Συνεχίζουμε σήμερα, όπως κάθε Τετάρτη, τα άρθρα από νέους ιστορικούς που επιχειρούν να καλύψουν τα ίχνη της σημαδιακής χρονιάς του 1944 στο πεδίο της ιστοριογραφίας και του δημόσιου λόγου, αναζητώντας πληροφορίες και υλικό για ένα «θαυμαστό έτος» της ελληνικής ιστορίας

Του Γιάννη Σκαλιδάκη

Η γαλλική Αντίσταση, οργανωμένη στις τοπικές και επαρχιακές επιτροπές και στο Εθνικό Συμβούλιο της Αντίστασης [...] συγκροτεί το θεμέλιο της καινούργιας γαλλικής νομιμότητας, στο οποίο στηρίζεται η ύπαρξη της Προσωρινής Κυβέρνησης της Γαλλικής Δημοκρατίας. (1)

Η εθνική ενότητα και πάλη στο πλευρό των Συμμάχων ώς τη συντριβή του φασισμού, για την επιβίωση του λαού, για την εθνική απελευθέρωση, για τη λαοκρατική λύση του εσωτερικού προβλήματος, για τη λαϊκή δημοκρατία, είναι ο δρόμος της νίκης, της λευτεριάς, της προόδου. (2)

Το έτος 1944, το τέλος του πολέμου ήταν προδιαγεγραμμένο. Η επόμενη μέρα όμως συγκλόνιζε με διαφορετικό τρόπο τον ευρωπαϊκό Νότο σε σχέση με τις χώρες του Βορρά. Εδώ οι -πολύ ισχυρότερες- δυνάμεις της Αντίστασης δεν έδειχναν να συμβιβάζονται με μια επιστροφή στο προπολεμικό παρελθόν. Ο πόλεμος είχε επιφέρει πολλές και κατακλυσμιαίες αλλαγές για να θεωρηθεί απλά μια παρένθεση, ενώ διάχυτη ήταν η αίσθηση πως η απελευθέρωση ήταν μια μετάβαση προς μια νέα εποχή.

Οι χώρες του Νότου, από την Ελλάδα και την Αλβανία έως τη μεσογειακή Γαλλία, με όλες τις διαφορές μεταξύ τους, έμοιαζαν ευεπίφορες σε ριζικές αλλαγές. Τα νεαρότερα κράτη στα Βαλκάνια, βγαλμένα μέσα από τις κατακλυσμιαίες αλλαγές του προηγούμενου πολέμου, ήταν ακόμη ανοιχτά στην εθνοκρατική τους συγκρότηση.

Το νεαρό αλβανικό κράτος βρισκόταν κυριολεκτικά στον αέρα καθώς καμία δύναμη δεν αναγνωριζόταν ως κυβέρνηση από τους Συμμάχους. Η Γιουγκοσλαβία, κράτος που είχε χτιστεί πάνω στις στάχτες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, είχε διαμεληθεί από τον Αξονα και μετατραπεί σε πεδίο εθνικών εκκαθαρίσεων. Το σχήμα που θα μπορούσε να την επαναφέρει στη ζωή ήταν ζητούμενο και όχι δεδομένο.

Η Ιταλία, με τη συνθηκολόγησή της το καλοκαίρι του 1943, έβγαινε ταυτόχρονα από δύο δεκαετίες φασισμού. Το 1944, χωρισμένη στη ζώνη που έλεγχαν οι Σύμμαχοι και σε εκείνη που κρατούσαν ακόμη οι Γερμανοί με τα υπολείμματα του φασιστικού καθεστώτος, βυθιζόταν σε μια εμφύλια διαμάχη.

Η Γαλλία αγωνιούσε για τη μεταπολεμική τύχη της καθώς μεγάλο μέρος του κρατικού μηχανισμού της βυθιζόταν στην ανυποληψία της συνεργασίας του καθεστώτος του Βισί, ενώ η απελευθέρωσή της ήταν στα χέρια των άσπονδων συμμάχων της. Πίσω, στην Ελλάδα, ύστερα από ένα μακρύ και αιματηρό καλοκαίρι, μέσα σε μια ενιαία κυβέρνηση Εθνικής Ενώσεως συνυπήρχαν δύο διαμετρικά αντίθετες προτάσεις για το μέλλον της χώρας, υπό τον στενό έλεγχο των Βρετανών.

Τρεις πόλοι εξουσίας

Στις κατεχόμενες χώρες, τρεις διακριτοί πόλοι εξουσίας σχηματίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ο πρώτος ήταν οι κυβερνήσεις συνεργασίας μέσα στο κατεχόμενο έδαφος, που αντλούσαν τη νομιμοποίησή τους από τις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές κατοχής. Ο δεύτερος πόλος ήταν οι εξόριστες κυβερνήσεις, με πυρήνα τις προκατοχικές κυβερνήσεις που διέφυγαν και συνέχιζαν να υφίστανται και να εκπροσωπούν τις χώρες τους από το εξωτερικό, χωρίς όμως να έχουν καμία εξουσία εντός τους.

Η νομιμοποίησή τους προερχόταν από τους Συμμάχους, βασικά τους Βρετανούς, που τις αναγνώριζαν ως τις νόμιμες κυβερνήσεις και εν πολλοίς τις συντηρούσαν. Ο τρίτος αναδυόμενος πόλος ήταν αυτός της Αντίστασης – των ομάδων, των κομμάτων, των προσωπικοτήτων που πέρασαν στην παρανομία και συνέχιζαν την πάλη εντός των κατεχόμενων χωρών. Η νομιμοποίησή τους προερχόταν επίσης από την ελεγχόμενη συνεργασία τους με τους Συμμάχους, αλλά αντλούνταν κυρίως από το πολιτικό και ηθικό κύρος των επιλογών τους.

Οι σχέσεις μεταξύ των τριών πόλων δεν ήταν πάντοτε ξεκάθαρες. Μερίδες των συνεργαζόμενων καθεστώτων διατηρούσαν επαφές με τους Συμμάχους σε περίπτωση ανάγκης για μια έγκαιρη αλλαγή πλευράς. Από τη μεριά τους, οι δυνάμεις της Αντίστασης προσπαθούσαν να επιβληθούν ως υπολογίσιμη πολιτική δύναμη, να λάβουν επίσημη αναγνώριση από τους Συμμάχους και να εξασφαλίσουν τον αποκλεισμό του δωσίλογου μηχανισμού από το μεταπολεμικό πολιτικό σκηνικό.

Η ελληνική Αντίσταση

Το ΕΑΜ προέβαλε εξ αρχής και ώς το τέλος το σύνθημα της «εθνικής ενότητας». Το σύνθημα αυτό συνοδευόταν από διαρκή έκκληση προς τα υπόλοιπα πολιτικά κόμματα και την κυβέρνηση του Καΐρου για τον σχηματισμό μιας πανεθνικής κυβέρνησης «για τη συντριβή των εισβολέων». Το ΚΚΕ παράλληλα διακήρυσσε ότι θεωρούσε «μοναδικό κατάλληλο πολίτευμα για τη μεταπολεμική αναδημιουργία της Ελλάδας τη λαϊκή δημοκρατία και θ’ αγωνιστεί να κατακτήσει την πλειοψηφία του ελληνικού λαού στις εκλογές της συντακτικής εθνοσυνέλευσης».

Η εθνική ενότητα για το ΕΑΜ δεν ήταν χωρίς κοινωνικό περιεχόμενο – αντιθέτως σκόπευε στον εξοβελισμό εκτός «εθνικού σώματος» όλων όσοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή. Είχε όμως ένα αδύνατο σημείο: μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του. Αυτό ακριβώς έκανε ο Γεώργιος Παπανδρέου από τον Λίβανο και μετά, διακήρυξε με τη σειρά του μια άλλη εκδοχή εθνικής ενότητας θέτοντας το ΕΑΜ στο περιθώριό της και υπό συνεχή απειλή να αποκλειστεί από αυτήν.

Είχε προηγηθεί μια μεγάλη πρωτοβουλία του ΕΑΜ που φάνταζε να αποκλείει το ενδεχόμενο μιας κυβέρνησης εθνικής ενότητας: η ίδρυση μιας ξεχωριστής κυβέρνησης, της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) στην περιοχή της Ελεύθερης Ελλάδας την άνοιξη του 1944. Η απόφαση αυτή ήταν αποτέλεσμα της παρατεταμένης κωλυσιεργίας της κυβέρνησης Τσουδερού να ανταποκριθεί στο πιεστικό αίτημα ανασχηματισμού της και θα μπορούσε να θεωρηθεί το ύστατο μέσο πίεσης προς την κατεύθυνση αυτή.

Αλλωστε η ίδια η ΠΕΕΑ εξ αρχής δήλωσε τη βούλησή της να συμμετάσχει σε μια νέα κυβέρνηση και όντως οι αντιπρόσωποί της συμμετείχαν στο Συνέδριο του Λιβάνου που οργανώθηκε εσπευσμένα λίγο μετά την ίδρυσή της. Υπήρξε όμως ο σχηματισμός της ΠΕΕΑ και το αποτέλεσμα της επείγουσας ανάγκης για διοίκηση και θεσμική συγκρότηση μιας μεγάλης απελευθερωμένης επικράτειας: η Ελεύθερη Ελλάδα κάλυπτε μια έκταση μεγαλύτερη της Ελβετίας με ίσως δύο εκατομμύρια κατοίκους. Αυτή η θεσμική συγκρότηση με το Εθνικό Συμβούλιο βγαλμένο μέσα από τις πρώτες εκλογές από το 1936 και τα όργανα λαϊκής αυτοδιοίκησης και δικαιοσύνης, δεν ήταν με τη σειρά της ουδέτερη αλλά προεικόνιζε την ιδέα της διακηρυσσόμενης «λαοκρατίας».

Η παράταξη του ΕΑΜ, με πρωταγωνιστή το ΚΚΕ, ξεδίπλωνε μια δισκελή (και όχι διπλή) πολιτική στρατηγική. «Από τα πάνω» θα συμμετείχε στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας κατοχυρώνοντας την πολιτική της θέση και αποκρούοντας τις κατηγορίες για «αντισυμμαχική» συμπεριφορά εν καιρώ πολέμου και διάσπαση του έθνους. Παράλληλα, «από τα κάτω» συγκροτούσε θεσμικά τον κοινωνικό και πολιτικό της χώρο μέσα από τα αυτοδιοικητικά όργανα, τον έλεγχο των συνεταιρισμών και των συνδικάτων, την προσέγγιση τμημάτων του στρατού και των σωμάτων ασφαλείας.

Αυτοί οι νέοι συσχετισμοί, ή και θεσμοί όπως τα εκλεγμένα αυτοδιοικητικά όργανα, με τη σειρά τους θα μπορούσαν να νομιμοποιηθούν de facto μέσα από την κυβέρνηση εθνικής ενότητας, φέρνοντας την τελευταία προ τετελεσμένων γεγονότων. Ο τελικός στόχος αυτής της στρατηγικής θα ήταν η κατάκτηση της πλειοψηφίας σε γενικές εκλογές, πράγμα που αποκλείστηκε από την τροπή των εξελίξεων.

Ολόκληρο το καλοκαίρι του 1944, οι δύο προτάσεις για τη μεταπολεμική μορφή της χώρας, ουσιαστικά μια ριζοσπαστική δημοκρατική αλλαγή και μια παλιά καλή επιστροφή στα καθιερωμένα, χωρίς τον Μεταξά αλλά ποτέ χωρίς τον Γεώργιο Β’, βρίσκονταν στην πορεία πολιτικής ενοποίησής τους υπό τη σκέπη της Εθνικής Ενώσεως και το άγρυπνο βλέμμα των Βρετανών. Η επίπλαστη ενότητα πραγματοποιήθηκε στις αρχές Σεπτεμβρίου, αλλά η πραγματική ενότητα ήταν αδύνατη.

Στην άλλη άκρη της Μεσογείου, το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και το εκεί Εθνικό Μέτωπο συμμετείχαν επίσης εν τέλει στη Γαλλική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης και μετέπειτα στην Προσωρινή Κυβέρνηση της Γαλλικής Δημοκρατίας, υπό τον στρατηγό Ντε Γκολ. Η πολιτική στρατηγική του γαλλικού κόμματος -το οποίο καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου είχε άμεση και διαρκή επαφή με τη Σοβιετική Ενωση- δεν διέφερε και πολύ από εκείνη του αντίστοιχου ελληνικού.

Αυτονομία της Αντίστασης

Το ΓΚΚ στόχευε στην αυτονομία της Αντίστασης εντός γαλλικού εδάφους σε σχέση με τους Συμμάχους αλλά και την Αντίσταση του εξωτερικού, στο Αλγέρι ή στο Λονδίνο. Εδώ δεν υπήρχε ελεύθερο έδαφος, όπως στην ελληνική περίπτωση, και ο σχεδιασμός ήταν να εγκατασταθούν νέα όργανα διοίκησης από την Αντίσταση κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης και της «πανεθνικής εξέγερσης» που θα τη συνόδευε. Αυτά τα όργανα, όπως και στην Ελλάδα, θα αναγκαζόταν να τα αναγνωρίσει η κυβέρνηση εθνικής ενότητας στην οποία συμμετείχε το ΓΚΚ – το κύρος και τη νομιμοποίησή τους τα αντλούσαν από την υπέρτατη πηγή μεταπολεμικής νομιμότητας, την ίδια την Αντίσταση.

Στη Γαλλία, και οι δύο πόλοι -Ντε Γκολ και Κομμουνιστικό Κόμμα- συνέκλιναν στον αποκλεισμό του τρίτου, του δωσίλογου προσωπικού του καθεστώτος συνεργασίας του Βισί, από τη μεταπολεμική εξουσία που περνούσε μέσα από τη χρησιμοποίησή τους από τους Συμμάχους, κατ’ αρχήν τους Αμερικανούς. Εξίσου ίσως απειλητικά για το κύρος και την υπόσταση της μεταπολεμικής Γαλλίας φάνταζαν τα σενάρια σχηματισμού στρατιωτικής συμμαχικής κυβέρνησης μετά την απόβαση στη Νορμανδία. Στη γαλλική περίπτωση κανένα μέρος δεν απέκλειε το άλλο από τον εθνικό κορμό.

