Της Μικέλας Χαρτουλάρη

Τζον Ρόναλντ Ρόιελ Τόλκιν και Τζόναθαν Κόου. Με μια πρώτη ματιά, ο συγγραφέας του Χόμπιτ (1937), της τριλογίας του Αρχοντα των Δαχτυλιδιών (1954, 1955) ή του Σιλμαρίλλιον (1977) και ο συγγραφέας του Τι ωραίο πλιάτσικο (1994) και της Λέσχης των τιποτένιων (2001) δεν έχουν τίποτα κοινό. Με μια δεύτερη ματιά, όμως, τους συνδέουν πολλά που επηρέασαν τη διαμόρφωση της υποψιασμένης συγγραφικής τους προσωπικότητας και την κοινωνική αιχμή του έργου τους: το βιομηχανικό Μπέρμιγχαμ όπου μεγάλωσαν, το σπουδαίο δημόσιο σχολείο «Κινγκ Εντουαρντ» που κέντρισε τις ανησυχίες τους και η γοητευτική και πολύπαθη βρετανική ενδοχώρα –τα «Μίντλαντς»– που ακόνισε τις ευαισθησίες τους. Γι’ αυτό και έχει ενδιαφέρον να διαβαστούν παράλληλα η καινούργια βιογραφία Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν: η γέννηση ενός θρύλου από τον Κόλιν Ντούριεζ («Κέδρος», μτφ. Θωμάς Μαστακούρης) με το μυθιστόρημα Expo 58 του Κόου («Πόλις», μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου), το οποίο με έναν λοξό τρόπο φωτίζει τα συμφραζόμενα της Τριλογίας. «Παραδέχομαι», μου έλεγε άλλωστε ο Κόου, «πως και σήμερα, όταν είμαι αποκαρδιωμένος και κουρασμένος, επιστρέφω συχνά στον Αρχοντα των Δαχτυλιδιών».

Είχαμε την τύχη με τις «Κεραίες της εποχής μας» να επισκεφθούμε το σχολείο τους. Είναι ένα συγκρότημα επιβλητικών πέτρινων κτιρίων στο κέντρο του Μπέρμιγχαμ, όπου τόσο ο ορφανός Τόλκιν όσο και ο μικροαστός Κόου είχαν γίνει δεκτοί με υποτροφία. Τότε ακόμα διδάσκονταν με ζέση τα αρχαία ελληνικά – ο Τόλκιν μάλιστα τα μιλούσε στη σχολική παράσταση της αριστοφανικής Ειρήνης όπου έπαιξε ως τελειόφοιτος. Τόσο ο ένας όσο κι ο άλλος έβρισκαν καταφύγιο στη σκοτεινή, μεγαλόπρεπη και πλούσια βιβλιοθήκη του «Κινγκ Εντουαρντ» μαζί με τη Συντροφιά ή τη Λέσχη των στενών φίλων τους, που αργότερα θα έπαιζαν κεντρικό ρόλο στα βιβλία τους. Εκεί σμίλεψαν την αντισυμβατική ιδιοσυγκρασία, που και οι δύο έμελλε να κρύψουν πίσω από ένα χαμηλότονο προφίλ. Κι ανάσαναν την ελευθερία στους λόφους του Λίκι που δεσπόζουν στο γύρω τοπίο. Από εκεί ο Τόλκιν έβλεπε τον πράσινο παράδεισο του Σάιρ να απειλείται από τις απρόσωπες αυτοκινητοβιομηχανίες, όπως κι ο Κόου, δυο γενιές αργότερα, τις έβλεπε να καταρρέουν, βυθίζοντας το Μπέρμιγχαμ στην ανεργία.

Αυτές είναι οι πρώτες εικόνες που άρδευσαν τη λογοτεχνία τους, και μαζί η εμπειρία τους από τη συντριβή της κοινωνίας των ανθρώπων. Ο Τόλκιν θα ζήσει και τους δύο παγκόσμιους πολέμους αλλά η εκατόμβη του Πρώτου, όπως τη βίωσε στη μεγάλη μάχη του Σομ στη Γαλλία, θα τον σημαδέψει ανεξίτηλα και θα καθορίσει το πνεύμα του έργου του. Ο Κόου, απ’ την πλευρά του, θα ζήσει την κρίση του ’70 στη Βρετανία και την επέλαση του νεοφιλελευθερισμού το ’80 με τους ξεσηκωμούς και τις διαδηλώσεις που δεν θα καταφέρουν να αποτρέψουν την εξόντωση της εργατικής τάξης και την επικράτηση του χρηματοπιστωτικού συστήματος στην οικονομία.

