Για την περίοδο των Χριστουγέννων προτείνουμε μερικούς ιδιαίτερα ενδιαφέροντες τίτλους βιβλίων, με την ελπίδα ότι θα λειτουργήσουν ως ευεργετικό «αντίδοτο» στη γενικευμένη κατάθλιψη και τον πεσιμισμό των ημερών

 

Γράφει ο Σπύρος Μανουσέλης

 

Christiane Nüsslein-Volhard

Ο ερχομός στη ζωή

Πώς τα γονίδια κατευθύνουν την ανάπτυξη

μτφρ.-επιμ. Γεώργιος Τσολάκης

εκδ. «Κάτοπτρο», σελ. 278

 

Τα τελευταία πενήντα χρόνια έχει συντελεστεί αξιοσημείωτη πρόοδος στην επιστημονική κατανόηση του πώς ακριβώς ένα γονιμοποιημένο ωάριο διαφοροποιείται και αναπτύσσεται σε έναν πολυκύτταρο οργανισμό. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται με τρόπο σαφή και κυρίως κατανοητό οι διεργασίες και οι βασικοί μηχανισμοί της βιολογίας της ανάπτυξης, δηλαδή οι πιο πρόσφατες κατακτήσεις της εμβρυολογίας.

 

Η συγγραφέας του βιβλίου, Κριστιάνε Νουσλάιν-Φόλχαρντ, έχει συμβάλει η ίδια με τις πρωτοποριακές έρευνές της στην αύξηση των γνώσεών μας σε αυτόν τον τομέα, και για το έργο της αυτό τιμήθηκε διεθνώς κατ’ επανάληψη, με αποκορύφωμα τη βράβευσή της με το Νόμπελ Ιατρικής το 1995.

 

Σε αυτό το γοητευτικό βιβλίο η διαπρεπής εμβρυολόγος αποφεύγει συστηματικά να παρουσιάσει τις περιττές μοριακές λεπτομέρειες, προσφέροντάς μας έτσι μια συνοπτική (αλλά πλήρη!) εικόνα των θεμελιακών ανακαλύψεων της σύγχρονης βιολογίας σχετικά με τους περίπλοκους μηχανισμούς της εμβρυογένεσης. Στις σελίδες του ο αναγνώστης θα βρει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για την ουσιαστική κατανόηση των γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων που, από κοινού, καθορίζουν την ανατομία και τη μορφή κάθε ανθρώπινου οργανισμού. Μάλιστα, στο τελευταίο κεφάλαιο, η συγγραφέας παρουσιάζει με τρόπο ισορροπημένο και μάλλον καθησυχαστικό τις πιθανές βιοτεχνολογικές και κοινωνικές συνέπειες αυτών των γνώσεων.

 

Η σαφήνεια και η λακωνικότητα του κειμένου αποδόθηκαν με ακρίβεια και αυστηρότητα στην ελληνική μετάφραση. Μοναδική ένσταση στην, κατά τα άλλα, πολύ καλή μετάφραση είναι η επιλογή του Γ. Τσολάκη να αποδώσει τον όρο «nuclear envelope» ως «πυρηνικό φάκελο», αντί να χρησιμοποιήσει τον πιο δόκιμο και ακριβή όρο «πυρηνικό περίβλημα».

 

 

Ronald Dworkin

Η επικράτεια της ζωής

Αμβλώσεις, ευθανασία & ατομική ελευθερία

μτφρ. Φ. Βασιλόγιαννης

επίμετρο Π. Σούρλας

εκδ. «Αρσενίδη», σελ. 392

 

Οι αμβλώσεις αποτελούν ή όχι ανθρωποκτονία; Και αν η αυτοκτονία αποτελεί δικαίωμα και συνειδητή επιλογή κάθε ελεύθερου ατόμου, τότε γιατί η ευθανασία καταδικάζεται νομικά και διώκεται στις περισσότερες «πολιτισμένες» χώρες; Η «Επικράτεια της ζωής», του επιφανούς Αμερικανού ηθικού-πολιτικού φιλοσόφου Ρόναλντ Ντουόρκιν, είναι ένα πολύ σημαντικό βιβλίο που διερευνά αυτά τα δύο ακανθώδη νομικά-βιοηθικά ερωτήματα που προκύπτουν από τις σύγχρονες βιοϊατρικές πρακτικές των αμβλώσεων και της ευθανασίας.

