ANOIXTO BIBΛΙΟ

Του Γιάννη Τσίρμπα

^[1]Ποιος είναι ο ηθικός ρόλος της τηλεόρασης στον σύγχρονο δημόσιο βίο; Μπορεί, στο πλαίσιο της παγκόσμιας αναμετάδοσης πάσης φύσεως συμφορών, να ενεργοποιήσει έγνοια και θετική δράση; Υπό ποιες συνθήκες; Αυτό είναι το κεντρικό διακύβευμα του βιβλίου της καθηγήτριας του LSE με ειδίκευση στην ηθική των ΜΜΕ, Λιλύς Χουλιαράκη («Το θέαμα της οδύνης», μτφρ. Κατερίνα Σχινά, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σελ. 400), το οποίο διαγράφει πορεία στη διεθνή βιβλιογραφία από το 2006 και κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά.

Ζητούμενο λοιπόν είναι η ενεργοποίηση του κοσμοπολιτισμού, ως ενθάρρυνση της θεληματικής δράσης μέσω του Λόγου. Πρόκειται για μια εμφανώς δεοντολογική προσέγγιση, την οποία η συγγραφέας όχι μόνο δεν αρνείται, αλλά θεωρεί σήμερα αναγκαία. Μόνο που της προσδίδει δυναμικό και συγκεκριμένο περιεχόμενο και όχι στατικό, κανονιστικό και αφηρημένο και εδώ ακριβώς έγκειται και το ενδιαφέρον του βιβλίου.

Στη βάση της ανάλυσης βρίσκεται η παραδοχή ότι τα κείμενα των ΜΜΕ έχουν πολιτικές και ηθικές συνέπειες πάνω στα πρότυπα του δημόσιου βίου. Με αυτό ως δεδομένο, η Χουλιαράκη διακηρύττει από νωρίς ότι, επιστημολογικά, στόχος της είναι η αντίθεση τόσο σε θεμελιοκρατικές προσεγγίσεις για τις οποίες η ηθική αξία είναι γενικός κανόνας όσο και σχετικιστικές οι οποίες θεωρούν ότι αφορά μόνο ειδικές περιπτώσεις.

Αποστασιοποιείται από τις «μεγάλες» αφηγήσεις και συντάσσεται με την ανάλυση των επιμέρους συστατικών στοιχείων της σύγχρονης κοινωνικότητας. Το μεθοδολογικό εργαλείο που επιλέγει προς αυτή την κατεύθυνση, χωρίς τελικά να αποφεύγει έναν ανεπαίσθητο σχετικισμό, είναι ο αριστοτελικός κανόνας της «φρονήσεως», δηλαδή, πολύ απλά, του τι είναι εν τέλει καλό και τι είναι κακό για τον άνθρωπο, όχι όμως στο πλαίσιο μιας παγιωμένης ηθικής, αλλά μιας δυναμικής διαδικασίας, για την οποία κομβικό ρόλο διαδραματίζει η έννοια της διαμεσολάβησης.

Για τη συγγραφέα, το περιεχόμενο της διαμεσολάβησης δεν αφορά μόνο την αισθητική διάσταση της εικόνας, αλλά πρόκειται για μια συμβολική τεχνολογία της εξουσίας που εφοδιάζει τους θεατές με δυνητική ελευθερία, δηλαδή με τη δυνατότητα να είναι ενεργά υποκείμενα. Με κριτήριο λοιπόν τη δυνατότητα ενεργοποίησης του κοινού, η συγγραφέας προτείνει τρεις κατηγορίες ειδήσεων:

Η πρώτη κατηγορία, οι ειδήσεις «περιπέτειας», δεν αποτελούν κύριες ειδήσεις, είναι περιγραφικές στον τρόπο αφήγησής τους, εκτυλίσσονται σε ασαφή χώρο και χρόνο και αποτρέπουν κάθε δυνατότητα δράσης για τον θεατή. Ουσιαστικά, τοποθετούν τον πάσχοντα ξεκάθαρα ως «Αλλον», με αποτέλεσμα ο θεατής να απελευθερώνεται από οποιαδήποτε υποχρέωση για δράση προς βελτίωση της κατάστασης των πασχόντων. Αυτή ακριβώς η ηθική στάση ονομάζεται από τη συγγραφέα με τον εύστοχο όρο «οδύνη χωρίς οίκτο».

Υπάρχει, όμως, και η «οδύνη με οίκτο». Πρόκειται για την κατηγορία ειδήσεων «έκτακτης ανάγκης». Σε αντίθεση με τις ειδήσεις «περιπέτειας», αυτές είναι οπτικά και λεκτικά πολύπλοκες, εκτυλίσσονται σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο και ενεργοποιούν τη θεληματική δράση, έστω υπό όρους. Και ο σημαντικότερος όρος για να ενθαρρυνθεί η παρέμβαση υπέρ του απομακρυσμένου πάσχοντος είναι, σύμφωνα με τη συγγραφέα, ακριβώς η ιστορικοποίηση της σκηνής της οδύνης.

Η τρίτη κατηγορία ειδήσεων είναι οι ειδήσεις έκστασης. Αφορούν συμβάντα που κυριολεκτικά σταματούν τον χρόνο και καθηλώνουν το σύνολο σχεδόν του τηλεοπτικού κοινού. Κλειδί εδώ είναι η ζωντανή κάλυψη και κλασικότερο παράδειγμα η 11η Σεπτεμβρίου. Τέτοιου είδους συμβάντα αιτιολογούν μια ανακατανομή των σχέσεων θέασης: Το κοινό της Δύσης γίνεται ταυτόχρονα θεατής και πάσχων. Η συγκεκριμένη κατηγορία ειδήσεων καλλιεργεί όμως τη δυνατότητα των θεατών να σχετίζονται κυρίως με ομοίους τους και όχι με τον «Αλλον».

Η χρήση παραδειγμάτων, τα οποία έχουν οργανική θέση στο βιβλίο, αναδεικνύει τη βαθιά θεωρητική επεξεργασία της έρευνας της Χουλιαράκη, ενώ η κατηγοριοποίηση που προτείνεται είναι εξαιρετικά χρήσιμη για την κατανόηση των τρόπων με τους οποίους η τηλεόραση μπορεί δυνητικά να επιδράσει σε στάσεις και συμπεριφορές, όχι ενός προ-υπάρχοντος κοινού, αλλά ενός κοινού που διαμορφώνεται και αυτό διαρκώς κατά τη διάρκεια της θέασης.

Οι τρεις κατηγορίες ειδήσεων χρησιμεύουν σαν ένας χάρτης «ποιότητας» κάθε ή σχεδόν κάθε είδησης για μια απομακρυσμένη συμφορά. Η μικρή ένσταση του «σχεδόν» αφορά ειδήσεις συμφοράς με λιγότερο σαφές αξιακό περιεχόμενο και εντονότερη ιδεολογική φόρτιση από τα παρουσιαζόμενα παραδείγματα, ώστε να καθίσταται δυσχερέστερος ο εντοπισμός τού ποια θα ήταν η «καλή» ενεργοποίηση θεληματικής δράσης.

Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο της Χουλιαράκη είναι σήμερα εξαιρετικά επίκαιρο, αποτελώντας έναν άρτιο οδηγό, τόσο σε θεωρητικό όσο και σε εμπειρικό επίπεδο, για την αποκωδικοποίηση της θεαματικής διάστασης της σύγχρονης τηλεόρασης.