AΦΙΕΡΩΜΑ: 21 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1967

Του Ηλία Ι. Νικολόπουλου*

^[1]Στις 21 Απριλίου 1967, προς μεγάλη έκπληξη τόσο του συνόλου των πολιτικών δυνάμεων και φορέων του τόπου όσο και του ελληνικού λαού, εγκαθιδρυόταν στρατιωτική δικτατορία. Ο αιφνιδιασμός υπήρξε καθολικός όχι μόνο επειδή, ήδη, είχαν προκηρυχθεί εκλογές για τις 28 Μαΐου 1967 και η διακυβέρνηση της χώρας είχε αναληφθεί από ακραιφνή κυβέρνηση της Δεξιάς, αλλά και γιατί, όπως καταδεικνύεται και από την παντελή απουσία μέτρων αντίδρασης και προφύλαξης από όλους τους πολιτικούς φορείς, κανείς και σε κανένα επίπεδο δεν πίστευε ότι υπήρχε κίνδυνος επιβολής δικτατορίας.

Οι σχετικές υπόνοιες συγκεντρώνονταν για μετά τις εκλογές και επικεντρώνονταν στο παλάτι και στην ανώτατη στρατιωτική ηγεσία. Δυστυχώς, όπως απέδειξε και η εύκολη επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας από τη χούντα των συνταγματαρχών, καμιά πολιτική δύναμη του τόπου δεν είχε συνειδητοποιήσει το βάθος των πραγματοποιούμενων αλλαγών σε όλα τα επίπεδα της ελληνικής κοινωνίας και ειδικότερα την πραγματική φύση της δομής της μετεμφυλιακής εξουσίας στη χώρα μας καθώς και του υφιστάμενου συσχετισμού των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων. Ιδιαίτερα, δε, υποεκτιμήθηκαν τόσο η κεντρική θέση που κατείχε ο στρατός στις μετεμφυλιακές δομές και λειτουργίες, η οποία συγκαλυπτόταν σε μεγάλο βαθμό από την υφιστάμενη διαπλοκή μεταξύ παλατιού και στρατιωτικής ιεραρχίας, όσο και η δυναμική που εμπεριείχε το κίνημα των μαζών, το οποίο είχε περιέλθει σε ύφεση μετά τη δυναμική παρουσία και παρέμβασή του την περίοδο των Ιουλιανών.

Η προβλεπόμενη, όμως, νίκη της Ε.Κ. στις επικείμενες εκλογές και η δυνατότητα που η νίκη αυτή άνοιγε στο μαζικό κίνημα για παρεμβάσεις και πιέσεις για ουσιαστικό εκδημοκρατισμό και άσκηση ανεξάρτητης εξωτερικής πολιτικής ωθούσαν τα δυναμικά ερείσματα του μετεμφυλιακού κράτους στο να αντιδράσουν. Ετσι, το μεν παλάτι σε συνεργασία με τη μεγάλη χούντα, με ταλαντεύσεις και δισταγμούς, προσανατολιζόταν στην επιβολή δικτατορίας μετά τις εκλογές, η δε μικρή χούντα, που είχε αρχίσει να συγκροτείται από τα μέσα της δεκαετίας του ’50 στους κόλπους του ΙΔΕΑ και είχε διαμορφώσει στενούς δεσμούς με τις μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ, κινήθηκε πρώτη επιβάλλοντας δικτατορία πριν από τις εκλογές.

Ο αιφνιδιασμός από τη χούντα των συνταγματαρχών, σε συνδυασμό με την έλλειψη και της στοιχειωδέστερης προετοιμασίας των πολιτικών φορέων, αφ' ενός, και η αποδυνάμωση των μαζικών κινητοποιήσεων κατά την προδικτατορική περίοδο καθώς και η υποχωρητική στάση των δημοκρατικών και προοδευτικών φορέων απέναντι στις κατεστημένες δυνάμεις, αφ' ετέρου, επέδρασαν σημαντικά στις τύχες της αντίστασης κατά του καθεστώτος της στρατιωτικής δικτατορίας, προσδιορίζοντας, αν όχι σε ολόκληρη τη διάρκειά της, τουλάχιστον στην πρώτη της περίοδο (1967-1972), το χαμηλό επίπεδο ανάπτυξής της.

Παρά την εύκολη, όμως, επικράτηση του πραξικοπήματος, η διαδικασία σταθεροποίησης του στρατιωτικού καθεστώτος, παρ' όλη τη βοήθεια που του προσέφεραν η στάση της μοναρχίας και η ύπαρξη ευνοϊκής οικονομικής συγκυρίας έως το 1973, αποδείχτηκε ιδιαίτερα δύσκολη και τελικά αδύνατη λόγω της αντίφασης που περιείχε η ανάγκη νομιμοποίησής του. Ειδικότερα, το εγχείρημα ομαλοποίησης-φιλελευθεροποίησης της στρατιωτικής δικτατορίας για να υλοποιηθεί όφειλε να περιορίζει τον κατασταλτικό χαρακτήρα του καθεστώτος. Το γεγονός, όμως, αυτό έδινε τη δυνατότητα στις κυριαρχούμενες τάξεις και στρώματα όπως και στις δυνάμεις και φορείς που αντετίθεντο στη δικτατορία να εκδηλώνουν ενεργητικά την αντίθεσή τους.

Ετσι το στρατιωτικό καθεστώς, παρά την αποδοχή του από τις κυρίαρχες τάξεις και στρώματα, αποτύγχανε στην προσπάθειά του να ενσωματώνει στο θεσμικό του πλαίσιο τις κυριαρχούμενες κοινωνικές δυνάμεις και να τους αποκλείει, ταυτόχρονα, τη δυνατότητα, όπως συνέβαινε προδικτατορικά, να παρεμβαίνουν και να επηρεάζουν, και συχνά να προσδιορίζουν, τους όρους της ταξικής σύγκρουσης. Συνεπώς, ανεξάρτητα από την εμβέλεια και τα αποτελέσματα τα οποία είχαν οι διάφορες γραμμές, στάσεις και πρακτικές, οι οποίες διαμορφώθηκαν και αναπτύχθηκαν είτε στον χώρο της παραδοσιακής πολιτικής εκπροσώπησης της κυρίαρχης τάξης είτε στον χώρο της αντίστασης, η βασική αιτία αποτυχίας και τελικά κατάρρευσης της στρατιωτικής δικτατορίας έγκειται στην αδυναμία της να ενσωματώσει τις κυριαρχούμενες κοινωνικές δυνάμεις στο σύστημα διακυβέρνησής της.

Το γεγονός αυτό οδήγησε, τελικά, στην ακύρωση των σχεδίων του Γ. Παπαδόπουλου με την εξέγερση του Πολυτεχνείου και στην ανατροπή του από την ομάδα Ιωαννίδη, η οποία, εκφράζοντας την επιστροφή στις πηγές της 21ης Απριλίου 1967, επιτάχυνε με την πολιτική της τη διαδικασία αποσύνθεσης και κατάρρευσης του καθεστώτος της στρατιωτικής δικτατορίας.

……………………………………………………………………………..

* Πρώην αντιπρόεδρος και καθηγητής στο ΤΕΙ Χαλκίδας. Ιδρυτικό μέλος της οργάνωσης Μαχητής (1969-1975)