Ο στρατηγός Ντε Γκολ επιθυμούσε την αναγέννηση της «αιώνιας Γαλλίας» και τόνιζε πως πηγή των εξουσιών θα ήταν το κράτος, ενώ οι κομμουνιστές υπενθύμιζαν την ενοχή του τελευταίου θεσμού για το αίσχος της συνεργασίας και προέτασσαν την υπεροχή -ηθική, πολιτική και εν τέλει πολιτειακή- της Αντίστασης.

Τα δύο μέρη θα έλυναν τις πολιτικές διαφορές τους αφού ξεμπέρδευαν τόσο με τους δωσίλογους όσο και με την παρουσία των Συμμάχων, στους οποίους δεν επιθυμούσαν να δώσουν δικαιώματα εσωτερικής παρέμβασης. Μοναδική παραφωνία υπήρξε το πριγκιπάτο του Μονακό, όπου ο τοπικός ηγεμόνας είχε την ιδέα να ζητήσει τη βοήθεια των Αμερικανών για να τιθασεύει το θορυβώδες αντιστασιακό κίνημα. Οι Αμερικανοί αρνήθηκαν ευγενικά να ικανοποιήσουν το αίτημα.

Στην Ελλάδα τίποτε τέτοιο δεν συνέβη καθώς γνωρίζουμε. Ο πρωθυπουργός εκλιπαρούσε τους Βρετανούς να στείλουν στρατεύματα στη χώρα, ενώ οι τελευταίοι έκαναν τις απαραίτητες προετοιμασίες χωρίς καν να τον ενημερώνουν. Ολος ο παλιός πολιτικός κόσμος περίμενε με αγωνία τους Συμμάχους για να τους σώσει από τον κομμουνισμό και οι πόρτες προς τους δωσίλογους ήταν γεμάτες χαραμάδες, ενώ πιθανόν και η Αντίσταση να είχε την ψευδαίσθηση ότι οι Σύμμαχοι -πιστοί στις διακηρύξεις της Τεχεράνης και στον Χάρτη του Ατλαντικού- θα έβαζαν στη θέση τους τελικά τους ένοπλους συνεργάτες του ναζισμού.

Η Ευρώπη έβγαινε τότε αιματηρά και ριζικά από το ναζιστικό έρεβος και τις ρατσιστικές ιεραρχήσεις του. Παρά ταύτα η υφήλιος δεν απαλλάχτηκε από το ιμπεριαλιστικό σύστημα και την αποικιοκρατία – ήθελε (και θέλει;) ακόμη πολύ δρόμο. Και η Ελλάδα του 1944 δεν ήταν Γαλλία, ούτε βεβαίως Μονακό.

1. Δήλωση του Πολιτικού Γραφείου του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, δημοσιευμένη στην εφημερίδα «Humanité», 13 Οκτωβρίου 1944.

2. Από την πολιτική απόφαση της 10ης Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, Ιανουάριος 1944.

…………………………………….

Ποιος είναι

Ο Γιάννης Σκαλιδάκης είναι ιστορικός, διδάκτορας του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το πρώτο βιβλίο του, «Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στην Ελεύθερη Ελλάδα (1943-1944)» κυκλοφορεί σύντομα από τις εκδόσεις Ασίνη.

Του Αγγελου Φ. Βλάχου

«Ο σημαντικότερος παράγων στην έκδοση χάρτινου χρήματος είναι ότι πρέπει να υπάρχει πλήρης συνείδηση των επιδράσεων που συνεπάγεται η αρχή του περιορισμού της ποσότητας. Δεν είναι απαραίτητο το χαρτί να είναι πληρωτέο εις είδος [δηλαδή χρυσό και αργυρό νόμισμα], για να εξασφαλίζεται η αξία του. Πρέπει απλώς να ρυθμίζεται η ποσότητά του»(1). Αν υπάρχει μια συγκυρία στην παγκόσμια ιστορία καταστρατήγησης αυτών των διαπιστώσεων, αυτή είναι ασφαλώς η περίπτωση της Ελλάδας του 1944.

Οι κατακερματισμένες εξουσίες και το βαθμιαία διασπώμενο κοινωνικό σώμα αποτελούν βασικά μοτίβα της Κατοχής για την Ελλάδα. Ωστόσο οι οικονομικές επιλογές των κατακτητών και η νομισματική κατάρρευση που τις συνόδευσε, συνδέονται στενά με την προϊούσα πολιτικο-κοινωνική πόλωση. Η πληθωριστική λαίλαπα του 1944 αποτυπώνει ίσως πιο απτά από οτιδήποτε άλλο αυτή τη διαδικασία.

Χαρτονόμισμα Isole Jonie 500 δραχμών για αποκλειστική κυκλοφορία στην ιταλική ζώνη (Ιόνιο)

Ας τα δούμε με τη σειρά: στην κατεχόμενη υπό τον Αξονα χώρα ο απόλυτος θεσμικός έλεγχος της Τραπέζης της Ελλάδος (ΤτΕ) αναδείχτηκε σε πρωτεύον μέλημα των κατακτητών, στην προσπάθειά τους να ιδιοποιηθούν έντεχνα τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας. Υπό αυτό το πρίσμα η ραγδαία κατάρρευση του οικονομικού ιστού υπήρξε νομοτελειακή συνέπεια των «πολιτικών λεηλασίας» που άσκησαν οι δυνάμεις τριπλής κατοχής με τη συνέργεια των δοτών οργάνων τους στη δημόσια διοίκηση σε όλα τα επίπεδα.

Παράλληλα, τη θυελλώδη αυτή περίοδο, ποικίλες Αρχές διεκδικούσαν συμβολικά ή πραγματικά την νομιμοποίηση της εξουσίας τους πάνω στον ελληνικό λαό και τη διαιρεμένη επικράτειά του. Κυβερνήσεις κουίσλινγκ υπό τις δυνάμεις του Αξονα και «εξόριστες κυβερνήσεις» στη Μέση Ανατολή υπό βρετανική κηδεμονία ενεργούσαν στο όνομα του έθνους (2)· σε αυτές από την άνοιξη του 1944 προστέθηκαν οι αντάρτικες «κυβερνήσεις του Βουνού» στους ορεινούς όγκους της κεντρικής Ελλάδας (ΠΕΕΑ) (3).

Πληθωριστικό τραπεζογραμμάτιο της κατοχικής κυβέρνησης αξίας 25 εκατομμυρίων δραχμών (ΤτΕ), 10-08-1944

Σε διαφορετικές φάσεις και για ετερογενείς λόγους όλες άσκησαν τις καταστατικές ενέργειες κάθε εξουσίας που διεκδικεί να είναι αυτοδύναμη: «έκοψαν» νόμισμα. Το νόμισμα συνδέεται ευθέως με τον πυρήνα της πολιτικής εξουσίας, ενώ τα διακριτά σύμβολα που περιέχει ασκούν επίσης μια ισχυρή ψυχολογική επίδραση στον επίδικο πληθυσμό, διαχέοντας την ισχύ της κεντρικής αρχής και παγιώνοντας την αυθεντία της. Για την εξόριστη κυβέρνηση η κάλυψη των συναλλαγών όσων αγωνίζονταν από τη Μέση Ανατολή στο πλευρό των Συμμάχων επέβαλε την έκδοση χαρτονομισμάτων σε διάφορα τυπογραφεία του εξωτερικού, συνήθως αχρονολόγητα.

Στο εσωτερικό της χώρας κυκλοφόρησαν χαρτονομίσματα διαφόρων αξιών με την ένδειξη «Τράπεζα της Ελλάδος», ωστόσο ένα μεγάλο μέρος των πραγματικών συναλλαγών πραγματοποιήθηκε με την έκδοση συναλλακτικών μέσων τοπικής ισχύος, συνήθως ταμειακών γραμματίων, με διαφορετική μορφή ανά περιοχή! Πρόκειται για τα ιδιόρρυθμα «ταμειακά γραμμάτια διά την συγκέντρωσιν των αγροτικών προϊόντων» της περιόδου 1942-44(4).

Χρήμα χωρίς αντίκρισμα

Αλλά ας δούμε την έκκεντρη πορεία της εξέλιξης που εμπλέκει δημόσια οικονομικά, αντικρουόμενες εξουσίες και έκδοση νομίσματος, από την αρχή. Μία από τις καθοριστικές ενέργειες του Αξονα για τις μετέπειτα οικονομικές εξελίξεις, ήδη από τους πρώτους μήνες της Κατοχής, υπήρξε η έκδοση νομίσματος (στρατιωτικό μάρκο στην περίπτωση των Γερμανών), ενώ οι Ιταλοί κυκλοφόρησαν δραχμές σε χαρτονόμισμα της «Casa Mediterranea». Χρήμα δηλαδή χωρίς πραγματικό αντίκρισμα, το οποίο χρησιμοποιούνταν για τις ανάγκες (και τις επιθυμίες) των στρατευμάτων Κατοχής, σε μια χωρίς προηγούμενο διαδικασία σφετερισμού του ελληνικού εθνικού πλούτου.

Ταμειακό Γραμμάτιο 25 χιλιάδων δραχμών (ΤτΕ), 30-06-1943

Τα νέα νομίσματα δεν έφεραν καμία υπογραφή παρά μόνο τα στοιχεία της σειράς και τον αύξοντα αριθμό και δεν είχαν αξία εκτός Ελλάδας. Αφού αρχικά χρησιμοποιήθηκαν για την αγορά τεράστιων όγκων εγχώριων αγαθών λόγω της ραγδαίας νομισματικής αποδιοργάνωσης, η πρακτική αυτή ύπαρξης πολλών εκδοτικών αρχών ανακλήθηκε. Τα νομίσματα αυτά αντικαταστάθηκαν με ισοτιμία 60 προς 1 για το μάρκο και 1 προς 1 για τη «μεσογειακή δραχμή» των Ιταλών.

Μετά την πρώτη περιορισμένη χρονικά περίοδο κυκλοφορίας ξένου χαρτονομίσματος (μάρκο κατοχής, μεσογειακή δραχμή αλλά και βουλγαρικό λέβα στη Θράκη), που εκτίναξε τον πληθωρισμό στα ύψη, η κεντρική τράπεζα υποχρεώθηκε να συμβάλει στη συνέχεια της νομότυπης απομύζησης κάθε μορφής εσωτερικών πόρων, με το πρόσχημα της κάλυψης των δαπανών των 400.000 στρατιωτών του Αξονα (5).

Λειτούργησε δηλαδή ως μηχανισμός νομιμοποίησης μιας διαδικασίας στυγνού σφετερισμού, απότοκο της οποίας ήταν ο πληθωριστικός καλπασμός που εξανέμισε την αγοραστική αξία του εθνικού νομίσματος. Η μαζική και ανεξέλεγκτη έκδοση ακάλυπτου χαρτονομίσματος σε συνδυασμό με την ασφυκτική στενότητα τροφοδοσίας αγαθών στην αγορά των πόλεων κατέστησε την επιβίωση για μεγάλα τμήματα του αστικού –κυρίως– μισθωτού πληθυσμού αμφίβολη υπόθεση τα ζοφερά εκείνα χρόνια.

Τον Ιούλιο του 1941 η ποσότητα των δραχμών σε κυκλοφορία έφτανε τα 24 δισεκατομμύρια δραχμές, τον Δεκέμβριο τα 49 δισ., ένα χρόνο μετά τα 306 δισ., τον Ιούνιο του 1943 τα 550 και τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους τα 3,1 τρισεκατομμύρια. Ουσιαστικά ο υπερπληθωρισμός εμφανίστηκε δεινός στα τέλη του 1943 ως αποτέλεσμα της απώλειας εμπιστοσύνης στο τρέχον νόμισμα (6).

Με την κατοχική δραχμή λοιπόν να έχει χάσει παντελώς την αγοραστική της αξία, αναδείχτηκε κυρίαρχος ο αντιπραγματισμός, η ανταλλαγή δηλαδή προϊόντων χωρίς την ενδιάμεση χρήση νομίσματος. Ειδικά σε επαρχιακές κοινωνίες, πλησιέστερες στην αγροτική οικονομία, αυτή η προνεωτερική πρακτική θα σφραγίσει όσο καμία το annus mirabilis για την Ελλάδα 1944. Εξάλλου οι 763.000 χρυσές λίρες και τα 11.265 χρυσά φράγκα που διοχετεύτηκαν στην αγορά από την Τράπεζα του Ράιχ, με ενέργειες του οικονομικού πληρεξουσίου Νόιμπαχερ δεν άρκεσαν για να αποτρέψουν το συντελούμενο οικονομικό χάος.

Η ταχύτητα κυκλοφορίας του χρήματος στην επικράτεια στις αρχές του 1944 οδήγησε το κοινό να στραφεί μαζικά στην αποθησαύριση χρυσών λιρών, υποκαθιστώντας τα χαρτονομίσματα (7). Αντίστροφα η κυκλοφορία χρυσών νομισμάτων και ο παραμερισμός των ρευστών διαθεσίμων σε δραχμές λειτούργησε περιοριστικά για τα φορολογικά έσοδα, οπότε οι αρχές επιτάχυναν τον ρυθμό έκδοσης νέου χρήματος για να ανταποκριθούν στις γερμανικές απαιτήσεις αλλά και στις ανάγκες συντήρησης του κλυδωνιζόμενου κρατικού μηχανισμού (μισθοδοσία, κ.λπ.).

Πληθωριστικό τραπεζογραμμάτιο 100 δισ. δραχμών 3-11-1944, επί κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου (φέρει την υπογραφή του νεοδιορισθέντα διοικητή Ξ. Ζολώτα)

Συγκεκριμένα τους τελευταίους μήνες της Κατοχής οι γερμανικές απαιτήσεις ανέρχονταν σε 50 δισεκατομμύρια ημερησίως, ενώ υπολογίζεται πως η κυβέρνηση τύπωνε περίπου 500 δισ. σε ημερήσια βάση. Ετσι ο φαύλος κύκλος υποτίμησης της δραχμής εκτοξεύτηκε, προκαλώντας κατάρρευση στο νομισματικό σύστημα. Επιπρόσθετα η παραχάραξη στις συνθήκες εκείνες ήταν κοινός τόπος. Οπως εξηγεί η οικονομική θεωρία, η αποδοχή ή ο εξοβελισμός του νομίσματος από την κοινωνία προσδιορίζει και τα όρια της πραγματικής οικονομίας.

