήταν από αυτούς που κυκλοφορούσαν στο ψυχιατρείο εντελώς γυμνοί.

Αυτοί ζούσαν στο Περίπτερο 16 που μετά έκλεισε. Εχουμε φωτογραφίες που στην πρώτοι φάση είναι γυμνοί και εξαθλιωμένοι και οι ίδιοι δύο χρόνια μετά είναι ντυμένοι κανονικά, ζούνε στα διαμερίσματα και κυκλοφορούν στην πόλη. Η Λέρος ήταν δημιούργημα του κράτους και της Ψυχιατρικής. Υπέγραφε ο ψυχίατρος, και οι άνθρωποι μεταφέρονταν με αρματαγωγό από τον Σκαραμαγκά τσουβαλιασμένοι ανά 700 στη Λέρο. Αν για δύο ή τρία χρόνια δεν είχες επισκεπτήριο, πήγαινες στη Λέρο. Τους έβαζαν στο πέτο ένα χαρτάκι με το όνομά τους και αν το έχαναν μέσα στο καράβι τότε αποκτούσαν για παράδειγμα το όνομα Παρασκευάς Αγνώστου, επειδή ήταν άγνωστο το επίθετο και έφτασε στη Λέρο μια Παρασκευή. Το άλλο χαρακτηριστικό της (μη) μεταρρύθμισης είναι ότι οι γυμνοί μετά τις καταγγελίες και πριν από τα προγράμματα μεταφέρθηκαν στο Περίπτερο 9 της Λέρου. Μετά όμως, όταν άρχισαν τα προγράμματα, κατάργησαν το 9 και τους μετέφεραν στην περιοχή του Αϊ-Γιώργη, που ήταν ένα χλμ. μακριά ώστε να μη φαίνονται. Εγινε η μετακόμιση εκεί και όσων θεωρούσαν δύσκολους και από 70, που είχαν μείνει στο Περίπτερο 9, τους έκαναν 140. Στο ψυχιατρείο, που ήταν παλιά στρατώνες των Ιταλών, τα σπιτάκια των αξιωματικών έγιναν γραφεία και πήγαν εκεί τους πιο λειτουργικούς ασθενείς ώστε να αλλάξει η εικόνα!

Οταν φτιάξαμε τα διαμερίσματα, σε πρώτη φάση αποδομήθηκε εντελώς στη Λέρο η έννοια του ανίατου. Αν απαντήσουμε στις ανάγκες των ασθενών, η έννοια αυτή δεν υπάρχει. Εγιναν μέσα σε ένα χρόνο 26 διαμερίσματα και αποτέλεσε το νησί το καλύτερο παράδειγμα ενσωμάτωσης στην κοινωνία των ψυχικά πασχόντων. Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ στο νησί λόγω του τρόμου για το ψυχιατρείο δεν υπήρχε τουρισμός, έπειτα από αυτές τις προσπάθειες η Λέρος απέκτησε σημαντικό τουρισμό. Το 1996 είχαν ήδη βγει έξω 130 ασθενείς και ζούσαν στην κοινότητα. Τότε ακριβώς αυξήθηκε ο τουρισμός που δεν εμπόδιζαν φυσικά οι ασθενείς.

Οταν σταμάτησαν τα προγράμματα ξαφνικά στις 30.6.1995, έμειναν στη Λέρο όλοι απλήρωτοι και μέχρι να αναλάβει το κράτος παρέμειναν εκεί ελάχιστοι εργαζόμενοι απλήρωτοι για τρία χρόνια. Τώρα στη Λέρο υπάρχει ένα εξοντωμένο προσωπικό και 200 ασθενείς σε δομές εντός ψυχιατρείου».

…………………………………………

Διαβάστε

*Βαΐα Καλτσή «Ανθρωπολογικές Προσεγγίσεις της “Ψυχικής Ασθένειας”»: Λόγοι Ασθένειας, Αφηγήσεις Ζωής στα Ορια του Ασύλου»

(Διπλωματική Εργασία στο Πάντειο, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κοινωνικής και Πολιτισμικής Ανθρωπολογίας, 2008-2010, Αθήνα). Προσβάσιμη στο http://goo.gl/UZ8z7M

*Ιός «Φαντάσματα από το μέλλον»

(Το 18 ΑΝΩ, τα ψυχιατρεία, η τοξικομανία και η ιστορία) («Εφ.Συν.», 16.3.2014)

Μέσα στην οικονομική κρίση τα φαντάσματα του παρελθόντος απειλούν και πάλι τις προσπάθειες των φορέων ψυχικής φροντίδας και απεξάρτησης. http://archive.efsyn.gr/?p=182246

*Υπουργείο Υγείας «Επιστολή της υφ. Υγείας Κ. Παπακώστα – Σιδηροπούλου προς τον επίτροπο Κοινωνικών Υποθέσεων της Ε.Ε. κ. Lazlo Andor» (4.9.2014, Υ5α,β/ΓΠ/28177) Η επιστολή-αναφορά της υφυπουργού Υγείας προς τον αρμόδιο επίτροπο, στην οποία υποστηρίζεται ότι έχει υλοποιηθεί το «σύμφωνο Andor-Λυκουρέντζου».

…………………………………………

Eπισκεφτείτε

*«Καταφύγιο ευαίσθητων ψυχών»

(Περιοδικό «Γκρέκα», 23.8.2014)

Συνέντευξη της Τζούλης Αγοράκη με τον ψυχίατρο Γιώργο Αστρινάκη, ο οποίος διατέλεσε τριάντα χρόνια ψυχίατρος στο Δρομοκαΐτειο. Από το δημοσίευμα αυτό είναι οι φωτογραφίες του Βασίλη Μακρή που συνοδεύουν το κείμενο του «Ιού».

http://grekamag.gr/22973/

ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΙΟΥ: Τάσος Κωστόπουλος, Αντα Ψαρρά, Δημήτρης Ψαρράς,  ios@efsyn.gr