 

Ο συγγραφέας επιχειρεί να διαφωτίσει το νόημα και την αξία της ανθρώπινης ζωής στην εποχή της βιοϊατρικής. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αναδεικνύει τον στενότατο δεσμό που υπάρχει μεταξύ της εγγενούς «αξίας» ή της «ιερότητας» της ανθρώπινης ζωής και της προσωπικής ευθύνης, έναν δεσμό που το νομικό και το ηθικοπολιτικό σύστημα των περισσότερων σύγχρονων κοινωνιών ούτε αναγνωρίζει ούτε και σέβεται επαρκώς.

 

Ο Ρόναλντ Ντουόρκιν (1931-2013) υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους πιο πρωτότυπους και διαπρεπείς ηθικούς και πολιτικούς φιλοσόφους της εποχής μας. Και χάρη στην άψογη μετάφραση και την κατατοπιστική εισαγωγή του Φίλιππου Βασιλόγιαννη το ελληνικό αναγνωστικό έχει τη δυνατότητα να απολαύσει (κυριολεκτικά!) τη σκέψη και τα επιχειρήματα αυτού του σπουδαίου διανοητή. Στην πληρέστερη κατανόηση της σκέψης του Ντουόρκιν συμβάλλει και το εκτενές επίμετρο του Παύλου Σούρλα το οποίο, μέσω των απαραίτητων βιογραφικών στοιχείων, συνδέει το βιβλίο με το συνολικό φιλοσοφικό έργο του συγγραφέα.

 

 

Jill Bolte Taylor

Το εγκεφαλικό της φώτισής μου

Η εμπειρία μιας νευροανατόμου από τον άλλο κόσμο

μτφρ. Ανδρέας Λυμπερόπουλος

εκδ. «Κέδρος », σελ. 256

 

Το 1996 η Τζιλ Μπολτ Τέιλορ, η διάσημη νευροανατόμος της τράπεζας εγκεφάλων (Brain Bank) του Χάρβαρντ, υπέστη ένα σοβαρό αιμορραγικό εγκεφαλικό στο αριστερό ημισφαίριο. Ηταν τότε τριάντα επτά ετών. Από αυτή την εμπειρία θα προκύψει αυτό το πολύ επιτυχημένο επιστημονικό αυτοβιογραφικό βιβλίο. Ενα βιβλίο που αφηγείται μια νευρολογική περιπέτεια, η οποία θυμίζει πολύ έντονα τις περίφημες ιστορίες του νευρολόγου-συγγραφέα Ολιβερ Σακς. Με τη διαφορά ότι, σε αυτή την περίπτωση, αφηγητής και πρωταγωνιστής της νευρολογικής ιστορίας είναι το ίδιο πρόσωπο.

 

Η συγγραφέας, πολύ διάσημη στις ΗΠΑ ως «singin’ scientist», δηλαδή ως η ειδικός επιστήμων που συνοδεύει με μια κιθάρα τις ομιλίες της υπέρ της δωρεάς εγκεφαλικού ιστού, αποφάσισε να περιγράψει σε πρώτο πρόσωπο και λεπτομερώς τις διαφωτιστικές εμπειρίες της από το σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο.

 

Μέσα από την αφήγηση αυτής της ιδιόμορφης εμπειρίας «επιφοιτήσεως μέσω εγκεφαλικού» το βιβλίο μετατρέπεται σε ένα περιπετειώδες ταξίδι αποκάλυψης των εγκεφαλικών λειτουργιών και των αυτοθεραπευτικών ικανοτήτων του ανθρώπινου νου. Ετσι, στις σελίδες του, η τραυματική εμπειρία μεταμορφώνεται απρόσμενα σε μια γοητευτική και συγκινητική αναζήτηση του εαυτού που αναδύεται από τις πολυάριθμες και συχνά ανταγωνιστικές λειτουργίες των διαφορετικών περιοχών του εγκεφάλου. Αυτή η νευρολογική ιστορία ενδέχεται να αποδειχθεί επωφελής όχι μόνο σε άτομα που έχουν υποστεί ένα ανάλογο εγκεφαλικό τραύμα, αλλά και σε όσους πρέπει να συμπαρασταθούν και να βοηθήσουν αυτά τα άτομα.