Αξίζει να σημειωθεί πως στη λήξη του πολέμου η νομισματική κυκλοφορία κατέληξε στο ασύλληπτο ποσό των 7.305.500.000.000.000 δραχμών (σε αντιδιαστολή με τα 11 δισεκατομμύρια του 1940). Πρακτικά τα είδη πρώτης ανάγκης ανέβηκαν 50.000 φορές, ενώ οι μισθοί μόνο 2.000 φορές. Το κόστος ζωής, με βάση το έτος 1940, διπλασιάστηκε το πρώτο εξάμηνο της Κατοχής. Τον Οκτώβριο του 1943 ήταν 335 φορές μεγαλύτερο του προπολεμικού, τον Δεκέμβριο του 1943 828, και τον τελευταίο μήνα της Κατοχής, τον Οκτώβριο του 1944, είχε φτάσει σε απροσμέτρητα, ιλιγγιώδη επίπεδα.

Νέες πρακτικές συναλλαγής επινοήθηκαν στα ελεγχόμενα από το ΕΑΜ ελληνικά βουνά για να αντιμετωπιστούν τα αδιέξοδα. Πέρα από τη συνήθη προσφυγή στον αντιπραγματισμό, πολλές από τις νέες αξίες «πληρωτέες εις τον κομιστήν» είχαν αντίκρισμα σε προϊόντα. Το καλοκαίρι του 1944 η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) κυκλοφόρησε σειρά ομολόγων με τα οποία πλήρωνε τις δαπάνες των ανταρτών όχι σε πληθωριστικές δραχμές, αλλά σε οκάδες σιταριού.

Τα ομόλογα αυτά θα εξοφλούνταν με την τρέχουσα τιμή του σιταριού έξι μήνες μετά την προβλεπόμενη λήξη του πολέμου (8). Σε άλλες απομονωμένες από το κέντρο της διοίκησης περιοχές, όπως στη Ρόδο, την άνοιξη του 1944 κυκλοφόρησαν οπισθογραφημένες επιταγές ιταλικών τραπεζών αντί νομίσματος.

Στις παραμονές της Απελευθέρωσης η πλήρης διακοπή των συγκοινωνιών οδήγησε σε πρωτοφανείς μεθόδους δημόσιας συναλλαγής (λ.χ. μισθοδοσία των δημοσίων υπαλλήλων). Πώς μπορούσε να υπολογίσει κανείς τα καθημερινά του έξοδα όταν, ενδεικτικά, μια εφημερίδα στις 18 Σεπτεμβρίου κόστιζε 10 εκατ., την επομένη 15 εκατ. και στις 21 του ίδιου μήνα 25 εκατομμύρια(9); Η κατάσταση ήταν κυριολεκτικά εκτός ελέγχου. Με πρωτοβουλία των τοπικών αρχών επισημάνθηκαν παλιά χαρτονομίσματα ή τυπώθηκαν νέοι τίτλοι επ’ ονόματι της επερχόμενης εξόριστης κυβέρνησης.

Στην Καλαμάτα τα επισημοποίησε ο απεσταλμένος της Π. Κανελλόπουλος, στα Ιόνια ο Λ. Μακκάς, στα Τρίκαλα και στο Ναύπλιο παρασημάνθηκαν με εντολή του νομάρχη χαρτονομίσματα 200 εκατομμυρίων τυπωμένα σε πεντοχίλιαρα του 1943. Μάλιστα στην απομονωμένη Κέρκυρα κυκλοφορούσαν τοπικά χαρτονομίσματα από το τοπικό υποκατάστημα της ΤτΕ μέχρι και τον Δεκέμβριο του 1944 (!). Το εντυπωσιακό φάσμα των σχετικών μέσων που χρησιμοποιήθηκαν (επιταγές, ομόλογα, ταμειακά γραμμάτια κ.ά.) καταδεικνύει ανάγλυφα το μέγεθος της αποδιάρθρωσης και του κατακερματισμού στη συγκυρία. Η Ελλάδα του δεύτερου μισού του ’44 ήταν μια «μη χώρα».

Νομισματική αποκατάσταση

Μετά τη γερμανική αποχώρηση το παραγωγικό κεφάλαιο είχε δραματικά εκφυλιστεί, ο προπολεμικός τεχνολογικός εξοπλισμός είχε πρακτικά αφανιστεί, οι δημόσιες υποδομές (δίκτυα επικοινωνίας, μεταφορών, έργα κ.λπ.) είχαν τεθεί εκτός λειτουργίας και ακόμη χειρότερα το ανθρώπινο δυναμικό είχε πολιτικο-κοινωνικά πολωθεί. Η νομισματική αποκατάσταση ήταν ύψιστη προτεραιότητα, αμέσως μετά τον επισιτισμό.

Με την εγκατάσταση της κυβέρνησης Παπανδρέου τον Οκτώβριο σημειώθηκε μια κομβικής σημασίας διάσταση απόψεων μεταξύ των κορυφαίων στελεχών της ΤτΕ και κορυφαίων οικονομολόγων της εποχής, του Κ. Βαρβαρέσσου και του Ξ. Ζολώτα, για την αντιμετώπιση της έκρυθμης συγκυρίας (10). Η διαμάχη αυτή grosso modo κατόπτριζε τις συντεταγμένες της οικονομικής θεωρίας για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Η επικράτηση της άποψης Ζολώτα για τον χαρακτήρα και τις προϋποθέσεις της νέας δραχμής ουσιαστικά σηματοδότησε μια συντηρητική προσέγγιση που στιγμάτισε τις κατοπινές δημοσιονομικές εξελίξεις.

Η εισαγωγή της «νέας» δραχμής στις 11 Νοεμβρίου 1944, ισότιμη με 50 δισεκατομμύρια παλαιές δραχμές και συναλλαγματικά με την αγγλική στρατιωτική λίρα (BMA), σε αναλογία 1/600, δεν μπορούσε να αποκρύψει το γεγονός ότι πραγματικό νόμισμα της χώρας αναγορευόταν η χρυσή λίρα, ακλόνητο μέτρο αξίας και αποταμίευσης.

Η αποτυχία του σταθεροποιητικού αυτού σχήματος για την οικονομία, πρώτο από μια μεγάλη σειρά ανάλογων, οφείλεται στην ατολμία και σε ανέμπνευστες πολιτικές, αντί για ριζοσπαστικές τομές σε μια πρωτοφανή περίοδο δυσμενούς πολιτικο-οικονομικής πραγματικότητας. Νομιμοποιώντας την αναδιανομή του προπολεμικού ιδιωτικού πλούτου, μέσω διαβλητών πρακτικών της Κατοχής, και εκμηδενίζοντας το δημόσιο χρέος η πρώτη αυτή νομισματική μεταρρύθμιση είχε αυτο-υπονομευτεί προκαταβολικά. Επιβεβαιώνοντας μια εκδοχή του «νόμου του Gresham»(11), η έκδοση νομίσματος σε περιβάλλον πλήρους πολιτικής αναξιοπιστίας και κοινωνικής ρευστότητας αδυνατούσε να συμβάλει στην επαναφορά της οικονομίας σε σταθεροποιητική τροχιά. Οι εξελίξεις του Δεκεμβρίου 1944 στη διχασμένη χώρα επιβεβαίωσαν πως η δημοσιονομική ισορροπία θα έμενε άπιαστο όνειρο, ενώ οι ευρύτερες τραυματικές εμπειρίες από το υπονομευμένο νόμισμα του ’44 θα σφράγιζαν το συλλογικό φαντασιακό γενιές ολόκληρες μετά, διατηρώντας συχνά τις μνήμες αυτές ώς σήμερα.

Σημείωση: Τα χαρτονομίσματα και τα γραμμάτια που παρουσιάζονται στο παρόν άρθρο ανήκουν στη συλλογή Φ. Α. Βλάχου.

…………………………………………

1. Επισημαίνει ο κλασικός οικονομολόγος David Ricardo στο κλασικό πλέον έργο του «Αρχές της Πολιτικής Οικονομίας και Φορολογίας», από το 1817.

2. Βλ. Χάγκεν Φλάισερ, «Στέμμα και Σβάστικα», τ. Ι & τ. ΙΙ

3. Βλ. τη μελέτη του Γιάννη Σκαλιδάκη, «Η Ελεύθερη Ελλάδα. Η εξουσία του ΕΑΜ στα χρόνια της Κατοχής (1943-1944)», υπό έκδοση (εκδ. Ασίνη, 2014).

4. Βλ. Αναστάσιος Τζαμαλής, «Χαρτονομίσματα της Κατοχής», στο αφιέρωμα Ιστορία των Ελληνικών Χαρτονομισμάτων, «Καθημερινή»/«7 Ημέρες», 4/02/1996, σελ. 18.

5. Αυτή ακριβώς η ενέργεια υποστασιοποιεί ένα σημαντικό τμήμα των σύγχρονων ελληνικών διεκδικήσεων από τη γερμανική κυβέρνηση και είναι σε εκκρεμότητα.

6. Βλ. Γ. Αλογοσκούφης – Σ. Λαζαρέτου, «Νομισματικά Καθεστώτα και Δημοσιονομικές Διαταραχές στη Νεότερη Ελλάδα», (Αθήνα, 1997), σελ. 170.

7. Ο.π., Αλογοσκούφης – Λαζαρέτου, «Νομισματικά Καθεστώτα…», σελ. 171.

8. Λόγω των πολιτικών μεταβολών, αυτό δεν συνέβη ποτέ.

9. Χρ. Χρηστίδης, «Χρόνια Κατοχής (1941-1946): Μαρτυρίες Ημερολογίου» (Αθήνα, 1971), σελ. 486.

10. Βλ. Athanasios Lykogiannis, Britain and the Greek Economic Crisis, 1944-1947 (University of Missouri Press, 2002).

11. Σύμφωνα με τον οποίο, «το “κακό” νόμισμα, διώχνει το “καλό”».

………………………………………

Ποιος είναι

O Αγγελος Φ. Βλάχος είναι ιστορικός, διδάκτορας του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και δραστηριοποιείται ως σύμβουλος τουριστικής ανάπτυξης. Η μελέτη του «Τουριστική Ανάπτυξη και Δημόσιες Πολιτικές στην Ελλάδα (1914-1950): η ανάδυση ενός νεοτερικού φαινομένου», με αντικείμενο την ιστορία του ελληνικού τουρισμού, θα εκδοθεί στο επόμενο διάστημα.

Συνεχίζουμε σήμερα, όπως κάθε Τετάρτη, τα άρθρα από νέους ιστορικούς που επιχειρούν να καλύψουν τα ίχνη της σημαδιακής χρονιάς του 1944 στο πεδίο της ιστοριογραφίας και του δημόσιου λόγου, αναζητώντας πληροφορίες και υλικό για ένα «θαυμαστό έτος» της ελληνικής ιστορίας

→Στο μπλόκο των νοσοκομείων τα Τάγματα Ασφαλείας συνέλαβαν περισσότερους από 1.000 ανάπηρους του αλβανικού μετώπου και τους οδήγησαν στο κτίριο του Ορφανοτροφείου Χατζηκώστα, το οποίο είχε μετατραπεί σε φυλακή. Από τους κρατούμενους αυτούς, οι δυνάμεις κατοχής αντλούσαν άτομα για τις εκτελέσεις που διενεργούσαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και άλλες τοποθεσίες σε αντίποινα για αντιστασιακές ενέργειες

Του Μενέλαου Χαραλαμπίδη

Η Αθήνα υπήρξε η πόλη που έζησε με τον πιο σκληρό τρόπο τις συνέπειες της γερμανικής στρατιωτικής κατοχής. Αν το 1941, ο πρώτος χρόνος της Κατοχής, χαρακτηρίστηκε από τον φονικό λιμό, που άφησε πίσω του περίπου 50.000 νεκρούς, ο τελευταίος, το 1944, στιγματίστηκε από το πρωτόγνωρο καθεστώς τρομοκρατίας που επέβαλαν οι γερμανικές αρχές και η ελληνική δωσίλογη κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη.

Το 1944, οι τεράστιες αντιστασιακές κινητοποιήσεις και η κατακόρυφη αύξηση της πολιτικής επιρροής του ΕΑΜ είχαν ανατρέψει πλήρως τα δεδομένα των πρώτων κατοχικών χρόνων. Το ΕΑΜ αποτελούσε πλέον την πολιτική δύναμη που αμφισβητούσε ευθέως την κυριαρχία των κατακτητών και απειλούσε με ανατροπή το αστικό πολιτικό καθεστώς μετά τη λήξη του πολέμου. Από τη στιγμή που δεν μπορούσαν να αναχαιτίσουν με πολιτικούς όρους τη δυναμική του, οι κατοχικές αρχές και η δωσίλογη κυβέρνηση επιστράτευσαν τη βία και την τρομοκρατία για να καταστείλουν τη δράση του.

Την άνοιξη του 1943 διορίστηκε πρωθυπουργός ο έμπειρος πολιτικός Ιωάννης Ράλλης, θέτοντας ως προϋπόθεση για την ανάληψη της πρωθυπουργίας τη δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας προς αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου. Τους αμέσως επόμενους μήνες ο στενός του συνεργάτης, υπουργός Εσωτερικών Αναστάσιος Ταβουλάρης, μετέτρεψε τα Σώματα Ασφαλείας σε αντικομμουνιστικές ομάδες κρούσης, επαναφέροντας στην υπηρεσία αδίστακτους αξιωματικούς του Μεσοπολέμου, όπως τον υποστράτηγο Χωροφυλακής Αλέξανδρο Λάμπου και στρατολογώντας ακόμη και άτομα του κοινού ποινικού δικαίου ως ομαδάρχες των τμημάτων κρούσης της Χωροφυλακής. Παράλληλα ο Ταβουλάρης πρωτοστάτησε στη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου Ελλήνων πρακτόρων, καταδοτών και βασανιστών σε στενή συνεργασία με τις γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας.

