Της Ιωάννας Σωτήρχου

«Αν οι νόμοι κάθε κράτους δικάζουν εις θάνατον τους ληστάς, οι νόμοι της ανωτέρας δυνάμεως πρέπει να εξοντώσουν όλα τα κράτη αφού δεν κατοικούνται παρά μόνο από κακούργους. Ναι, διότι εγώ που κατ' εντολήν του κράτους ηνηγκάσθην να ληστεύσω αθώας υπάρξεις, στα εκτεταμένα εδάφη της Μικράς Ασίας, εγώ που ως αντιπρόσωπος και υπηρέτης ενός κράτους φονεύω, σφάζω, ατιμάζω, λεηλατώ, δεν είμαι κακούργος εκ φύσεως, αλλά με διαπλάσσει τοιούτο το κράτος. Ιδού διατί χρειάζεται η κατάλυσις του επικρατούντος συστήματος, και η δημιουργία νέου τοιούτου. Οπως όλοι είμεθα αδελφοί εν Θεώ, έτσι πρέπει να γίνωμεν και αδελφοί εν τη γη».

Από το αδημοσίευτο χειρόγραφο ημερολόγιο του λοχία τηλεγραφητή στη Μικρασιατική Εκστρατεία Λεωνίδα Λιακάκου, που έφερε στο φως το 10λεπτο ντοκιμαντέρ των μαθητριών/ών στο 13ο Λύκειο Περιστερίου «Η Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922 μέσα από μαρτυρίες Ελλήνων στρατιωτών». Μπορεί να συμπληρώνονται φέτος 90 χρόνια από την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης, που σφράγισε την τραγική κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας, αλλά η Ιστορία αυτής της περιόδου ακόμη γράφεται. Καμιά φορά αναπάντεχα. Οπως τούτη, που οι μαθητές και οι μαθήτριες της Β' Λυκείου, στο 13ο Λύκειο Περιστερίου, στο πλαίσιο του μαθήματος «Ερευνητική εργασία» αποφάσισαν να πάρουν μέρος στον πανελλήνιο μαθητικό διαγωνισμό ιστορικού ντοκιμαντέρ «Προσεγγίζοντας κριτικά το παρελθόν», που συνδιοργάνωσαν το Ιόνιο Πανεπιστήμιο, η Επιστημονική Ενωση «Νέα Παιδεία» και η εκλιπούσα ΕΡΤ. Και ήταν τα εγγόνια και τα δισέγγονα που ανακάλυψαν «ιστορικούς θησαυρούς» συμπληρώνοντας ένα ψηφιδωτό στο παλίμψηστο της ιστορικής μνήμης.

«Είπαμε λοιπόν με τα παιδιά, ανάμεσα στις άλλες μας δράσεις, να αναζητήσουμε ιστορικά στοιχεία από τον περίγυρό μας: την οικογένεια, τη γειτονιά, ένα ιστορικό κτίριο, μια αφήγηση. Ρωτώντας και ψάχνοντας» μας λέει για το πώς ξεκίνησαν όλα η φιλόλογος, υπεύθυνη εκπαιδευτικός του ντοκιμαντέρ Θεοδώρα Μπέτσου. Παρά το προσφυγικό υπόβαθρο της περιοχής, τα παιδιά αγνοούσαν τη σχέση τους με αυτή την πλευρά της Ιστορίας, όπως μας εξομολογήθηκαν κατά την επίσκεψή τους στα γραφεία μας – γιατί λόγω της προετοιμασίας για τις εξετάσεις της Γ' Λυκείου δεν είχαν φύγει ακόμη όλοι διακοπές. Ετσι γνωρίσαμε από κοντά τη Μυρτώ, τη Μαρίνα, την Αντριάννα, την Ηρώ, τη Νεφέλη και τον Αντρέα, 6 από τους 20 μαθητές που το έφεραν εις πέρας με τη βοήθεια του εκπαιδευτικού-ιστορικού Κώστα Κορρέ, καθοδηγητή της ομάδας στα μονοπάτια της Ιστορίας και των νέων μέσων, και του κινηματογραφιστή-εκπαιδευτικού Δαμιανού Βογανάτση που τους ταξίδεψε στην αλφάβητο της κινηματογραφικής γλώσσας.

