Είκοσι χρόνια χωρίς τον Αλέξανδρο Κοτζιά (1926-1992)

Ενα συμπόσιο στο Μέγαρο αφιερωμένο στον κορυφαίο της μεταπολεμικής λογοτεχνίας μάς σπρώχνει να ξαναανακαλύψουμε μυθιστορήματα και νουβέλες που διάβασαν την Ιστορία μας χωρίς παρωπίδες και δογματισμούς

Της Βένας Γεωργακοπούλου

«Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, ο πεζογράφος που ποτέ δεν αναπαύτηκε στα κεκτημένα του, δεν είναι μόνον ο σπουδαίος και ακαταπόνητος, αλλά και ο κορυφαίος και ο πρωτοπόρος της μεταπολεμικής λογοτεχνίας μας, στο πλευρό ενός Στρατή Τσίρκα ή ενός Αντρέα Φραγκιά», έγραφε η Μάρω Δούκα τον Οκτώβριο τού 1993 (στη συλλογική έκδοση «Αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Κοτζιά», Κέδρος, 1994).

Ενας χρόνος είχε περάσει από τον παράλογο θάνατό του από πτώση και τραυματισμό στο κεφάλι, στη διάρκεια ενός περιπάτου στην Τζιά, στις 19 Σεπτεμβρίου του 1992. Σε λίγες μέρες, την Πέμπτη 24 Ιανουαρίου, στις 7 μ.μ., η Μάρω Δούκα θα θυμηθεί και πάλι τον αγαπημένο της φίλο, τον συγγραφέα τής «Πολιορκίας» και της «Αντιποίησης Αρχής». Συμμετέχει σε συμπόσιο, που οργανώνουν οι εκδόσεις «Κέδρος» και το Megaron Plus, με τίτλο «Αλέξανδρος Κοτζιάς, Είκοσι χρόνια μετά, Γράφοντας χθες για το επώδυνο σήμερα». Μαζί της η αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στο ΑΠΘ Βενετία Αποστολίδου, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης, ο επίκουρος καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Γιάννης Παπαθεοδώρου και η λέκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο Αθηνών Μαρία Ρώτα.

Εφυγε πολύ νωρίς, μόλις στα 66 του χρόνια, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, αφήνοντας ανολοκλήρωτη τη σειρά με τις εφτά νουβέλες που σχεδίαζε, μία για κάθε ένα από τα εφτά σπουδαία μυθιστορήματά του. Το τελευταίο του, η «Φανταστική περιπέτεια» (1985), επανεκδόθηκε πρόσφατα από τον «Κέδρο». Ας ελπίσουμε πως τόσο αυτό όσο και το συμπόσιο στο Μέγαρο θα μπορέσουν να ξαναθερμάνουν το ενδιαφέρον των αναγνωστών για έναν πεζογράφο που τάραξε και ανανέωσε την ελληνική λογοτεχνία. Που λατρεύτηκε και πολεμήθηκε. Αλλά που ποτέ δεν έκανε πίσω.

-Χρεώθηκε στη «μαύρη λογοτεχνία», επειδή με την «Πολιορκία» του (1953) τόλμησε να δώσει τον πρώτο λόγο σε έναν Χίτη, βασιλόφρονα κακούργο, τον περιβόητο πια Παπαθανάση, σε καιρούς που οι συγγραφείς έπρεπε να υμνούν, σε μονοδιάστατα έργα, τους ηττημένους του Εμφυλίου. Επανέλαβε το ατόπημα και στο αριστούργημά του, την «Αντιποίηση Αρχης» (1979), με έναν ακόμα αντιήρωα, τον Μένιο Κατσαντώνη, χαφιέ της Ασφάλειας επί χούντας. Ενώ στη νουβέλα του «Ιαγουάρος» (1987), που μεταφέρθηκε στο σινεμά από την Κατερίνα Ευαγγελάκου (1994) και στο θέατρο από τον Θωδ Εσπίριτου (2009), ασχολήθηκε με τις πιο άγριες και σκοτεινές πτυχές της ιστορίας της Αριστεράς κατά τον Εμφύλιο, συμπυκνωμένες σε μια σπαρασσόμενη αριστερή οικογένεια. Να υπενθυμίσουμε εδώ, γιατί έχει σημασία, πως ο Κοτζιάς στη διάρκεια της Κατοχής ήταν ΕΠΟΝιτης, ενώ στη διάρκεια της χούντας σήκωσε το ανάστημά του συμμετέχοντας στα πολύτιμα για το αντιδικτατορικό μήνυμά τους «Δεκαοχτώ κείμενα» (Ιούλιος 1970, Κέδρος), μαζί με τους Γιώργο Σεφέρη, Τάκη Σινόπουλο, Στρατή Τσίρκα, Μανόλη Αναγνωστάκη κ.ά.

Οπως, όμως, έχει γράψει χαρακτηριστικά ο Δημοσθένης Κούρτοβικ, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς ήταν «ο μόνος συγγραφέας» που δεν είδε στο δράμα της μετεμφυλιακής Ελλάδας απλώς την σύγκρουση της Αριστεράς και της Δεξιάς, αλλά «ότι ο Εμφύλιος άφησε πίσω του μια εσωτερικά ισοπεδωμένη, αφασική Ελλάδα, με ψυχικά κουτσουρεμένους, άραχλους, μίζερους ανθρώπους και από τις δυο όχθες του πολιτικού σκηνικού, ανθρωπάκια παγιδευμένα σε μηχανισμούς τούς οποίους δεν μπορούν να ελέγξουν και σε συγκρούσεις, που ουσιαστικά δεν τους αφορούν».

-Δεν έγινε ποτέ συγγραφέας της μόδας, η γραφή του ήταν δύσκολη, στριφνή για κάποιους. Ο μοντερνισμός του, η πολυφωνία του, οι αφηγηματικοί του δαίδαλοι έδειχναν, όμως, έναν άνθρωπο, που βασανιζόταν με τη φόρμα, που δεν επαναπαύτηκε ποτέ.

-Καθόρισε με την παρουσία του και κυριάρχησε στην πνευματική ζωή της χώρα μας με παρά πάνω από έναν τρόπο: ως μεταφραστής (Ντοστογιέφσκι, Κάφκα), ως κριτικός και ως υπεύθυνος της «Φιλολογικής Καθημερινής» (1975-82). Ακόμα και ως πολίτης ήταν σταθερά παρών αυτός ο εξαιρετικά γοητευτικός και αγαπητός άνθρωπος, πάντα με μια πολύτιμη μετριοπάθεια, που δεν χάιδευε κανέναν, αλλά έβαζε όλους μας μπροστά στην πολυπλοκότητα και κρισιμότητα των καιρών. Γι' αυτό και η απουσία του γίνεται σήμερα ακόμα πιο δυσβάσταχτη.

info: εκτός από το σύνολο τού έργου του, μυθιστορήματα, νουβέλες και ιστορικά αφηγήματα, υπάρχει και η έκδοση «Αληθομανές χαλκείον» (Κέδρος, 2004), στην οποία συγκεντρώθηκαν μετά τον θάνατό του τα δοκίμιά του και αξιοποιήθηκε το αρχείο του, ενώ παραμένει αξεπέραστος ο γεμάτος θέρμη συλλογικός τόμος «Αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Κοτζιά» (Κέδρος, 1994).