 

Ευτύχης Μπιτσάκης

Ανθρώπινη φύση

Για έναν κομμουνισμό του πεπερασμένου

εκδ. «Τόπος», σελ. 250

 

«Η ανθρώπινη φύση είναι συμβατή με τον σοσιαλισμό;» Αυτό είναι το θεμελιώδες και αγωνιώδες ερώτημα γύρω από το οποίο περιστρέφονται όλα τα κεφάλαια του νέου βιβλίου του Ευτύχη Μπιτσάκη. Ερώτημα πανάρχαιο και εν πολλοίς αναπάντητο, αλλά αποφασιστικής σημασίας για κάθε προσπάθεια –ατομική και κοινωνική– κατανόησης και αλλαγής της «ανθρώπινης κατάστασης».

 

Μήπως τελικά, όλες οι μέχρι σήμερα προσπάθειες επίτευξης μιας πραγματικά σοσιαλιστικής κοινωνίας απέτυχαν επειδή παρέβλεψαν και σκοπίμως ή από άγνοια παρανόησαν την εγγενή και βαθύτατα ριζωμένη ανταγωνιστική, εγωιστική και άπληστη ανθρώπινη φύση; Και επειδή ο συγγραφέας γνωρίζει πολύ καλά και εξ ιδίας πείρας ότι η Ιστορία δεν συγχωρεί ποτέ τέτοιες επιστημονικές παρανοήσεις και ελαφρότητες, επιχειρεί σε αυτό το βιβλίο του -έργο μεγάλης φιλοσοφικής και πολιτικής ωριμότητας- να περιγράψει την κοινωνική ζωή των ανθρώπων όχι μόνο με τα γνωστά και δυστυχώς αφηρημένα φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά εργαλεία, αλλά και με τα σχετικά πρόσφατα αλλά συγκεκριμένα επιστημονικά δεδομένα.

 

Βασιζόμενος στις πρόσφατες επιστημονικές κατακτήσεις σχετικά με τη δομή και τη λειτουργία της βιολογίας μας, οδηγείται στο φαινομενικά παράδοξο συμπέρασμα ότι η «ανθρώπινη φύση» δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τη γενετική και τη νευροβιολογία μας, αλλά είναι -εκ γενετής και εκ φύσεως- ανοιχτή και εύπλαστη. Συνεπώς, όπως υποστηρίζει ο Ευτύχης Μπιτσάκης, για την πραγμάτωση της ουτοπίας του κομουνισμού -«από τον καθένα ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του»- δεν υπάρχουν εγγενή βιολογικά εμπόδια αλλά μόνον ιστορικά-κοινωνικά!

 

 

Stephen Hawking

Το χρονικό της ζωής μου

Αυτοβιογραφία

μτφρ. Νέστορας Χούνος

επιμ. Κώστας Κλεΐδης

εκδ. «Τραυλός», σελ. 392

 

Πριν από τρεις μήνες κυκλοφόρησε η πολυαναμενόμενη αυτοβιογραφία του μεγαλύτερου εν ζωή αστροφυσικού και κοσμολόγου Στίβεν Χόκινγκ. Ο Χόκινγκ γεννήθηκε στην Αγγλία στις 8 Ιανουαρίου 1942, ακριβώς 300 χρόνια μετά τον θάνατο του Γαλιλαίου, «πατέρα» της νεότερης φυσικής. Δυστυχώς όμως το 1963, όταν ο νεαρός Βρετανός φυσικός ήταν 21 ετών, οι γιατροί διέγνωσαν μια σπάνια νευρολογική ασθένεια, γνωστή ως νόσος Λου Γκέριγκ. Σύμφωνα με τις προβλέψεις τους, ο νεαρός φυσικός δεν θα ολοκλήρωνε ποτέ το διδακτορικό του αφού θα ζούσε το πολύ δύο-τρία χρόνια ακόμη.