Η συνέχεια είναι γνωστή: οι δυο τους θα διαλέξουν διαφορετικά εργαλεία (τη γλωσσολογία και τον τρόπο του έπους, των θρύλων και της μυθολογίας ο Τόλκιν, ενώ ο Κόου τη σάτιρα και την ειρωνεία) και θα δημιουργηθούν έργα ανόμοια, πολύ διαφορετικής πνοής. Ο Κόου θα αποδομήσει τη σύγχρονη βρετανική κοινωνία ασκώντας κριτική στον θατσερισμό, στον μπλερισμό και στη γενιά του που παραιτήθηκε από τα οράματά της. Ο Τόλκιν θα αναστοχαστεί τον μεταπολεμικό κόσμο, επινοώντας ένα φανταστικό σύμπαν. Ειδικά με την τριλογία του Αρχοντα των Δαχτυλιδιών (την οποία ολοκληρώνει το 1949) θα υποστηρίξει την κριτική εγρήγορση απέναντι στην άσκηση της εξουσίας (δαχτυλίδι) και ένα αξιακό σύστημα που δεν θα υποκύπτει στη δύναμη των όπλων μαζικής καταστροφής (ορκ κ.ά.), αλλά θα λειτουργεί με τη δύναμη της ισότητας και της συναδέλφωσης των λαών και των τάξεων, σε αρμονία με τη φύση (άνθρωποι, χόμπιτ, ξωτικά, νάνοι, λευκοί μάγοι, εντ-έλλογα δέντρα συνοδοιπορούν).

Είναι κρίμα που η νέα βιογραφία του Τόλκιν εστιάζει μεν στις ακαδημαϊκές αναζητήσεις του που έδωσαν επιστημονικό κύρος στο έργο του, αλλά δεν συζητά το κοινωνικο-ιστορικό υπόβαθρό του από την προοπτική του 21ου αιώνα. Ο αναγνώστης παρακολουθεί την οικογένεια και τους φίλους του συγγραφέα, τα τραύματα, τις ανησυχίες και τις επιτυχίες του (από το ’60), αλλά όχι την εποχή με την οποία συνομίλησε ο Αρχοντάς… του. Αυτήν αναλύει ο Κόου με την κατασκοπική παρωδία Expo 58, κι έτσι, χωρίς να το έχει προγραμματίσει, συμπληρώνει τον Ντούριεζ. Είναι μια εποχή διεθνούς έντασης, δυσπιστίας και προδοσίας που ξεκινά πριν από τον Ψυχρό Πόλεμο με τη σφραγίδα της πυρηνικής απειλής, και εκβάλλει σε μια υποκριτική ευρωπαϊκή συνεργασία και μια ειρωνική ιδέα της προόδου που βασίζεται στην ισορροπία των εξοπλισμών. Ο Τόλκιν με τη συγγραφική του ευαισθησία τη συνέλαβε εν τη γενέσει της και θέλησε να την ξορκίσει. Αλλά δεν είχε αυταπάτες.

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….

Ο άλλος Τόλκιν

«Εχω την απέχθεια για το απαρτχάιντ στο αίμα μου, και περισσότερο απ’ όλα απεχθάνομαι τον διαχωρισμό ανάμεσα στη γλώσσα και στη λογοτεχνία. Δεν με ενδιαφέρει ποια από τις δυο εσείς ταυτίζετε με τους λευκούς».

Αυτή ήταν από τις πιο αιχμηρές αποστροφές του, γεννημένου στη χώρα των Μπόερς, Τόλκιν και υπογραμμίζει μια βασική πλευρά της προσωπικότητάς του για την οποία πάντα αδιαφορούσε η Αγορά, αλλά ενδιαφέρεται πολύ –προς τιμήν του– ο Ντούριεζ. Είναι ο Τόλκιν-λεξιλάτρης-μελετητής των αρχαίων γλωσσών-και γλωσσολόγος ο οποίος επινόησε καινούργιες λέξεις όπως «χόμπιτ», αλλά και επανέφερε στο προσκήνιο ξεχασμένες αγγλικές λέξεις (π.χ. «wan»= χλομός ή «warlock»= μάγος), και υποστήριξε την άποψη ότι κάθε λέξη μεταφέρει μέσα της μια μυθολογία. Από εκεί ξεπήδησε το λογοτεχνικό του έργο, μάλιστα η ιδέα του για τη Μέση Γη γεννήθηκε όταν, φοιτητής στην Οξφόρδη, μελετούσε ένα ποίημα του 8ου αιώνα. Η δουλειά του το 1919-20 ως επιστημονικού συντάκτη στο περίφημο Νέο Λεξικό της Αγγλικής της Οξφόρδης τού απέδειξε πως η προσέγγισή του ήταν σωστή. Και όταν αργότερα έγινε καθηγητής, πέτυχε το 1931 μια επανάσταση στις φιλολογικές σπουδές: την από κοινού διδασκαλία της γλώσσας και της λογοτεχνίας. Ανάμεσα στους φοιτητές του ήταν κι ο κατοπινός σπουδαίος ποιητής Γ. Χ. Οντεν που τον άκουσε να απαγγέλλει το μεσαιωνικό ποίημα Μπέογουλφ. «Η φωνή σας» του έγραψε αργότερα εντυπωσιασμένος, «ήταν η φωνή του Γκάνταλφ!».