«Ψάχνοντας λοιπόν για ένα ιστορικό γεγονός ή στοιχείο άλλος έφερε ένα κασελάκι με τα χρυσαφικά της προγιαγιάς που είχε έρθει από τη Σμύρνη και τα πούλησε εδώ για να επιβιώσει», «άλλοι πήγαν και πήραν μαρτυρίες από ανθρώπους που συνάντησαν στους τοπικούς συλλόγους Μικρασιατών», «άλλος έφερε ένα κομμάτι που είχε σωθεί από την προίκα της γιαγιάς», «κάποιος έφερε ένα μετάλλιο του ΕΑΜ», «και η Νεφέλη ένα μπρίκι που είχε η γιαγιά της».

«Ωσπου μια μέρα ήρθε ο Νίκος και είπε πως ο πατέρας του έχει γράψει σε μια κασέτα τον παππού του, που είχε πολεμήσει στη Μικρασία με την 11η Μεραρχία. Ε, αυτό ήταν» λέει η Μυρτώ. Αυτή η φωνή του Γεώργιου Κατσιούρη, που ακούγεται συγκινημένη να διηγείται δύσκολες στιγμές, την πορεία προς την Αγκυρα, τις κακουχίες, την παράδοση και την αιχμαλωσία, που φτάνει να «σπάει» από το βάρος των αναμνήσεων, ήταν το έναυσμα που χάραξε την πορεία του ντοκιμαντέρ. «Ηταν συγκινητικός ο τρόπος που τα διηγείται» λέει η Νεφέλη, «κι αμέσως καταλάβαμε ότι είναι κάτι σπουδαίο και μοναδικό που θα μπορούσαμε να το χρησιμοποιήσουμε» συμπληρώνει η Ηρώ. Στην πορεία ήρθε να προστεθεί ακόμη ένα τεκμήριο, που συνεισέφερε ο ιστορικός εκπαιδευτικός: ήταν το ανέκδοτο χειρόγραφο ημερολόγιο του κηδεμόνα της γιαγιάς του, Λεωνίδα Λιακάκου, που επίσης είχε λάβει μέρος στην Εκστρατεία και περιέγραφε με αποτροπιασμό όσα συμβαίνουν σε έναν πόλεμο. Ακόμη ένας αφανής ήρωας ερχόταν στο φως και έπαιρνε τον λόγο μέσα από τη φωνή των προγονών του. Ετσι η έρευνά τους τούς έδειξε ότι υπάρχουν διαφορετικές οπτικές στην Ιστορία, τις οποίες δεν μπορεί κανείς να αποσιωπά κι ας μη συμπεριλαμβάνονται στην επίσημη Ιστορία. Κάτι που τους ζόρισε αρκετά:

«Οταν συγκεντρώσαμε το διάσπαρτο υλικό, δεν ξέραμε τι να κρατήσουμε, είχαμε διαφωνίες για το τι θεωρούσε ο καθένας σημαντικό και διαφορετικές απόψεις για το τι είναι αντικειμενικό και τι δεν είναι» λέει η Μαρίνα.

«Γράψαμε κάποια πράγματα και όταν τα διαβάσαμε κάποιοι είχαμε αντιρρήσεις στον τρόπο που εμφανίζονται οι Ελληνες, μας φαίνονταν σαν τους κακούς της υπόθεσης» θυμάται η Μυρτώ.

«Δεν πιστεύω ότι υπάρχουν ούτε καλοί ούτε κακοί, απλώς σαν να έλειπε η ισορροπία, βλέπαμε ότι ίσως να μην έχουμε δει το θέμα τόσο ζυγιασμένα όσο έπρεπε και έχουμε εστιάσει περισσότερο σε αυτά που θέλουμε να θυμόμαστε» παρεμβαίνει η Ηρώ.