Στο τέλος του 1943 είχε συγκροτηθεί ένα ευρύ δίκτυο αντικομμουνιστικών υπηρεσιών, που λειτουργούσαν ως συγκοινωνούντα δοχεία: όργανα της Ειδικής Ασφάλειας της Χωροφυλακής, του Μηχανοκίνητου Τμήματος της Αστυνομίας Πόλεων,(1) μέλη γερμανικών υπηρεσιών κατασκοπίας όπως η «Μπουντ» και η «3.000»,(2) και ασφαλείας όπως η GFP της Βέρμαχτ και τα SD των Ες-Ες και αντικομμουνιστικών οργανώσεων, όπως η «Χ» και ο ΕΔΕΣ Αθηνών, συνεργάζονταν στενά για την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου. Συντονιστής της δράσης τους ήταν η έμπειρη στη δίωξη κομμουνιστών, ήδη από τον Μεσοπόλεμο, υπηρεσία της Ειδικής Ασφάλειας.(3) Οργανά της, μετά από συλλήψεις και βασανισμούς αντιστασιακών, συνέλεγαν πληροφορίες για τη δράση των ΕΑΜικών οργανώσεων και σχεδίαζαν τις «εκκαθαριστικές» επιχειρήσεις, που υλοποιούσαν τα Τάγματα Ασφαλείας.

Η πρώτη επιχείρηση

Τον Νοέμβριο του 1943, βάσει ονομαστικών καταστάσεων που είχε συντάξει η Ειδική Ασφάλεια, οργανώθηκε η πρώτη μεγάλη επιχείρηση των Ταγμάτων Ασφαλείας στην πρωτεύουσα. Το «μπλόκο των νοσοκομείων» έπληξε μια ισχυρή ΕΑΜική εστία αντίστασης, τους ανάπηρους του αλβανικού μετώπου. Η επισήμανση των «κρατικών οργάνων» που συνόδευε τις ονομαστικές καταστάσεις όπου καταγράφονταν τα μέλη του ΕΑΜ είναι ενδεικτική του κλίματος που επικρατούσε:

«Η ταχεία σύλληψίς των θα προσφέρη τεραστίας υπηρεσίας ουχί μόνον εις την τάξιν του Νοσοκομείου και εις την κοινωνίαν των Αθηνών, αλλά εις ολόκληρον την Ελληνικήν κοινωνίαν. Το σύνθημα υμών ως Κρατικών οργάνων και ως Ελλήνων είναι εν και μόνον (θάνατος και μόνον θάνατος εις τους διαφθορείς των Εθνικών και Ιστορικών μας ιδεωδών)».(4)

Στο μπλόκο των νοσοκομείων τα Τάγματα Ασφαλείας συνέλαβαν περισσότερους από 1.000 ανάπηρους του αλβανικού μετώπου και τους οδήγησαν στο κτίριο του Ορφανοτροφείου Χατζηκώστα, επί της οδού Πειραιώς, το οποίο είχε μετατραπεί σε φυλακή υπό τη διοίκηση της Χωροφυλακής. Οι κρατούμενοι αυτοί αποτέλεσαν τη δεξαμενή από την οποία οι δυνάμεις κατοχής αντλούσαν άτομα για τις εκτελέσεις που διενεργούσαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και άλλες τοποθεσίες σε αντίποινα για διάφορες αντιστασιακές ενέργειες.

Η μαζική τρομοκρατία

Δεν ήταν όμως μόνο οι συλλήψεις, οι βασανισμοί, οι εκτελέσεις και οι έφοδοι σε εργοστάσια, δημόσιες υπηρεσίες και σπίτια, που τρομοκρατούσαν τον πληθυσμό. Το 1944 η τρομοκρατία των ελληνικών Σωμάτων Ασφαλείας, υπό την εποπτεία ολιγάριθμων Γερμανών αξιωματικών, απέκτησε μαζικές διαστάσεις λαμβάνοντας τη μορφή των περίφημων κατοχικών μπλόκων. Στο στόχαστρο μπήκαν ολόκληρες συνοικίες σε μια λογική συλλογικής ευθύνης για τη δράση των ΕΑΜικών οργανώσεων.

Τα μπλόκα ικανοποιούσαν τις ανάγκες και των δύο συνεργαζόμενων πλευρών. Οι Γερμανοί επιδίωκαν την κάμψη του αντιστασιακού κινήματος με στόχο την όσο το δυνατόν ανενόχλητη αποχώρησή τους από την Αθήνα και παράλληλα την εξασφάλιση εργατικού δυναμικού προς καταναγκαστική εργασία στα γερμανικά εργοστάσια. Παράλληλα η κυβέρνηση Ράλλη επιδίωκε να πλήξει το ΕΑΜικό αντιστασιακό κίνημα, όσο ακόμη είχε την προστασία των γερμανικών δυνάμεων κατοχής, για να αποτρέψει την κατάληψη της εξουσίας από το ΕΑΜ μετά την αποχώρηση των κατακτητών.

Τα μπλόκα διενεργούνταν βάσει πληροφοριών, που συνέλεγε κυρίως η Ειδική Ασφάλεια με την απαγωγή κατοίκων και την απόσπαση πληροφοριών μετά από βασανιστήρια ή την άντληση πληροφοριών από «ειδικούς συνεργάτες», συνήθως ιδιοκτήτες περιπτέρων, κουρείων, μπακάλικων κ.λπ. Η έναρξη των επιχειρήσεων γινόταν πάντα τις πρώτες πρωινές ώρες, για να πιάσουν τους κατοίκους κυριολεκτικά στον ύπνο, με την άφιξη των φορτηγών που μετέφεραν τους άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας και τη διασπορά των δυνάμεων ανά 40 με 50 μέτρα προς σχηματισμό της περιμέτρου του μπλόκου. Μόλις ξημέρωνε ένας αξιωματικός καλούσε με τηλεβόα όλους τους άνδρες ηλικίας άνω των 14 ή 16 ετών να παρουσιαστούν στην κεντρική πλατεία ή άλλο κεντρικό χώρο της συνοικίας, με την απειλή ότι όσοι συλλαμβάνονταν να κρύβονται θα εκτελούνταν επιτόπου. Το καθεστώς πλήρους τρομοκρατίας που επικρατούσε κατά τη διάρκεια των μπλόκων καταγράφεται στην κατάθεση της Σταυρούλας Κ. σε μεταπολεμική δίκη των υπαιτίων για το πρώτο μπλόκο της Αθήνας, που έγινε στις 15 Μαρτίου στην Καλογρέζα:

«Θα μαρτυρήσεις ή όχι;»

«Βγήκα στο δρόμο κ. πρόεδρε και είδα που καίγανε τα μαγαζιά. Μου λέει ένας τσολιάς: “έλα μαζύ μου στο τμήμα” και πήγα. […] Ενας με μαύρα γυαλιά μού λέει: “Μωρή πουτάνα θα μαρτυρήσεις ή όχι;”. Δεν ήξερα τίποτα, τι νάλεγα; Κι’ αυτός: «Μπρος γδύσου». Ερχεται ο Λάμπου και μου σκίζει το φόρεμα με ψαλίδι, ύστερα το κομπινεζόν και τέλος μ’ άφησε γυμνή. Γυρίζει σε κάποιον και του λέει: «Βάρα της». […] Μ’ έδειραν πολύ. Λιποθύμησα και μούριξαν νερό. Με ξανάδειραν. Το σώμα μου έγινε κατάμαυρο».(5)

Μετά τη συγκέντρωση των κατοίκων ακολουθούσε ο έλεγχος των σπιτιών από τους άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας, που σχεδόν πάντα συνοδευόταν από πλιάτσικο. Στη συνέχεια αναλάμβαναν δράση οι γνωστοί κουκουλοφόροι που κατέδιδαν μέλη των ΕΑΜικών οργανώσεων. Ο Τζώρτζης Μαράτος περιγράφει την απάνθρωπη αυτή δοκιμασία κατά τη διάρκεια του μπλόκου στου Ζωγράφου:

«Κατά τις έντεκα φάνηκε ένα γερμανικό αυτοκίνητο με Γερμανούς και Ελληνες αξιωματικούς και κάποιον που φορούσε στο κεφάλι μια μαύρη κουκούλα. Και άρχισε η επιθεώρηση. Μπροστά πήγαινε αυτός με την κουκούλα, για να μην αναγνωρίζεται, και με δύο τρύπες στα μάτια για να βλέπει. Νεκρική σιγή [...] Κάποια στιγμή σηκώνει το δάκτυλο και δείχνει τον Νίκο, τον κουρέα. Ολοι ξέραμε ότι ήταν ΕΑΜίτης. Κρύος ιδρώτας μάς έλουσε. Αμέσως τον πιάνουν δύο και τον πάνε στην άκρη. Πιο πέρα δείχνει τον κύριο Ιωάννου, τον δικηγόρο. Επειτα τον κύριο Αγησίλαο, τον δάσκαλο του δημοτικού. Ερχεται κοντά μας, και μου φαίνεται ότι αναγνωρίζω τον παραγιό που δούλευε στο φούρνο του Πανταζόπουλου. Σαν αστραπή πέρασε από το μυαλό μου η ιδέα ότι μπορεί να του είχα πει καμία άσχημη κουβέντα όταν μου ζύγιζε το ψωμί».(6)

Μετά τη διαδικασία εντοπισμού των μελών των EAMικών οργανώσεων, ακολουθούσε η επιτόπου εκτέλεσή τους, υπό τα βλέμματα των υπόλοιπων συγκεντρωμένων. Ο Γιάννης Γκούτας θυμάται τη σκηνή της εκτέλεσης των πρώτων πέντε ατόμων κατά τη διάρκεια του μπλόκου στον Βύρωνα, στις 7 Αυγούστου του 1944:

Παιδιά στημένα για εκτέλεση

«Βλέπω πέντε νέα παιδιά στημένα για εκτέλεση λίγα μέτρα μπροστά από εμάς! […] Ζούμε μια αφάνταστα τραγική κατάσταση, μια κατάσταση αλλοφροσύνης. Στημένα μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα […] τα παιδιά αυτά έφτασαν σε τέλεια απόγνωση. […] Παρακαλούν, κλαίνε, γονατίζουν, προσεύχονται, φωνάζουν μ’ όση δύναμη τους απόμεινε πως είναι αθώα. […] Δόθηκε το πρόσταγμα […] και με μια ομοβροντία και τα πέντε παλικάρια έπεσαν αιμόφυρτοι. […] Υστερα απ’ το μακελειό, Γερμανοί και τσολιάδες, αδελφωμένοι, κάνουν βόλτες δίπλα στα πτώματα και συζητούν σαν να μην έγινε τίποτα!».(7)

Μετά τις εκτελέσεις οι συγκεντρωμένοι σχημάτιζαν μεγάλες φάλαγγες περνώντας από κεντρικούς δρόμους της συνοικίας προς παραδειγματισμό των υπολοίπων κατοίκων και οδηγούνταν στα τοπικά αστυνομικά τμήματα όπου, μετά από διαλογή, άλλοι οδηγούνταν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου και από εκεί με τρένα στα εργοστάσια της Γερμανίας και άλλοι στις φυλακές της Χωροφυλακής.

Η γεωγραφία των μπλόκων αντανακλά τις κύριες εστίες ανάπτυξης του EAMικού αντιστασιακού κινήματος. Ολα τα μεγάλα μπλόκα πραγματοποιήθηκαν σε προσφυγικές και παράλληλα εργατικές συνοικίες το καλοκαίρι 1944: σε Νέα Ιωνία, Γούβα, Περιστέρι, Βύρωνα, Κατσιπόδι (Δάφνη), Δουργούτι (Νέος Κόσμος), Νέα Σμύρνη, Κοκκινιά και Καλλιθέα, σε διάστημα μόλις δύο μηνών συνελήφθηκαν περίπου 10.500, από τα οποία περίπου 2.500 στάλθηκαν στη Γερμανία προς καταναγκαστική εργασία και εκτελέστηκαν επιτόπου περίπου 430 άτομα.

Η τραυματική εμπειρία των κατοχικών μπλόκων έπληξε ανεπανόρθωτα την κοινωνική συνοχή. Ηταν η εμπειρία, που από κοινού με αυτή των μαζικών εκτελέσεων, των βασανιστηρίων, της μαύρης αγοράς και του λιμού, προκάλεσαν έναν βαθύ διχασμό στη βάση της ελληνικής κοινωνίας. Οι προϋποθέσεις για την εκδήλωση της ένοπλης σύγκρουσης του Δεκέμβρη και αργότερα του Εμφυλίου είχαν τεθεί πολύ πριν από την αιματηρή καταστολή του EAMικού συλλαλητηρίου της 3ης Δεκεμβρίου στην πλατεία Συντάγματος.

………………………………………

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Το Μηχανοκίνητο Τμήμα της Αστυνομίας Πόλεων ιδρύθηκε τον Μάιο του 1939 από τον δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά με επικεφαλής τον αστυνόμο Νίκο Μπουραντά. Υπήρξε η μοναδική υπηρεσία της Αστυνομίας Πόλεων που επέδειξε έντονη αντικομμουνιστική δράση κατά την περίοδο της Κατοχής στην Αθήνα. Για τη δράση του βλέπε, Αλέξανδρος Αυδής, «Οι Μπουραντάδες», Αθήνα, Νέα Θέσις, 2006.

2. Οι οργανώσεις αντικατασκοπίας «ΜΠΟΥΝΤ» και «3.000» είχαν συσταθεί από τις αρχές κατοχής και στελεχωθεί κυρίως από Ελληνες, με στόχο τη συγκέντρωση πληροφοριών για τη δράση των αντιστασιακών οργανώσεων. Κεντρικό ρόλο στην οργάνωση «3.000» διαδραμάτισε ο γιος του διευθυντή Ασφαλείας του υπουργείου Εσωτερικών, υποστράτηγου Χωροφυλακής Στυλιανού Παπαγρηγοράκη, ο οποίος υπηρετούσε ως ανθυπομοίραρχος στην Ειδική Ασφάλεια, εφημερίδες «Ελευθερία», 5 Νοεμβρίου 1946 και «Ριζοσπάστης», 12 Αυγούστου 1947.

3. Η Διεύθυνση Ειδικής Ασφαλείας της Χωροφυλακής είχε συσταθεί τον Φεβρουάριο του 1929 από την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου με στόχο την προάσπιση του κοινωνικού καθεστώτος, «Εφημερίδα της Κυβερνήσεως», τεύχος Α, 21 Φεβρουαρίου 1929.

4. Γενικά Αρχεία του Κράτους, Μικρές Συλλογές Κ 163, «Κατάστασις απολύτως αποδεδειγμένων κομμουνιστών εδρευόντων εν τω Β΄ Στρατ. Νοσοκομείω (Μονή Πετράκη)» και «Κατάστασις εμφαίνουσα κομμουνιστικά στελέχη του Γ΄ Στρατ. Νοσοκομείου (Αμπελόκηποι)».