 

Ευτυχώς για τον ίδιο αλλά και για τη σύγχρονη επιστημονική σκέψη, οι πεσιμιστικές ιατρικές προβλέψεις διαψεύστηκαν και ο Στίβεν Χόκινγκ όχι μόνο ολοκλήρωσε επιτυχώς το διδακτορικό του, αλλά τις τέσσερις επόμενες δεκαετίες με το πρωτοποριακό του έργο αναδείχθηκε παγκοσμίως σε έναν από τους μεγαλύτερους και διασημότερους πρωταγωνιστές της θεωρητικής αστροφυσικής και της κοσμολογίας!

 

Επί πενήντα χρόνια, αυτή η παράλυτη ιδιοφυΐα θα συνεχίσει ακαταπόνητα την επιστημονική έρευνα, τη διδακτική δραστηριότητα (από το 1979 έως το 2009 κατείχε την περίφημη Λουκασιανή Εδρα μαθηματικών στο Κέιμπριτζ) και επιπλέον την ιδιαίτερα επιτυχή ακόμη και στο μη ειδικό κοινό συγγραφική δραστηριότητά της.

 

Κατανοούμε λοιπόν γιατί η αυτοβιογραφία του διασημότερου εν ζωή φυσικού έχει μεγάλο ενδιαφέρον, ακόμη κι αν είναι κάπως υπερβολικά ωραιοποιημένη και ίσως ενοχλητικά ναρκισσιστική.

 

Και ίσως εξαιτίας αυτών των εσκεμμένων «ατελειών» της έχει ανεκτίμητη αξία. Πρόκειται για ένα μοναδικό προσωπικό και ιστορικό ντοκουμέντο, που συνοδεύεται από άγνωστες ιστορίες και πολλές αδημοσίευτες φωτογραφίες.

 

 

Θεματική ανθολογία

Ιστορίες της τεχνολογίας του εικοστού αιώνα

Επιμ. Τέλης Τύμπας και

Ειρήνη Μεργούπη-Σαβαΐδου

εκδ. «Παν. Εκδ. Κρήτης», σελ. 296

 

Η έννοια της τεχνολογίας και ακόμη λιγότερο η ιστορία των τεχνολογικών εννοιών και πρακτικών των δυτικών κοινωνιών δεν υπήρχαν πάντοτε. Η νεωτερική έννοια της «τεχνολογίας» εμφανίζεται για πρώτη φορά μόνο μετά την εδραίωση της βιομηχανικής επανάστασης και διευρύνεται ως η κυρίαρχη δύναμη κοινωνικής προόδου κατά τον Μεσοπόλεμο και τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, για να φτάσει μέσα στο δεύτερο ήμισυ του εικοστού αιώνα να συνδεθεί σχεδόν με τα πάντα.

 

Συνεπώς, η τεχνολογία προβάλλεται ως η βασική αιτία όλων των δεινών των τεχνολογικά ανεπτυγμένων κοινωνιών. Και θεωρείται υπαίτια ακόμη και για την πρωτόγνωρη δυνατότητα ολοκληρωτικής καταστροφής και εξαφάνισης του είδους μας «εξαιτίας» ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος ή, εναλλακτικά, της οικολογικής υποβάθμισης και καταστροφής του περιβάλλοντος.

 

Το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο «Ιστορίες της τεχνολογίας», που μόλις κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, καλύπτει μια περίοδο κατά την οποία η τεχνολογία όχι μόνο αναπτύχθηκε ραγδαία σε πολλά επίπεδα, αλλά και διαμορφώθηκαν μια σειρά από κρίσιμες τεχνολογίες: τα αυτοκίνητα, τα αεροπλάνα, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες και οι υπολογιστές. Οι συγγραφείς που φιλοξενούνται σε αυτή την ανθολογία είναι διεθνώς καταξιωμένοι ιστορικοί της τεχνολογίας οι οποίοι στα κείμενά τους διερευνούν μια σειρά από πολύ ενδιαφέροντα και ενοχλητικά ερωτήματα: Γιατί επικράτησαν τα βενζινοκίνητα οχήματα έναντι των ηλεκτρικών; Ηταν τα ξύλινα αεροπλάνα κατώτερα από τα μεταλλικά; Υπήρξε ποτέ κάποιο κοινά αποδεκτό ως ασφαλές σχέδιο πυρηνικού αντιδραστήρα; Η εργασία των ανθρώπων-υπολογιστών εξαλείφθηκε από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή;