«Κι εμείς οι Ελληνες σκοτώσαμε, δεν ήταν ότι το έλεγε με κακία κι ο ίδιος αισθανόταν ενοχές ότι κάποιοι άλλοι τον έβαλαν να τα κάνει και ήταν περισσότερο θλίψη για την όλη κατάσταση γιατί ήταν ένας πόλεμος και όλοι αναγκάζονται να προξενήσουν δεινά στους άλλους» καταλήγει η Νεφέλη σχολιάζοντας το ημερολόγιο του Λ. Λιακάκου.

«Εχουμε την τάση να κρύβουμε την πλευρά που δεν μας συμφέρει, εμείς ήρθαμε αντιμέτωποι με αυτή και είδαμε το ευρύτερο πλαίσιο του τι συνέβη. Το να γνωρίζουμε μονομερώς την Ιστορία δεν ωφελεί σε τίποτα, είναι η αλήθεια που οφείλουμε να αναζητάμε και προσπαθήσαμε να είμαστε όσο το δυνατόν αντικειμενικοί» πήρε τον λόγο ξανά η Μαρίνα.

Γίνεται όμως να είμαστε αντικειμενικοί;

«Γίνεται, αρκεί να εξετάσουμε και τις δύο πλευρές και να μη γείρουμε προς το μέρος της μιας. Υπήρξαν εντάσεις, τσακωμοί αλλά μάθαμε πώς να τους ξεπερνάμε και πώς μπορούμε να λειτουργήσουμε καλύτερα σαν ομάδα» απαντά αυθόρμητα ο Αντρέας.

Η Αντριάννα δεν μιλά πολύ. Την ενδιέφερε το τεχνικό κομμάτι περισσότερο, γιατί εν τω μεταξύ η τάξη είχε χωριστεί σε ομάδες που ερευνούσαν βιβλιοθήκες και ιστορικά αρχεία, λογοτεχνικά βιβλία και αναφορές, ιστορικά κινηματογραφικά ντοκουμέντα και επίκαιρα της εποχής, σκάναραν φωτογραφίες και υλικό και έφερναν κι από ένα κομμάτι προς συζήτηση για τον εμπλουτισμό του σεναρίου. Ετσι εντοπίστηκε και η μαρτυρία του Χαράλαμπου Πληζιώτη που είχε εκδοθεί από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών οδηγώντας στη σύνθεση και τη δομή της βασικής ιδέας.

Ενα συμπέρασμα από αυτή την εμπειρία;

«Δεν αρκεί να μένουμε σε αυτά που διαβάζουμε σε ένα σχολικό βιβλίο, κάποιες φορές χρειάζεται περισσότερη αναζήτηση για να βρεις την αλήθεια. Κάπως έτσι βρήκαμε πράγματα που κι εμείς δεν γνωρίζαμε».

Κι έτσι, αναζητώντας την Ιστορία μέσα από τις οικογένειές τους, μάθανε για την καταγωγή προγιαγιάδων και προπάππων, για το πώς φυγαδεύτηκαν -«τυλιγμένος σε ένα χαλί για να μην τον πάρουν στα τάγματα εργασίας»-, για το τι τους περίμενε όταν έφτασαν εδώ: «Το επίθετο της γιαγιάς μου ήταν Ουσταδάκη, από το ουστ που τους έλεγαν επειδή ήταν πρόσφυγες».

«Είναι από τις ομάδες που θα 'χω να θυμάμαι στη ζωή μου» αποτιμά την εμπειρία της η φιλόλογός τους». Υπάρχουν νικητές ή μόνο χαμένοι; Ισως τελικά να παραμένει ως μόνη πραγματικότητα η διαπίστωση ότι ο πόλεμος μεταξύ των εθνών-κρατών μπορεί να είναι σκληρός, εγωιστικός κι απάνθρωπος, όχι όμως και οι άνθρωποι που καλούνται να τον διεξαγάγουν» είναι το κείμενο των παιδιών που διαβάζουν προτού κλείσουν το δεκάλεπτο ντοκιμαντέρ μας με τα λόγια από το ημερολόγιο του στρατιώτη που χρησιμοποιήσαμε στον πρόλογό μας.