5. Εφημερίδα «Ριζοσπάστης», 10 Νοεμβρίου 1946.

6. Τζώρτζης Μαράτος, «Ο κόκκινος σταυρός», Αθήνα, Εστία, 2004, σ. 62.

7. Γιάννης Γκούτας, «Υπό συνθήκες σκλαβιάς. Το χρονικό μιας ομηρίας», Αθήνα, Ωμέγα, 2005, σσ. 23-24.

………………………………………

Ποιος είναι

Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης είναι οικονομολόγος και διδάκτορας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η διδακτορική του διατριβή εκδόθηκε με τίτλο: «Η Εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα», εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2012

Συνεχίζουμε σήμερα, όπως κάθε Τετάρτη, τα άρθρα από νέους ιστορικούς που επιχειρούν να καλύψουν τα ίχνη της σημαδιακής χρονιάς του 1944 στο πεδίο της ιστοριογραφίας και του δημόσιου λόγου, αναζητώντας πληροφορίες και υλικό για ένα «θαυμαστό έτος» της ελληνικής ιστορίας

→Για τον ΕΑΣΑΔ, η προσθήκη του επιθέτου «αγροτικός» δήλωνε ότι απευθυνόταν προς τους αγροτικούς πληθυσμούς, τα συμφέροντα των οποίων θα «προστάτευε» από κάθε προσβολή, και ιδίως από τον κομμουνισμό. Πίσω βέβαια από την όποια ιδεολογία, οι περισσότεροι διέβλεπαν την ευκαιρία για ξεκαθάρισμα παλαιών λογαριασμών ή για εύκολο πλουτισμό

Της Βασιλικής Λάζου*

Στις 16 Αυγούστου 1944, δύο μήνες πριν από την υποχώρηση των Γερμανών από τον Βόλο, το διορισμένο δημοτικό συμβούλιο της πόλης συνεδρίασε εκτάκτως για να αποφασίσει τη λήψη μέτρων για την εμπέδωση της τάξης. Η κατάσταση στην κατακτημένη πόλη κρινόταν «λίαν έκρυθμος και εγκυμονούσα κινδύνους».1

Η νέα πληγή στη βαριά τραυματισμένη από τη φασιστική κατοχή εργατούπολη ήταν τρεις ένοπλες «εθνικιστικές» ομάδες: ο Εθνικός Αγροτικός Σύνδεσμος Αντικομμουνιστικής Δράσης (ΕΑΣΑΔ), οι Εθνικές Αντικομμουνιστικές Ομάδες (ΕΑΟ) και η Ομάδα Ανω Λεχωνίων. Τα ιδιότυπα αυτά «Τάγματα Ασφαλείας» εμφανίστηκαν και έδρασαν σε ολόκληρη τη Θεσσαλία, από τις αρχές Απριλίου έως τον Σεπτέμβριο 1944. Οπως και οι άλλες τέτοιου τύπου οργανώσεις σε ολόκληρη τη χώρα, με πρόσχημα την «καταστροφή του κομμουνισμού» και την «εξουδετέρωση όλων των κινήσεων που ήταν πιθανό να βλάψουν τα εθνικά συμφέροντα»2, συνεργάστηκαν με τις κατοχικές αρχές -ελληνικές και γερμανικές- από τις οποίες χρηματοδοτήθηκαν και εξοπλίστηκαν.

Οι ΕΑΣΑΔίτες έχουν μείνει στη συλλογική μνήμη ως «κατακάθια της κοινωνίας»3. Διακρίνονταν από το γαλάζιο περιβραχιόνιο ή το δίκοχο με τα αρχικά της οργάνωσης. Αρχηγός τους ήταν ο Τάκης Μακεδόνας ή «Μαύρος», πρώην υπαξιωματικός της Χωροφυλακής, φοβερός στην όψη και κατά φήμες σαδιστής. Αρχικά είχε σταλεί ως εκπρόσωπος του ΕΔΕΣ Βόλου στον ΕΔΕΣ Αθηνών για να ζητήσει τη συγκρότηση ένοπλων σωμάτων ως αντίπαλο δέος στο ΕΑΜ. Στη συνέχεια όμως αυτονομήθηκε και συγκρότησε ένοπλα σώματα υπό την αιγίδα της Γερμανικής Ασφάλειας (SD)4. Εκτελέστηκε από τον ΕΛΑΣ στη Μάχη του Κιλκίς, όπου είχε καταφύγει ακολουθώντας τους Γερμανούς κατά την υποχώρησή τους.

Η ΕΑΟ συγκροτήθηκε και χρηματοδοτήθηκε από τη Γερμανική Ασφάλεια. Είχε αρχηγό τον Σταμάτη Σταθεράκο και στη συνέχεια τον Αθανάσιο Ισόπουλο και αποτελούνταν από άντρες που είχαν υπηρετήσει στην Ασφάλεια Αθηνών και Βόλου. Η Ομάδα Ανω Λεχωνίων στρατολόγησε άνδρες από την περιοχή υπό τον κτηματία Σπύρο Ραφτόπουλο, ο οποίος μεταπολεμικά ως αρχηγός δεξιάς παρακρατικής οργάνωσης έγινε διαβόητος με το ψευδώνυμο «Καλαμπαλίκης».

Πυλώνες της ιδεολογίας τους, ο εθνικισμός και ο αντικομμουνισμός. Για τον ΕΑΣΑΔ, η προσθήκη του επιθέτου «αγροτικός» δήλωνε ότι απευθυνόταν προς τους αγροτικούς πληθυσμούς, τα συμφέροντα των οποίων θα «προστάτευε» από κάθε προσβολή, και ιδίως από τον κομμουνισμό. Πίσω βέβαια από την όποια ιδεολογία, οι περισσότεροι διέβλεπαν την ευκαιρία για ξεκαθάρισμα παλαιών λογαριασμών ή για εύκολο πλουτισμό.

Το ζητούμενο ωστόσο ήταν η νομή της μεταπολεμικής εξουσίας. Νέες πολιτικές δυνάμεις είχαν συγκροτηθεί κατά τη διάρκεια της Κατοχής και είχαν αποκτήσει σημαντικά λαϊκά ερείσματα μέσω της Αντίστασης, ενώ ο παλαιός πολιτικός κόσμος στην πλειονότητά του είτε παρέμεινε αδρανής είτε συνεργάστηκε με τους κατακτητές είτε κατέφυγε εκτός ελληνικών συνόρων περιμένοντας να περάσει η μπόρα για να επιστρέψει σαν «απελευθερωτής» με τη δύναμη των βρετανικών όπλων.

Συνεργάστηκαν

Η εντυπωσιακή εμφάνιση του ΕΑΜ στην πολιτική σκηνή και ο στρατιωτικός έλεγχος του μεγαλύτερου μέρους της χώρας από τον ΕΛΑΣ προκαλούσε πανικό στον αστικό πολιτικό κόσμο και τους Βρετανούς προστάτες του. Καθώς η ήττα των δυνάμεων του Αξονα διαφαινόταν στον ορίζοντα, μια σειρά από παράγοντες με φαινομενικά αντικρουόμενα συμφέροντα συνεργάστηκαν για να ανακόψουν την ΕΑΜική δυναμική.

Με τη συγκρότηση δωσιλογικών ένοπλων σχηματισμών, οι Γερμανοί επιδίωκαν αφενός την εξοικονόμηση πολύτιμου γερμανικού αίματος στον αγώνα ενάντια στους αντάρτες και αφετέρου στόχευαν σε μια όσο το δυνατόν πιο ασφαλή υποχώρηση. Η κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη ήθελε να εμποδίσει το ΕΑΜ να καταλάβει την εξουσία όταν θα ερχόταν ώρα της απελευθέρωσης. Προσφέροντας αυτή τη σημαντική υπηρεσία, θεωρούσε ότι θα ξέπλενε από πάνω της την ντροπή του δωσιλογισμού και θα εμφανιζόταν ότι «έσωσε» τη χώρα από τον κομμουνισμό. Ο βασιλιάς και η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση επεδίωκαν να ξαναπιάσουν το νήμα της εξουσίας εκεί που το είχαν αφήσει όταν εγκατέλειψαν τη χώρα. Και φυσικά οι Βρετανοί εμπόδιζαν οποιαδήποτε κίνηση έθετε σε κίνδυνο τα συμφέροντά τους στην Ελλάδα και στην Ανατολική Μεσόγειο γενικότερα. Αν και λεκτικά καταδίκαζαν τα Τάγματα Ασφαλείας και οποιοδήποτε ένοπλο δωσιλογικό σχηματισμό, δεν δίστασαν, όταν έφτασε η ώρα της απελευθέρωσης, να τα διαφυλάξουν από οποιαδήποτε τιμωρία και να τα χρησιμοποιήσουν στον αγώνα εναντίον του ΕΑΜ.

Οι ένοπλες δωσιλογικές οργανώσεις της Θεσσαλίας επισήμως συντηρούνταν από τους Γερμανούς και από γενναίες εισφορές των ομαδαρχών της φασιστικής πολιτικής οργάνωσης ΕΕΕ (Εθνικιστική Ενωσις Ελλάδος), γνωστότερης ως τρία Εψιλον.5 Οι πόροι των «ιδεολόγων αυτών εθνικοσοσιαλιστών» προέρχονταν από εράνους, από επιβολή παρακρατημάτων και από λάφυρα, με έννοια αρκετά διασταλτική. Το δημοσίευμα της ΕΑΜικής εφημερίδας «Ο Ρήγας» είναι ενδεικτικό:

«Ξεγυμνώνανε τους πολίτες πριν τους εκτελέσουν, ρημάζανε μέχρι βελόνι τα μαγαζιά και τα σπίτια τους. Σειρά διαρρήξεις κάθε βράδυ στο κέντρο της πόλης […] Είναι όμως και η νομιμοποιημένη ληστεία. Διακόσια δισεκατομμύρια έχουν βάλει ίσαμε σήμερα στο χέρι την αγορά του Βόλου Ε.Α.Σ.Α.Δ., Ε.Ε.Ε., Ε.Α.Ο. Επιπλέον ο έρανος με το πιστόλι στ’ αυτί!».6

Ατυπη συμφωνία

Φαίνεται ότι υπήρχε άτυπη συμφωνία και οι «εθνικιστές» δικαιούνταν το 15%, ενώ τα υπόλοιπα έπρεπε να τα δίνουν στους Γερμανούς.7 Οι αιτιάσεις δεν διατυπώνονται μόνο από την ΕΑΜική πλευρά. Ο διορισμένος από τη δωσιλογική κυβέρνηση Ιωάννη Ράλλη δήμαρχος Βόλου Θρασύβουλος Παπασακελλαρίου κατήγγειλε ότι ανάμεσα στα θύματα ήταν και οικογένειες εγνωσμένων εθνικιστικών φρονημάτων και διαπίστωνε ότι «οι άνδρες των Ταγμάτων και κυρίως της ΕΑΟ στερούνται πειθαρχίας […] περνούν την ημέρα τους στις ταβέρνες και στους οίκους ανοχής και ασχολούνται με εκβιασμούς σε βάρος των πολιτών. Οι περισσότεροι έπαυσαν προ πολλού να στρατωνίζονται και διαμένουν σε μισθωμένες οικίες ή δωμάτια τα οποία επιτάχθηκαν αυθαίρετα συζώντας με παλλακίδες, και ζώντας, κάθε φορά που τα οικονομούν, βίο σκανδαλώδη και πολυδάπανο».8

Αν και είχαν μικρή στρατιωτική αξία, ήταν στην προνομιακή θέση να γνωρίζουν πρόσωπα και πράγματα λόγω της εντοπιότητάς τους και κατέδιδαν στις δυνάμεις Κατοχής στελέχη του ΕΑΜ. Τις περισσότερες φορές, βέβαια, αναλάμβαναν να διεκπεραιώσουν μόνοι τους τη «βρόμικη δουλειά» των εκτελέσεων. Υπολογίζεται ότι από τέλους Απριλίου μέχρις αρχών Ιουνίου 1944 δολοφόνησαν γύρω στα 220 μέλη της Αντίστασης και έστειλαν σε γερμανικά στρατόπεδα συγκέντρωσης και σε φυλακές, όπως η «Κίτρινη Αποθήκη» του Βόλου, εκατοντάδες πατριώτες.9

Κανείς δεν μπορούσε να αισθάνεται ασφαλής, ούτε να διαμαρτυρηθεί, φοβούμενος κυρώσεις. Τα μπλόκα στις συνοικίες και σε κεντρικά σημεία του Βόλου ήταν συχνά και στις πλείστες των περιπτώσεων οι συλλήψεις γίνονταν στην τύχη, οι ανακρίσεις, από τους πλέον αναρμόδιους, διακρίνονταν από προχειρότητα και δεν είχαν καμία εγγύηση αμεροληψίας. Οι εκτελέσεις πραγματοποιούνταν κατά τρόπο απάνθρωπο, ενώ τα πτώματα εκτίθεντο γυμνά. «Η ύβρις αυτή για το δημόσιο φρόνημα των πολιτών»10 στόχευε στην κατατρομοκράτηση του πληθυσμού.

Αναγκάζονται να φύγουν

Πολλοί Βολιώτες για να αποφύγουν το «κακό συναπάντημα» έφευγαν από την πόλη τρεπόμενοι είτε προς τα ελεύθερα χωριά του Πηλίου είτε, οι πιο πλούσιοι, προς την Αθήνα. Και οι αγρότες δεν έφερναν τα προϊόντα τους στην αγορά φοβούμενοι διαρπαγή.11

Βασιλικότεροι του βασιλέως οι ΕΑΣΑΔίτες ξεπέρασαν σε αγριότητα τους κατακτητές προκαλώντας την επέμβασή τους. Στη Λάρισα, γερμανικό Στρατοδικείο καταδίκασε στην ποινή του θανάτου ΕΑΣΑΔίτες με την κατηγορία ότι «ως όργανα των δυνάμεων κατοχής στην Ελλάδα εξέθεσαν με τις εγκληματικές τους πράξεις το γόητρο του γερμανικού στρατού».12 Τα στυγερά εγκλήματα στις θεσσαλικές πόλεις και στα χωριά προκάλεσαν από πολλές πλευρές εντονότατες διαμαρτυρίες και διαβήματα στις γερμανικές αρχές κατοχής.