 

Ποιος ήταν άραγε ο ρόλος του κράτους και της ιδεολογίας στη διαμόρφωση της τεχνολογίας στα παραπάνω παραδείγματα; Ποιος ήταν ο ρόλος των έμφυλων στερεοτύπων; Οι ιστορικοί της τεχνολογίας που υπογράφουν τις μελέτες του παρόντος τόμου επιχειρούν να αναμετρηθούν τελικά με το μείζον ερώτημα: Είναι σωστό ή όχι, και σε ποιο βαθμό, να πιστεύουμε ότι σχεδόν ντετερμινιστικά η τεχνολογία εξελίσσεται πάντοτε προς την «πρόοδο»;

 

 

Alain Ehrenberg

Η κούραση να είσαι ο εαυτός σου

Κατάθλιψη και κοινωνία

μτφρ. Βασιλική Δημουλά

εκδ. «του Εικοστού Πρώτου», σελ. 350

 

Πολύ πρόσφατα δημοσιεύτηκαν οι επίσημες και γεωγραφικά εκτεταμένες επιστημονικές έρευνες που επιβεβαιώνουν ότι, ως συνέπεια της παγκόσμιας οικονομικής ύφεσης, στις ανεπτυγμένες χώρες έχουν τα τελευταία χρόνια αυξηθεί ανησυχητικά τόσο η διάγνωση καταθλιπτικών επεισοδίων όσο και η κατανάλωση αντικαταθλιπτικών ουσιών. Αραγε, η πρόσφατη «επιδημία της κατάθλιψης» που, όλο και συχνότερα στις μέρες μας, οδηγεί τα θύματά της σε απονενοημένες πράξεις, αποτελεί την εκδήλωση μιας ιδιωτικής ή μιας κοινωνικής παθολογίας; Ή μήπως είναι μια διαφημιστική επινόηση για την προώθηση αντικαταθλιπτικών φαρμακευτικών προϊόντων; Στο επίκαιρο αυτό ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει συστηματικά, αλλά και με μεγάλη ευαισθησία, το πολυσυζητημένο βιβλίο του επιφανούς Γάλλου κοινωνιολόγου Αλέν Ερενμπέργκ, που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά άριστα μεταφρασμένο και επιμελημένο.

 

Ο συγγραφέας επιχειρεί σε αυτό βιβλίο να ανασυγκροτήσει ιστορικά το πώς το ψυχοδιαβρωτικό συναίσθημα της κατάθλιψης μετατράπηκε στην εποχή μας από φυσιολογικό ψυχολογικό σε μαζικό ιατρικό πρόβλημα που επιδέχεται μόνον ιατρική-φαρμακευτική θεραπεία. Η συστηματική ιστορική ανασυγκρότηση των ψυχολογικών και των ιατρικών «θεραπευτικών» προσεγγίσεων της «σύγχρονης» ψυχοσωματικής διαταραχής κατάθλιψης μας επιτρέπει να κατανοήσουμε γιατί η κατάθλιψη δεν είναι μια «μαζική υστερία» αλλά, αντίθετα, μια «παθολογία-σταυροδρόμι»: ως υποκειμενικό και κοινωνικό φαινόμενο «μας μαθαίνει πολλά για τη σύγχρονη εμπειρία της υποκειμενικότητας, επειδή ενσαρκώνει την ένταση ανάμεσα στην επιθυμία να είσαι ο εαυτός σου και στη δυσκολία να είσαι», όπως πολύ εύστοχα υποστηρίζει ο συγγραφέας.