Παρά τις αντιδράσεις και τις εκτελέσεις ελάχιστων ΕΑΣΑΔιτών από το γερμανικό στρατοδικείο τον Ιούνιο του 1944 η εγκάρδια και αγαστή συνεργασία ανάμεσα στις «εθνικιστικές» οργανώσεις και τις γερμανικές αρχές συνεχίστηκε. Το ίδιο διάστημα τμήματα του ΕΛΑΣ έκαναν σφοδρές επιθέσεις εναντίον του ΕΑΣΑΔ επιδιώκοντας τη διάλυσή του. Το «Εκτελεστικό [της ΟΠΛΑ]» ανέλαβε να σταματήσει την προδοτική δράση του ΕΑΣΑΔ είτε με εκτελέσεις, απαγωγές και εγκλεισμό των ενόχων σε στρατόπεδα του ΕΛΑΣ στο Πήλιο.13

Αυτή ήταν και η μόνη τιμωρία των ανδρών των ΕΑΣΑΔ. Παρά την παραπομπή πολλών υποθέσεων στα Ειδικά Δικαστήρια Δωσιλόγων του Βόλου14 και της Λάρισας, οι νέες πολιτικές συνθήκες ύστερα από την απελευθέρωση ξέπλυναν τις αμαρτίες τους στην κολυμπήθρα της εθνικοφροσύνης. Το «έθνος» χρειάστηκε εκ νέου τις υπηρεσίες τους για να καταπνίξει κάθε φωνή προόδου και δημοκρατίας. Τους έντυσε Εθνοφύλακες, τους έχρισε απηνείς διώκτες των αγωνιστών της Αντίστασης ως στελέχη παρακρατικών ομάδων και μετά την ευδόκιμο υπηρεσία τους τούς τίμησε με δημόσιες θέσεις και τους έδωσε σύνταξη αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης.

Η «προσφορά» του ΕΑΣΑΔ, όπως και των ένοπλων δωσιλογικών σχηματισμών, στον αγώνα κατά του κομμουνισμού θεωρήθηκε από το κράτος της εθνικοφροσύνης ότι βάραινε περισσότερο από τη συνεργασία με τον κατακτητή. Σήμερα, 70 χρόνια αργότερα, είναι τουλάχιστον άξιο απορίας πώς «αναθεωρητές ιστορικοί» αλλά και μερίδα του πολιτικού κόσμου εξακολουθούν να υποστηρίζουν το ίδιο σαθρό επιχείρημα.

……………………………………………………………………..

1. Δήμος Βόλου, Δημοτικό Συμβούλιο, Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών, 16.8.1944 στο Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας και Τεκμηρίωσης Βόλου. Το έγγραφο έχει ψηφιοποιηθεί στην ιστοσελίδα http://81.186.130.245/archives/html/1944_.html

2. Αναμετάδοση από τον ραδιοφωνικό σταθμό της Αθήνας στις 27 Απριλίου 1944. Παρατίθεται στο Σταύρος Αστερίου Παπαγιάννης, Εθνικός Αγροτικός Σύνδεσμος Αντικομμουνιστικής Δράσης. Τα Τάγματα Ασφαλείας της Θεσσαλίας, Αθήνα: εκδ. Σόκκολη 2007, σ. 22

3. Χαρακτηρισμός βασισμένος σε προφορικές μαρτυρίες οι οποίες συλλέχθηκαν το καλοκαίρι 2014 στο πλαίσιο του προγράμματος Θαλής DEMUCIV του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας με τίτλο «Σχεδιάζοντας το Μουσείο της πόλης του Βόλου: ιστορική έρευνα και ανάπτυξη καινοτόμων διαδραστικών περιβαλλόντων για τη διάχυση της επιστημονικής γνώσης»

4. Επιστολή του κατοχικού δημάρχου Βόλου Θρ. Παπασακελλαρίου προς ΕΔΕΣ Αθηνών, 27.9.1944. Παρατίθεται στο Λάζαρος Αρσενίου, Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, Λάρισα: εκδ. Ελλα, 1999, σ. 63-72 και 76

5. Η οργάνωση Εθνική Ενωσις Ελλάδος (ΕΕΕ) ήταν φασιστικό κόμμα με αντισημιτικό προσανατολισμό. Ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1930 με τη μορφή πολιτικού συλλόγου και είχε παραρτήματα σε πολλές πόλεις. Το 1932 πρωτοστάτησε στα επεισόδια εναντίον του εβραϊκού οικισμού Κάμπελ στη Θεσσαλονίκη. Συνεργάστηκε φανερά με τους Γερμανούς. Εμφανίστηκε το 1944 με αρχηγό τον Κ. Γούλα, ως στρατιωτική οργάνωση. Στον Βόλο, ως αρχηγός της ΕΕΕ εφέρετο ο γιατρός Νικόλαος Γεκενίδης από την Καβάλα.

6. Εφημερίδα «Ο Ρήγας», 9.7.44 Παρατίθεται στο Παπαγιάννης, ό.π., σ. 361

7. Εφημερίδα «Λευτεριά», 18.6.44. Στο ίδιο, σ. 361

8. Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών, 16.8.1944, ό.π.

9. Αρσενίου, στο ίδιο

10. Πρακτικά Δημοτικού Συμβουλίου Παγασών, 16.8.1944, ό.π.

11. Στο ίδιο

12. Παπαγιάννης, ό.π., σ. 33

13. «Ο Ρήγας», 9.7.1944 και «Λευτεριά», 18.6.1944

14. Γενικά Αρχεία του Κράτους Νομού Μαγνησίας, Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Βόλου, Πρακτικά, 1946-1950

………………………………………

Ποια είναι

Η Βασιλική Λάζου είναι ιστορικός, διδάκτορας του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Πάντειου Πανεπιστημίου. Η διατριβή της αφορά την πολιτική, την κοινωνία και τη δικαιοσύνη την περίοδο του εμφυλίου πολέμου. Εχει δημοσιεύσει άρθρα σε συλλογικούς τόμους και επιστημονικά περιοδικά για τη δεκαετία 1940.

Συνεχίζουμε σήμερα, όπως κάθε Τετάρτη, τα άρθρα από νέους ιστορικούς που επιχειρούν να καλύψουν τα ίχνη της σημαδιακής χρονιάς του 1944 στο πεδίο της ιστοριογραφίας και του δημόσιου λόγου, αναζητώντας πληροφορίες και υλικό για ένα «θαυμαστό έτος» της ελληνικής ιστορίας

Της Αννας Μαρίας Δρουμπούκη*

Ο Μαρκ Μαζάουερ αναφέρει πως λίγες χώρες στην Ευρώπη γνώρισαν ένα τόσο μεγάλο ποσοστό απώλειας του εβραϊκού πληθυσμού όσο η Ελλάδα, η οποία έχασε το 90% των Εβραίων που κατοικούσαν στα εδάφη της.1 Η κατάσταση στο τέλος του πολέμου ήταν δραματική: στην Ελλάδα επέστρεψαν περίπου 1.800-2.000 εκτοπισθέντες. Προκύπτει ότι οι ολικές απώλειες ανέρχονται στους 58.885 Εβραίους.2 Περισσότεροι από 54.533 Εβραίοι μεταφέρθηκαν στην Πολωνία, και φυσικά κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι οι γερμανικές Αρχές τούς προόριζαν για ένα μέρος που λέγεται Αουσβιτς.3 Ετσι, το Αουσβιτς για την Ελλάδα σημαίνει το ξερίζωμα και την καταστροφή πολλών κοινοτήτων με μακραίωνη παρουσία.4

«Πύκνωση της ιστορίας»

Το 1944 υπήρξε κομβική χρονιά όσον αφορά τη γεωγραφία της εκτόπισης. Παρατηρείται μια «πύκνωση της ιστορίας» και οι διώξεις των Εβραίων είχαν ως αποτέλεσμα η Ελλάδα να μετατραπεί σε μια εθνολογικά ομοιογενή χώρα.5 Σε πολλές πόλεις και νησιά οι Εβραίοι συγκεντρώνονταν από τις γερμανικές Αρχές και ύστερα από μια διαδικασία βάρβαρης διαλογής και αποχωρισμού από τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας, εκτοπίζονταν στα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου.

Το πρωτόγνωρο του εγκλήματος διαπιστώνεται ακόμη και στις σχετικές ελλείψεις του ελληνικού λεξιλογίου. Π.χ., η έννοια deportation –η βίαιη μεταφορά σε στρατόπεδο προσχεδιαζόμενου θανάτου- μεταφράζεται ανεπαρκέστατα ως «απέλαση» ή «εκτοπισμός», έννοιες που τουλάχιστον θα άφηναν περιθώρια ελπίδας (και επιλογής) ως προς τον τελικό προορισμό. Αντιθέτως, οι μυριάδες ανήμπορων ανθρώπων που στοιβάζονταν, χειρότερα και από ζώα, σε φορτηγά τρένα για να δολοφονηθούν στο Αουσβιτς, δεν ήταν ούτε απελαθέντες ούτε αιχμάλωτοι ούτε όμηροι – έννοιες που όλες τους θα διατηρούσαν ορισμένα βασικά στοιχεία, δικαιώματα, ανθρώπινης υπόστασης.6

Στην Αθήνα, με τέχνασμα των Γερμανών, παρουσιάστηκαν στη Συναγωγή της Μελιδόνης στις 24 Μαρτίου του 1944 περίπου 800 Εβραίοι της Αθήνας, με την ελπίδα να παραλάβουν άζυμα και ζάχαρη για την προετοιμασία του παραδοσιακού πασχαλινού γεύματος. Εκεί συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στο άγνωστο μέχρι σήμερα στρατόπεδο Χαϊδαρίου, και μετέπειτα στο Αουσβιτς. Το Χαϊδάρι ήταν κυρίως διαμετακομιστικό κέντρο, και λειτουργούσε με βάση τους κανονισμούς που ίσχυαν σε όλα τα ναζιστικά κολαστήρια. Αυτό επιβεβαιώνεται από τη μαρτυρία του Μποτόν Ανρί, στην οποία βρίσκουμε και στοιχεία για τη μεταχείριση των κομμουνιστών κρατουμένων:

«Από το Χαϊδάρι οργάνωναν τις αποστολές στην Πολωνία. Οι Εβραίοι δικαιούντο μισή μερίδα, τη μισή από τους Ρωμιούς […]. Γενικώς όσοι εκτελέστηκαν ήταν όλοι κομμουνιστές, φανατικοί μέχρι θανάτου. Τους Εβραίους προόριζαν για άλλου είδους θανάτους. Ηταν πράγματα τρομερά και ανεπανάληπτα αυτά που συμβαίνανε εκεί. Σκηνές τρομερές».7

«Η ψυχή μου σε αναμονή»

Για την καθημερινή ζωή στο Χαϊδάρι, ο Μαρσέλ Νατζαρή αφηγείται:

«Καμιά πενηνταριά ήμασταν και κάθε μέρα μεγαλώναμε. Η ζωή στο Χαϊδάρι ήταν ένα κομμάτι ψωμί στις 5 ή 6 το πρωί ημερησίως της μιας οκάς. Το πρωί πλιγούρι με σταφίδα, μεσημέρι φασόλια ή μπιζέλια ή ρεβίθια ή μακαρόνια και το βράδυ φακές ή φασόλια ή ρεβίθια. Το ξύλο δεν έλειπε και ύστερα ήταν ο σκύλος που βαρούσε άσχημα, χωρίς να λυπάται καθόλου. Σε κάθε πρωινό προσκλητήριο, η ψυχή μου βρισκόταν εν αναμονή. Κάθε ώρα, περίμενα να με πάνε για εκτέλεση. Κάθε βδομάδα σχεδόν, πήγαινα για ανάκριση με την κλούβα στην οδό Μέρλιν και βέβαια πάντα ερχόμουν σακατεμένος. Στις 2 Απριλίου του ’44 μας φορτώσανε διά τον σταθμόν του Ρουφ, διά μιαν άγνωστον διεύθυνσιν».8

Η αποστολή που φεύγει απ’ την Αθήνα την Κυριακή 2 Απριλίου, αριθμεί περίπου 1.900 εξόριστους, κλεισμένους σε καμιά τριανταριά φορτηγά βαγόνια. Καθ’ οδόν μεγαλώνει: Εβραίοι της Χαλκίδας, της Λάρισας, 2.400 αιχμάλωτοι από το Βόλο, τα Τρίκαλα, και κυρίως από τα Ιωάννινα.9 Πρόκειται για έναν τερατώδη συρμό, με 5.200 ανθρώπους, σε συνθήκες φριχτής συμπίεσης και ασφυξίας.

Η δεύτερη μεγάλη αποστολή Εβραίων στο Χαϊδάρι έγινε στις 9 Ιουνίου του 1944: 1.795 Εβραίοι της Κέρκυρας. Πάλι παρέμειναν για μικρό διάστημα εκεί και μεταφέρθηκαν στο Αουσβιτς. Οι Εβραίοι της Κέρκυρας δεν είχαν την ίδια τύχη με τους Εβραίους της Ζακύνθου, που σώθηκαν με τη βοήθεια των ελληνικών αρχών, του μητροπολίτη και του Γερμανού διοικητή.

Η πιο δραματική εκτόπιση ήταν αυτή των δωδεκανήσιων Εβραίων. Στις 24 Ιουλίου 1944, οι Εβραίοι της Ρόδου και της Κω (συνολικά 1.673) συνελήφθησαν και στις 31 Ιουλίου τα πλοία κατέπλευσαν στον Πειραιά. Μεταφέρθηκαν στο Αουσβιτς, με ενδιάμεσο σταθμό το Χαϊδάρι. Πέντε άνθρωποι πέθαναν στη διάρκεια του ταξιδιού λόγω των ασφυκτικών συνθηκών διαβίωσης.

Στη συνάντηση ενός Γερμανού αξιωματικού και του προέδρου της κοινότητας για την κοινοποίηση της εντολής της συγκέντρωσης όλων των Εβραίων της Ρόδου με τις ταυτότητες και τις άδειες εργασίας, ο πρόεδρος αντέδρασε με τα εξής λόγια: «Κακός οιωνός. Κάτι τρομερό πρόκειται να συμβεί σε εμάς. Εχω ένα κακό προαίσθημα. Ας μας προστατεύσει ο θεός!».10 Σε εκείνες τις δύσκολες στιγμές, ο Τούρκος πρόξενος στη Ρόδο Σελαχατίν Ουλκουμέν παρενέβη και κατάφερε να σώσει 52 δωδεκανήσιους Εβραίους που είχαν τουρκική υπηκοότητα. Μέχρι σήμερα τον θυμούνται στο νησί ως τον «Τούρκο Σίντλερ».

Παραζάλη και ξύλο

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του κρατούμενου Μανόλη Κριαρά:

«Οι Εβραίοι της Ρόδου ήταν σε οικτρή κατάσταση στο Χαϊδάρι. Παραζάλη και ξύλο, γέροι να πέφτουνε κάτω, άλλοι να κλαίνε… Τους έβαλαν να καθίσουν κάτω από καυστικό ήλιο. Αρχισαν να διψούν. Μετά πολλά βάσανα τους έφεραν νερό σ’ ένα βρώμικο καζάνι… Νύχτωσε. Δεν τους έδωσαν φαΐ – τους έστειλαν σε χωριστούς θαλάμους, αλλά υπό κτηνώδεις συνθήκες».11

Ο Μποτόν Ανρί στη μαρτυρία του, τονίζει τον αποτρόπαιο τρόπο μεταφοράς τους:

«Ηταν κάπου 3.000 γυναικόπαιδα, κάτω από συνθήκες κόλασης, να χάνει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα. Κουβαλούσαν απίστευτα πράγματα, κατσαρόλες, τηγάνια…».12

Η Ματίλντε Καπελούτο περιγράφει τη διαδικασία ελέγχου άμα τη αφίξει τους στο Χαϊδάρι: «Μας έγδυσαν, ήμασταν εντελώς γυμνές. Το σοκ ήταν τεράστιο για εμάς καθώς ζούσαμε σε παραδοσιακά περιβάλλοντα».13

Η μεταφορά των δωδεκανήσιων Εβραίων ήταν η τελευταία εκτόπιση από ελληνικό έδαφος. Ο Κόκκινος Στρατός σημείωνε ήδη επιτυχίες στο νοτιοανατολικό μέτωπο και η Στρατιά Ε ετοιμαζόταν για την οριστική αποχώρηση από την Ελλάδα. Η μεταφορά λοιπόν αυτή συνιστούσε απλά και μόνο μια τεράστια σπατάλη των λιγοστών μεταφορικών μέσων στη γραμμή υποχώρησης.14 Στη Ρόδο επέστρεψαν με το τέλος του πολέμου μόνο 163 άτομα. Με την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στο ελληνικό κράτος το 1948, και ύστερα από πρωτοβουλία του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου, είκοσι εβραϊκές οικογένειες εγκαταστάθηκαν στη Ρόδο, με αποτέλεσμα να επανασυσταθεί η κοινότητα.15 Μια δύσκολη αρχή, για μια ακόμα δυσκολότερη μεταπολεμική επανένταξη.

………………………………………

1 Μαρκ Μαζάουερ, «Στην Ελλάδα του Χίτλερ. Η εμπειρία της Κατοχής», Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1994, σ. 285

2 Χάγκεν Φλάισερ, «Στέμμα και Σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης», τόμος Β’, Παπαζήσης, Αθήνα 1995, σ. 346-348.

3 Μαζάουερ… ό.π., σ. 285.

4 Οντέτ Βαρών-Βασάρ, «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων», δεύτερη επαυξημένη έκδοση, Εστία, Αθήνα 2012, σ. 129.

5 Πολυμέρης Βόγλης, «Η ελληνική κοινωνία στην Κατοχή 1941-1944», Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2010, σ. 147, 177.

6 Κεντρική ομιλία του Χάγκεν Φλάισερ στην Ημέρα Μνήμης Μαρτύρων και Ηρώων Ολοκαυτώματος, Συναγωγή Αθηνών, 27/1/2011.

7 Visual History Archive, Μποτόν Ανρί, αρ. Συνέντευξης 42858.

8 Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, «Το Ολοκαύτωμα στις μαρτυρίες των Ελλήνων Εβραίων», Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1993, σ. 51-52.

9 Μίκαελ Μόλχο, «In Memoriam. Αφιέρωμα εις την μνήμην των ισραηλιτών θυμάτων του ναζισμού εν Ελλάδι», Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 227.

10 Hizkia M. Franco, «The Jewish Martyrs of Rhodes and Kos», Joseph Franco, Zimbabwe 2009, σ. 62.

11 Βλ. μαρτυρία Μανόλη Κριαρά σε καταγραφή Γιώργου Θεοτοκά, περιοδικό «Αντί», 5.10.2001.

12 Visual History Archive, αρ. Συνέντευξης 42858.

13 Visual History Archive, αρ. Συνέντευξης 18735.

14 Χάγκεν Φλάισερ, «Στέμμα και Σβάστικα…» ό.π. σ. 340.

15 Βλ. Κατάλογος έκθεσης «Η εβραϊκή κοινότητα της Ρόδου»», Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, 2009.

……………………………………..

Ποια είναι

Η Αννα-Μαρία Δρουμπούκη είναι διδάκτορας Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το βιβλίο της «Τόποι της Μνήμης, μνημεία της λήθης: ίχνη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σε Ελλάδα και Ευρώπη», που αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της διατριβής της, θα κυκλοφορήσει μέσα στο 2014 από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ.

Αντιμέτωπο με τα ναζιστικά στρατεύματα και τις δυνάμεις των Ελλήνων αντικομμου νιστών οι οποίες είχαν αποκτήσει μια σιωπηρή πολιτική νομιμοποίηση, το στρατόπεδο της ΕΑΜικής αντίστασης ριζοσπαστικοποιήθηκε αρκετά πιο έντονα, ενώ μεταμορφώθηκε σε ένα στρατό αποφασισμένων εθελοντών

Του Ιάσονα Χανδρινού

Από την έναρξη της «τυπικής» γερμανικής δικαιοδοσίας για ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο μετά την ιταλική συνθηκόλογηση (Σεπτέμβριος 1943) και μέχρι τα τέλη Δεκεμβρίου, υπολογίζεται πως είχαν σκοτωθεί από τους αντάρτες περίπου 600-800 στρατιώτες της Βέρμαχτ, ενώ είχαν σκοτωθεί ή εκτελεστεί 4.487 Ελληνες, στη συντριπτική τους πλειονότητα άοπλοι [1]. Στις 22 Δεκεμβρίου 1943 –εννέα μέρες μετά τη σφαγή στα Καλάβρυτα– η Στρατιωτική Διοίκηση ΝΑ Ευρώπης εξέδωσε μια κεντρική οδηγία που ανέπτυσσε το σκεπτικό για την κατάπνιξη της ένοπλης αντίστασης την προσεχή χρονιά [2].

Λαμβάνοντας υπόψη τις διαμαρτυρίες πολιτικών αξιωματούχων για προσεκτικότερη αντιμετώπιση του άμαχου πληθυσμού (μετά τη σοκαριστική εντύπωση που προκάλεσαν οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις Οκτωβρίου-Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου σε κεντρική και νότια Ελλάδα, με αποκορύφωμα τη σφαγή των Καλαβρύτων), η διαταγή προσπάθησε να χαλιναγωγήσει τα πνεύματα αντεκδίκησης που επικρατούσαν στις τάξεις του στρατού, μετά τις πρώτες συγκρούσεις με τους Ελληνες αντάρτες. Τα στρατεύματα έπρεπε να κινούνται μόνο εναντίον «δραστών» και αμάχων που αποδεδειγμένα τους υποστήριζαν.

Οι αναλογίες εκτελέσεων, ο αριθμός των ομήρων και η δικαιοδοσία των κατώτερων εκτελεστικών οργάνων ελαττώθηκαν. Ωστόσο, η προοπτική μιας «διαλλακτικότερης» πολιτικής αναιρείται μέσα από το ίδιο το κείμενο που την αναλύει. Τα στρατεύματα, γράφει, θα στρέφονταν σε συλλήψεις και εκτελέσεις όσων παρείχαν «ενεργό ή συγκαλυμμένη υποστήριξη στους συμμορίτες», αλλά και «ατόμων τα οποία δεν σχετίζονται άμεσα με τις πράξεις, ωστόσο αναγνωρίζονται ως κομμουνιστές».

Το γράμμα και το πνεύμα της διαταγής αναγνώριζαν έμμεσα πως στην αυγή του 1944, η στρατιωτική κατάσταση στην Ελλάδα ήταν ανεξέλεγκτη.

Η βασική υπενθύμιση πως ο πόλεμος διεξάγεται κυρίως εναντίον ένοπλων κομμουνιστών συνοδεύεται τώρα και από την προγραμματική συμπερίληψη ενός –σκόπιμα απροσδιόριστου– αριθμού αμάχων στα εξεγερθέντα στοιχεία. Μια ακόμη προοικονομία του αιματηρού δεκαμήνου που θα ακολουθούσε ήταν και η ρητή διάκριση ανάμεσα στις μορφές εμπλοκής με τους αντάρτες: απώλειες από ενέδρες θα τιμωρούνταν με αντίποινα, απώλειες σε μάχη (οργανωμένες επιθέσεις ή συμπλοκές κατά τη διάρκεια επιχειρήσεων), όχι. Για πρώτη φορά οι Γερμανοί παραδέχονταν έμμεσα την ύπαρξη ενός υπολογίσιμου εσωτερικού αντιπάλου, με τον οποίον είχαν ήδη εμπλακεί «τακτικά» κατά τη διάρκεια του τελευταίου τριμήνου του 1943 [3].

Στατιστικές

Αυτός ο εσωτερικός αντίπαλος ήταν ο ΕΛΑΣ, η μόνη ένοπλη δύναμη που την αυγή του 1944 συνιστούσε κάποιου είδους ενόχληση για τα κατοχικά στρατεύματα στο εσωτερικό της χώρας. Τίποτα δεν θύμιζε την «άτακτη», ημιεξεγερσιακή κατάσταση του προηγούμενου καλοκαιριού. Οι αντάρτες δεν αντιμετώπιζαν πια συμπαθούντες Ελληνες χωροφύλακες ούτε «απόλεμους» Ιταλούς, όπως το 1942 και το 1943, αλλά άριστα εκπαιδευμένους Ορεινούς Κυνηγούς, φανατισμένους νεοσύλλεκτους των Βάφεν Ες-Ες, το απόσπασμα θανάτου του λοχία Φριτς Σούμπερτ και περίπου 16.650 Ελληνες «εθελοντές» κάθε είδους [«Εθνικός Ελληνικός Στρατός (ΕΕΣ)» στη Μακεδονία, Τάγματα Ευζώνων, Εθελοντικά Τάγματα Χωροφυλακής στην Πελοπόννησο κοκ]. Το επιτελείο του Χάινριχ Χίμλερ επαίνεσε τη μαχητική επίδοση αυτών των «αναλώσιμων» ελληνικών σωμάτων που αποτελούσαν ανθρώπινες ασπίδες της γερμανικής στρατηγικής, διασώζοντας –ευτυχώς– για τους μελλοντικούς ιστορικούς τις συνολικές τους απώλειες: 697 νεκροί, 909 τραυματίες και 586 αγνοούμενοι [4], ενώ χάρη στους πίνακες συνταξιοδοτηθέντων «αντιστασιακών» από τις μετεμφυλιακές κυβερνήσεις, γνωρίζουμε πως ο δωσιλογικός ΕΕΣ στη Μακεδονία είχε 1.745 νεκρούς [5]. Το μεγαλύτερο μέρος αυτών των απωλειών συναρτάται με την αυξημένη συμμετοχή «εθελοντών» σε επιθετικές επιχειρήσεις και μαζικές εκτελέσεις αμάχων σε χωριά και πόλεις (Πύργοι Εορδαίας, Γιαννιτσά, Χορτιάτης, Δουργούτι, Κοκκινιά).

Αν και ο ένοπλος δωσιλογισμός ως βασικό χαρακτηριστικό της Ελλάδας του 1944 έχει μελετηθεί αρκετά ως προς τους αριθμούς και τις πολιτικοκοινωνικές του αναφορές, επικρατεί ακόμα η ανόητη εντύπωση πως οι Γερμανοί ήταν απλοί παρατηρητές μιας ενδοελληνικής αιματοχυσίας και όχι πρωταγωνιστές της κατάστασης. Αγνοείται πως από τον Ιανουάριο έως τον Σεπτέμβριο του 1944, οι Γερμανοί υπολόγισαν πως (με ή χωρίς τη βοήθεια των συνεργατών τους) είχαν σκοτώσει «σε μάχη» 15.063 Ελληνες και είχαν εκτελέσει σε αντίποινα ακόμα 3.283. Το σημαντικό συμπέρασμα από αυτή την προφανή δυσαναλογία, εκτός από τη στρατιωτική ανηθικότητα των γερμανικών ταξινομήσεων (η συντριπτική πλειονότητα των νεκρών σε «μάχη» είναι άμαχοι), είναι πως ο συνολικός αριθμός (18.346 άτομα) για το 1944 αντιστοιχεί στο ήμισυ των θυμάτων του ελληνικού πληθυσμού από τα γερμανικά όπλα για όλη την περίοδο της Κατοχής [6].

Οι απώλειες των κατακτητών ήταν αντίστοιχες. Η 117 Μεραρχία Κυνηγών που έλεγχε την Πελοπόννησο από τον Σεπτέμβριο του 1943 έως τον Σεπτέμβριο του 1944 είχε 1.100 νεκρούς από τη δράση των «κομμουνιστικών συμμοριών» [7]. Οι συνολικές γερμανικές απώλειες, από την 1η Ιανουαρίου έως τις 29 Σεπτεμβρίου 1944, ανήλθαν σε 2.239 νεκρούς, 3.654 τραυματίες και 1.285 αγνοούμενους, ένα σύνολο 7.178 ανδρών εκτός μάχης, κατά κύριο λόγο αποτελέσματα της δράσης του ΕΛΑΣ [8], αδιάψευστο τεκμήριο της ραγδαίας κλιμάκωσης του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα σε όλη τη χώρα.

Στρατηγική

Ο πόλεμος διεξαγόταν μέσα από συνεχείς αμοιβαίες επιθέσεις και αντεπιθέσεις. Την τελευταία χρονιά της Κατοχής, δεκάδες μικρές και μεγάλες επιθετικές επιχειρήσεις με ευφάνταστα κωδικά ονόματα («Χρυσαετός», «Κούκος», «Τάρανδος», «Κόνδωρ», «Καταιγίδα Σφαιρών», «Οχιά», «Μαγιάτικη Καταιγίδα», «Αιφνίδιο Χτύπημα» κ.ά.) χτένιζαν τα ορεινά και πεδινά της πολύπαθης χώρας. Η συστηματική καταστροφή της υπαίθρου δεν μεταφραζόταν σε ικανοποιητικό «body count».

Εκστρατείες-σκούπα που βασίζονταν στη γερμανική υπεροπλία απαιτούσαν μεγάλες δυνάμεις και ποτέ δεν προκαλούσαν στον ΕΛΑΣ απώλειες που θα κλόνιζαν τη συνοχή των μονάδων του. Η Βέρμαχτ ξεκίνησε από τον Ιανουάριο του 1944 να εφαρμόζει «αντάρτικες» τακτικές, ειδικά εκεί που η τραχύτητα του εδάφους ακύρωνε τα όποια πλεονεκτήματα των αντιμαχομένων. Στις 5 Ιανουαρίου, στο χιονοσκεπές πεδίο της Ορεινής Παρνασσίδας, ένα μικρό τμήμα της επίλεκτης Μεραρχίας Brandenburg σκότωσε σε ενέδρα 32 αντάρτες του Τάγματος Παρνασσίδας του ΕΛΑΣ. Τον Απρίλιο, στο πλαίσιο των επιχειρήσεων «Ερωδιός», «Σκαντζόχοιρος» και «Κόνδωρ» στη νότια και δυτική Πελοπόννησο, εφαρμόστηκαν τακτικές καινοτομίες.

Ενα τάγμα του 737 Συντάγματος Κυνηγών επιχείρησε να πλήξει τους αντάρτες αντιγράφοντας τη στρατηγική τους: «Με τους 100 καλύτερους στρατιώτες μου κινηθήκαμε στην περιοχή γύρω από την Ολυμπία, χωρίς διακριτικά, χωρίς στολή, χωρίς επαφή με το αρχηγείο μας… Ντυμένοι και εξοπλισμένοι όπως οι συμμορίτες σκοτώσαμε πάνω από 300 άνδρες. Η επιχείρηση αυτή υπήρξε πιο επιτυχής από οποιαδήποτε άλλη θα είχαμε κάνει με 3.000 άνδρες». Από τον Μάιο του 1944, το 7ο Σύνταγμα Γρεναδιέρων της 4ης Αστυνομικής Μεραρχίας των Ες-Ες εφάρμοζε τακτικές παραπλάνησης για να παγιδεύει και να εξοντώνει αντάρτες στην περιοχή της ανατολικής Στερεάς.

Στις 7 Ιουνίου, ένας λόχος του ΙΙΙ/34 Τάγματος του ΕΛΑΣ Λιβαδειάς αιφνιδιάστηκε και διαλύθηκε με απώλειες κοντά στη Δεσφίνα από Γερμανούς που φορούσαν πολιτικά ρούχα και μιλούσαν ελληνικά. Τρεις μέρες αργότερα, στην ίδια περιοχή, μια αντίστοιχη αντάρτικη παγίδα (στρατιώτες των Ες-Ες ντυμένοι χωριάτες) στράφηκε εναντίον των εμπνευστών της, προκαλώντας το άνευ προηγουμένου μακελειό στο χωριό Δίστομο.

Οι αντάρτες προσαρμόστηκαν αντίστοιχα. Τον Φεβρουάριο, η ανώτατη γερμανική διοίκηση (Ομάδα Στρατιών Ε) επισήμανε πως οι αντάρτες δεν εγκαθιστούν πλέον μεγάλες αποθήκες τροφίμων, όπλων και πυρομαχικών στα χωριά, αλλά σε δάση και απρόσιτες περιοχές, αθέατες για τα γερμανικά στρατεύματα [9]. Ο ΕΛΑΣ αποδέχτηκε επίσης την πρόκληση ενός «πολέμου φθοράς» επί ίσοις όροις που επέβαλαν οι Γερμανοί. Κατοικημένες περιοχές εκκενώνονταν πιο άμεσα ή προστατεύονταν καλύτερα σε σχέση με το 1943. Χωρίς να εγκαταλείψουν την παραδοσιακή τακτική του «χτύπα και φύγε», οι αντάρτες άρχισαν να δοκιμάζουν την αντοχή τους στη στατική άμυνα και τις αντεπιθέσεις εναντίον ισχυρών μονάδων πεζικού. Στις 11 Μαΐου 1944, το 7ο Σύνταγμα Γρεναδιέρων των Ες-Ες επιτέθηκε ταυτόχρονα σε Μακρακώμη, Σπερχειάδα και Υπάτη, συναντώντας –παραδόξως– πεισματική άμυνα από το τοπικό 52ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ. Μέσα σε λίγη ώρα, 21 μαχητές είχαν σκοτωθεί ή τραυματιστεί. Στη Μάχη της Αμφιλοχίας (13 Ιουλίου), περίπου 200 αντάρτες αντιμετώπισαν πεζικό και άρματα μάχης σε ανοιχτό πεδίο, για δέκα ώρες, και αποχώρησαν μόνο όταν το 1/3 της δύναμής τους κείτονταν νεκροί ή τραυματισμένοι.

Ο κανόνας των αμυντικών ελιγμών καθιστούσε ακόμα πιο εντυπωσιακές τις εξαιρέσεις. Η τακτική της ενέδρας-αντεπίθεσης γνώρισε το απόγειό της στην Πελοπόννησο, το μόνο ελληνικό έδαφος που κηρύχτηκε τον Μάιο σε «ζώνη επιχειρήσεων», δηλαδή ανοιχτό πολεμικό μέτωπο. Σε Γλόγοβα Αρκαδίας (20 Απριλίου) και Στυμφαλία (2 Ιουλίου), ισχυρά γερμανικά αποσπάσματα μάχης που επιχειρούσαν στην καρδιά της ανταρτοκρατούμενης ζώνης αποδεκατίστηκαν σε καλά οργανωμένες αντεπιθέσεις, ενώ οι ενέδρες σε αυτοκινητοπομπές γίνονταν ολοένα και πιο φονικές. Στις 19 Ιουλίου, μια φάλαγγα φορτηγών της 117 Μεραρχίας Κυνηγών εξολοθρεύτηκε σε μια αριστοτεχνική ενέδρα στη Χώρα Μεσσηνίας, βορειοδυτικά της Πύλου (99 νεκροί και αγνοούμενοι). Οι γερμανικές απώλειες είχαν και ποιοτική διάσταση. Εκτός από τον στρατηγό Κράιπε που απήχθη σε θεαματική επιχείρηση από Κρητικούς αντάρτες και Βρετανούς αξιωματικούς, ο ΕΛΑΣ σκότωσε στα τέλη Απριλίου σε ενέδρα δυτικά των Μολάων τον διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών, υποστράτηγο Φραντς Κρεχ, ενώ και ο διοικητής της 4ης Αστυνομικής Μεραρχίας των Ες-Ες, συνταγματάρχης Καρλ Σίμερς –ένας από τους πιο φανατικούς εθνικοσοσιαλιστές διοικητές–, τραυματίστηκε θανάσιμα από έκρηξη νάρκης στην περιοχή της Αρτας κατά τη διάρκεια εκκαθαριστικών επιχειρήσεων τον Αύγουστο.

Ο πόλεμος έφτασε στο απόγειό του το καλοκαίρι. Τον μήνα Ιούλιο, οι γερμανικές απώλειες σε όλη τη χώρα τριπλασιάστηκαν απότομα (476 νεκροί, 705 τραυματίες, 69 αγνοούμενοι). Είναι ο μήνας των μεγάλων εκκαθαριστικών επιχειρήσεων στη Δυτική Μακεδονία («Χρυσαετός»), κατά τις οποίες οι Γερμανοί παραδέχτηκαν εκτεταμένες «μάχες εκ του συστάδην» στη βορειοδυτική Μακεδονία, των μεγάλων επιθέσεων του ΕΛΑΣ σε Αμφισσα (2 Ιουλίου) και Αμφιλοχία (12-13 Ιουλίου), αλλά και μιας σειράς επιθέσεων του ΕΔΕΣ στην περιοχή της Πρέβεζας (6-7 Ιουλίου). Τον επόμενο μήνα, ο ΕΛΑΣ παγίδευσε και εξόντωσε 200 οπλίτες του επίλεκτου Συντάγματος Ορεινών Κυνηγών των Ες-Ες στις Καρούτες Φωκίδας, σε μια μάχη που ακόμα και οι Βρετανοί αναγνώρισαν ως σημαντική συνεισφορά του γενικώς «παθητικού» ΕΛΑΣ στην επιχείρηση «Κιβωτός του Νώε» (Noah’s Ark), κατά των υποχωρούντων γερμανικών δυνάμεων [10]. Μαζί με τις μάχες στη γερμανική ζώνη του Εβρου και τις αναρίθμητες συμπλοκές στον Θεσσαλικό Κάμπο στο πλαίσιο της «μάχης της σοδειάς», οι απώλειες των κατακτητών τον Αύγουστο έφτασαν σε 532 νεκρούς, 632 τραυματίες και 249 αγνοούμενους.

Οι αλλαγές

Αντιμέτωπο με ναζιστικά στρατεύματα (κάποια από τα οποία πρώτης γραμμής) και δεκάδες χιλιάδες Ελληνες αντικομμουνιστές οι οποίοι αποκτούσαν σταδιακά μια σιωπηρή πολιτική νομιμοποίηση, το στρατόπεδο της ΕΑΜικής αντίστασης ριζοσπαστικοποιήθηκε έντονα. Ο ολοκληρωτικός πόλεμος με τη Βέρμαχτ, η πραγματικότητα εκατοντάδων κατεστραμμένων χωριών και χιλιάδων νεκρών αμάχων και η αίσθηση αναμέτρησης με ένα ενδοελληνικό «μαύρο μέτωπο» είχε μεταμορφώσει το «κατσαπλιάδικο» του 1942-1943 σε έναν στρατό αποφασισμένων εθελοντών, στον οποίον είχαν θέση μόνο όσοι είχαν πραγματικά διάθεση να πολεμήσουν. Μόνιμοι και έφεδροι αξιωματικοί αξιοποιούνταν σε ολοένα πιο μάχιμα καθήκοντα, ενώ η κομματικότητα (όχι απαραίτητα με την έννοια του κομματικού μέλους) άρχισε να ταυτίζεται με τη γενναιότητα στη μάχη και την αντοχή στα βασανιστήρια, ενισχύοντας την πολιτική συνείδηση των εμπλεκόμενων μαχητών. Η στρατιωτικοποίηση της υπαίθρου, η οποία είχε σαρωθεί σε σοκαριστικό βαθμό από τον ολοκληρωτικό πόλεμο του 1944, διατηρήθηκε σχεδόν αναλλοίωτη τουλάχιστον ώς το 1949.

1. Hagen Fleischer, «Deutsche “Ordnung” in Griechenland 1941-1944». Στο: Loukia Droulia, Hagen Fleischer (επιμ.), Von Lidice bis Kalavryta. Widerstand und Besatzungsterror. Metropol/INE-EIE 1995, σ. 151-223. Kaspar Dreidoppel, Der griechische Dämon. Widerstand und Bürgerkrieg im besetzten Griechenland 1941-1944. Harrassowitz Verlag, Βίσμπαντεν 2009, σ. 341, υποσ. 40. 2. Ομοσπονδιακό Αρχείο Γερμανίας [ΟΑ], RW 40/89, ανώτατος διοικητής Νοτιοανατολικής Ευρώπης, Γραφείο Επιχειρήσεων, 296/43, απόρρητο, 22.12.1943. 3. Στα μέσα Οκτωβρίου 1943, δύο γερμανικοί λόχοι παγιδεύτηκαν και αποδεκατίστηκαν σε δύο διαφορετικές συγκρούσεις με πολυάριθμα και καλά εξοπλισμένα τμήματα του ΕΛΑΣ (Κερπινή Αχαΐας, Δερβενοχώρια Βοιωτίας). Οι απώλειες των Γερμανών ξεπέρασαν τους 150 νεκρούς. 4. ΟΑ, NS 19/3695, Kommandostab Reichsführer-SS, Auszug aus dem Bericht des HSSPF über den Einsatz der Polizeikräften in Griechenland, 2.11.1944. 5. Ο πίνακας συντάχθηκε από το ΓΕΕΘΑ το 1966 και δημοσιεύεται στο: Αθανάσιος Κούτρας, Εθνική Αντίσταση 1941-1944. Αθήναι 1981, σ. 160. 6. Για τις συνολικές απώλειες αμάχων παίρνουμε ως βάση την πιο αξιόπιστη, συγκριτικά, καταμέτρηση που υπολογίζει 38.690 νεκρούς, ως θύματα των Γερμανών για ολόκληρη την περίοδο της Κατοχής (Απρίλιος 1941-Οκτώβριος 1944). Δημήτριος Ι. Μαγκριώτης, Θυσίαι της Ελλάδος και εγκλήματα κατοχής κατά τα έτη 1941-1944, Αθήναι 1949, σ. 309. 7. Χέρμαν Φρανκ Μάγερ, Από τη Βιέννη στα Καλάβρυτα. Τα αιματηρά ίχνη της 117ης Μεραρχίας Κυνηγών στη Σερβία και την Ελλάδα (μτφρ. Γιάννης Μυλωνόπουλος). Εστία, Αθήνα 2004. 8. ΟΑ, RH 19 VII/15-17, 25-27, Ομάδα Στρατιών Ε, Πολεμικό Ημερολόγιο, αναλυτικός πίνακας στο: Dreidoppel, σ. 489-491. 9. ΟΑ, RH 19 XI/39, Ομάδα Στρατιών Ε, «Οδηγίες για τη διεξαγωγή του συμμοριακού πολέμου», 24.2.1944. 10. C. M. Woodhouse, History of the Allied Military Mission in Greece, September 1942 to December 1944 (αντίγραφο στο αρχείο του γράφοντος), χ.χ., σ. 200-201.

……………………………………………….

Ποιος είναι

Ο Ιάσονας Χανδρινός είναι ιστορικός, υποψήφιος διδάκτορας νεότερης ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 2012 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Το τιμωρό χέρι του λαού. Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα 1942-1944» από τις εκδόσεις Θεμέλιο.